مامانتاجی تا هشتاد و دو سه سالگی نفهمیده بود دنیا چقدر صدا و رنگ دارد. تمام عمرش یا روی خاک صحرا گذشته بود به وجین کردن و درو، یا توی حیاط پای تشت به رخت شستن و بچه بزرگ کردن . اصلاً فرصت نکرده بود سرش را بالا بیاورد و با حوصله به آدمها نگاه کند. شاید همین بیخبری هم بزرگترین موهبت زندگیاش بود؛ روحش دستنخورده و بکر مانده بود، انگار توی یک صندوقچهٔ قدیمی دور از گرد و خاک روزگار زندگی کرده باشد.
درست همان سالی که زانوهایش از رمق افتاد و زمینگیر شد، شهرداری زمینِ بایر و خاکیِ چفتِ خانهمان را جدول کشید، چمن کاشت و تبدیلش کرد به پارک محله. مامانتاجی از پا افتاد، اما از نفس نه . یک تشکچه که چهل تیکه دوزی شده بود گذاشت گوشهٔ بالکن طبقهٔ دوم، رو به سبزی درختها، و شد تماشاگرِ تماموقتِ یک تئاتر زنده؛ نمایشی پر از سیاهیلشکر اما فقط با یک تماشاگر پروپاقرص. مامان تاجی
او از صبحِ علیالطلوع تا نماز مغرب عشا روی همان تشکچه مینشست، دانه های تسبیح را با دستهای استخوانیاش یک به یک با ذکری رد میکرد و جهانِ غریبِ زیر پایش را با تنها ابزاری که بلد بود معنا میکرد: با همان سوادِ قدیمی و دلِ پاکِ و بی غل و غش
از همان صبح اولوقت که چارقد سفید چلواری را زیر گلو محکم میکرد، دلش برای بچههای پارک غنج میرفت:
«الهی ننه براشون بمیره… آخه جوونی که بیکار و بیکیسهست چه جوونیای؟ من که زمینگیرم پای تکون خوردن ندارم، این طفلکها هم از بیپولی چفتِ هم کز میکنن پای چمن ها . چهقدرم این جوونهای محلمون مظلوم و نجیب آخه؟ بارها با همین دو تا چشم دیدم؛ صبح تا غروب گرد هم مینشینن رو زمین. پول ندارن که! یکیشون لابد با صد تا شرمندگی یه نخ سیگار میخره، روشنش که میکنه دلش نمیاد تنها بکشه؛ میده به رفیقش، اون یه پک میزنه، میده دست بغلدستی. آخه تو ببین! حاتم طایی به چی مینازید؟ بخشنده این بچههان که یه نخ دود رو برادرانه با هم قسمت میکنن. بعدم صدای کِرکِر خندهشون میره هوا. شکرت خدا، شکر که سالمن و خندون.»
میانِ همان جمع، یکیشان بود که دل مامانتاجی را بیشتر از همه میبُرد؛ جوانی لاغرمردنی با تهریش که تا پایش به پارک میرسید، میرفت زیر سایهٔ دیوار کتابخانه:
«از دیوار صدا درمیاد، از این طفل معصوم نه! هنوز ننشسته میره به سجده. مو به تن آدم سیخ میشه از اینهمه بندگی. ظهرِ تموز زیر ظل آفتاب، یا چلهٔ زمستون رو زمین یخزده، پیشونی میذاره رو خاک و ساعتها بلند نمیشه. هی میگفتم خوش به سعادت ننه آقاش با این اولیای خدایی که تربیت کردن. بس که محو ذکره، از دنیا کنده میشه.»
بین همین بچهها، جوانی هم بود که اتفاقاً خانهشان دیواربهدیوارِ خودمان بود. چند روزی بود که توی پارک آفتابی نمیشد و جایش پای چمنها خالی مانده بود. تا اینکه یک روز دمِ غروب، مامانتاجی از همان بالای بالکن چشمش افتاد به مادر پسر که سر به زیر و بقچهبهبغل از کوچه میگذشت. پیرزن از لای نردهها خم شد و با صدای کشدار احوال پسرش را گرفت. زن پای بالکن ایستاد، چادر را به دندان گزید و با صدایی که از بغض میلرزید گفت: «ننه تاجی، دست رو دلم نذار… پسرم طفل معصوم بس که عاشق امام و انقلاب بود، طاقت نداشت دوریش رو ببینه. هر شب بیهوا و بیخبر میرفت سرِ کتِ آقاش، هرچی اسکناسِ عکسامامدار تو جیبش بود بی اجازه برمیداشت میذاشت تو جیب پیرهن خودش که عکس امام رو قلبش باشه ارومش میکرد که عکس آقا همیشه پیش خودش باشه. بابای بیانصافش هم تا بو برد، بچه رو با تیپا از خونه بیرون کرد و آوارهٔ کوچه خیابونش …» زن زیر گوشهٔ چادر اشکهایش را پاک نکرده بود که یکهو درِ حیاطشان با باز شد و شوهرش سر کشید بیرون: «زن! بیا گم شو تو خونه! لعنت به شیری که دادی به پسر دزدِ بیهمهچیز! تا نیومدم خودتم مثل اون پدرسگ پرت نکردم تو کوچه بیا تو!»
مامانتاجی همانجا روی صندلی دست روی دست کوبید و دیگه نخواست که بشنوه : «لاالهالاالله… آخه مردِ مؤمن، خدا بهت جوانِ مومن و انقلابی داده، تو از خونه بیرونش میکنی؟ ناشکری تا کجا؟»
مامانتاجی نگاهش را از درِ خانهٔ همسایه برمیگرداند و میدوخت به خلوتِ زیر درختهای کاج ؛ جایی که چند تای دیگر بساط پهن میکردند:
«ما خودمون قدیم حیا داشتیم و ادعا میکردیم دینداریم و مثلاً هر جامون رو نشون نامحرم نمیدیم؛ اما بیا ببین این نسل چقدر حلال و حروم سرشونه.شکر یا نمک، هرچی هست، با دقت و وسواس کیله میکنن ، بعد میریزن تو مشماهای کوچیک و چنان دقیق میبندن که نکنه خداینکرده یه ارزن اینور اونور بشه. بین خودمون باشه، من فکر میکنم تربت اعلاست؛ نذری و تبرک آماده میکنن. منتها از بس مخلصن و از ریا بیزار، دو سه نفرشون دورتر کشیک میکشن که اگه غریبهای اومد خبر کنن و بیسر و صدا بساط رو جمع کنن. مثل خودِ ائمه، که ناشناس و تو تاریکی دست مردم رو میگیرفتند اینا هم نمیخوان شناسایی بشن حکما خدایا عظمتت رو شکر »
عزیزتر از همه برای پیرزن، مردِ جوانی بود که رفقایش «دکتر» صدایش میزدند:
«نه مثل این اطبای ازخودراضیِ شهر؛ با یه موتور ساده سر ساعت میآد به همهٔ رفیق هاش سر میزنه. تا میرسه، یکییکی میان باهاش مصافحه میکنن، اونم با مهربونی میگه: داداش برو به سلامت، فقط مراقب باش کارِت به تزریق نکشه! اینقدر وظیفهشناس!»
کمی آنطرفتر روی نیمکت، پای هنر دخترها در میان بود:
«ماشاالله به این دخترها! دو تا دختر هنرمند و کاری میان اینجا صنایع دستی میفروشن. شیشههای ظریف و تراشخوردهٔ باریک درست میکنن؛ از این فاصله سوء چشمم نمیکشه درست ببینم، ولی یکبار که از دست یکیشون افتاد و شکست، فهمیدم عجب بلور نازک و خوشتراشیه! اونیکی دختره هم نشسته کاغذهای کوچولو برش زده آماده و میفروشه؛ لابد برای نوشتن شماره تلفن و دعا یا یه بیت شعر. کار که عار نیست ننه! دختر باید دستش تو جیب خودش باشه، اینها فردا روز ستونِ زندگی و مایهٔ افتخار شوهرشون میشن.باور کن اگه پسر مجرد داشتم امونش نمیدادم ها این دخترا زن زندگین خوش به حال شوهراشون والا بخدا»
حتی برای سقایی و تشنگی هم فکری کرده بودند:
«یکیشون هست خیر ببینه، در طول سال بطریهای خالیِ نوشابه خانواده رو جمع میکنه، تمیز میشوره، توش آب خنک پر میکنه، با نظم و ترتیب میذاره توی کیسهزبالههای مشکیِ تمیز و بهداشتی،صندوق عقب ماشینش همون سفیده که اونجا پارک کرده میزاره و پخش میکنه بین تشنهها. خوش به سعادت مادرش، امام حسین شفیعش بشه انشاءالله.»
خاطرهٔ تلخِ مامانتاجی برمیگشت به پارسال؛ روزی که مأمورها ریختند پشت دیوار کتابخانه:
«اون پشت، یه جای پرت بود. بچهها به خرج و زحمت خودشون چند تا گلدونِ سبز و خوشقواره عمل آورده بودن باید میدیدی به بغل نمیآمد سبزی گیاهی که کاشته بودند تا اون گوشه قشنگ بشه. دولت که نمیرسه گلکاری کنه، این چهار تا جوان همت کردند و کم کاری اونا رو جبران کردن ، گناه بود؟ یهو ریختند همهرو از ریشه کندن و جوونها رو کتبسته بردن. بعدم همونجا گل و گیاه رو آتیش زدن و با دوربین فیلم گرفتن. چنان دودی هوا رفت که من تا سه روز بعد اون فقط خواب بودم؛ نمیدونم ننه چی بهم شد یهو، شاید گرمازده شده بودم، فقط خوابیدم البته گاهی بلند میشدم خودم به خودم میخندیدم و یاد خاطره هایی میافتادم ننه که ....استغفرالله
. ننه ات بمیره، پسره داشت داد میزد: جناب سروان، گل که اعتیاد نداره! توهم چیه؟ اینا مصرف شخصیِ خودمه!… طفلک از ترس و لکنت زبان میخواست بگه گلدون برای خونهٔ خودمونه. چشماش کاسه خون شده بود؛ میگفت جناب سروان از بچگی چشمم سرخه، ولی من میفهمیدم از بس برای گلدوناش گریه کرده بود چشماش آلبالویی شده. اونیکی رفیقش خشکش زده بود میگفتن چت کرده نمیدونم والا ...))
مامانتاجی از اینکه جوانها را نمیفهمیدند غصه میخورد:
«نگاه به قد و بالاشون نکن، دلشون مثل طفل پنجساله صافه و بازی میکنن با هم؛ مثلاً یه بازی دارن یکیشون میاد یه چیزی قایم میکنه لای آجرای کتابخونه یا پای درخت؛ بعد بقیه میان مثل قایمباشک دنبالش میگردن و پیداش میکنن. آخه بچه هم اینقدر دلرحمه که برای اینکه رفقاش همیشه برنده بشن و ناراحت نشن، هر روز همون رو دقیقاً میذاره سر جای قبلی!»
غروب که میشد، حکایت صرفهجویی بود:
«مگه تلویزیون مدام از کمبود برق و بیآبی نمیگه؟ خب شهرداری و اداره برق هی لامپ پرمصرف میبنده به تیرها، این بچهها هم برای رضای خدا با تیرکمون و سنگ میزنن لامپها رو میشکنن که بارِ شبکه سبک بشه. بعد خودشون هم طفلکها تو تاریکی مطلق میشینن. توی اون ظلمات، فقط یه نقطهٔ سرخِ سیگار معلومه که دور میزنه بین دستهاشون و بعد صدای خندهشون بلند میشه. قناعت یعنی همین.»
پلکهای مامانتاجی سنگین میشد، اما گوشهایش هنوز به باد بود:
«خستگیِ کارِ سنگینه دیگه. اونروز پسره اومده بود سر قرار، از زور خستگی ایستاده چرت میزد و کلهاش میافتاد رو سینه، ولی با همه خستگی پای قول و قرار با رفیقش وایساد تا اومد. بار زدن کار آسونی نیست که! خودم شنیدم بیشترشون باربری کار میکنن، همهش صحبتِ کفی و بار زدنه. ای کاش حداقل بار وانت بود، این طفلکها کفی که میگن حکماً تریلی رو بار میزنن. اونیکی التماس میکرد: داداش بذار امشب من بار بزنم، یه خیری هم به ما برسه. رفیقش میگفت: ول کن جون عزیزت فردا نَسَخ میشی فکر کنم این نسخه یعنی رگبهرگ میشی از فشار بار! ولی پسره باز غیرت داشت و التماس میکرد کار کنه و بزاره بار بزنه . هی هم میگفتن پاتوق رو عوض کنیم یا بریم فضا…
کلا فکر کنم همین پارک که بهش پاتوق میگن رو دارن و یه جایی دیگه به اسم فضا که فکر کنم همین نزدیکی هاست چون خیلی زیاد میگن بریم فضا بریم فضا بعد من میبینم باز برگشتند و تو پارک هستن خوب جوونن ننه پا دارن مثل من که از دست و پا نیفتادن
آخه چرا دولت دو تا جای سالم مثل اینجا و فضا براشون درست نمیکنه؟»
مامانتاجی صلواتی میفرستاد، چادرنمازش را دور سر محکم میکرد و به سیاهیِ پارک چشم میدوخت؛ به جوانهایی که زیر بالکنِ او، در ملکوتیترین توجیهاتِ یک ذهن هشتاد دو سه ساله، پاکترین بندگان خدا روی زمین بودند.
مخلص امین ظاهری