جستاری در ریشهیابی پیوند رفتار فردی، ساختار قدرت و توهم زهد

ف
بوی تلخ فقر و شکستهشدن کرامت انسان در نداری، پدیدهای نیست که نیازمند روضهخوانی و تصویرگریهای سوزناک باشد؛ این مصیبت به درازای تاریخ بشر قدمت دارد. اما پرسشی که همیشه ذهن را درگیر میکند این است: چرا در میان انسانهایی که از نظر گوهر وجودی برابر آفریده شدهاند، گروهی بر قلهی رفاه و توانگری مینشینند و جمعی دیگر در گرداب نداری و بیپولی دستوپا میزنند؟
پشت تمام تئوریهای پیچیده و آمارهای اقتصادی، یک واقعیت عریان و گریزناپذیر وجود دارد: ((رابطهی مستقیم میان فقر و جهل))
جهل =نادانی ،حماقت ،نفهمی
آیا بیپولی ذهن آدمها را مسدود و ناتوان میکند ، یا این انتخابها و رفتارهای اشتباه است که انسان را فقیر میسازد و در فقر نگه میدارد؟یا به عبارتی فقر احمق میکند یا حماقت فقیر میکند؟
پاسخ بدون تعارف، دوسویه است. در سطح فردی، ناآگاهی مالی و نداشتنِ عقل محاسبهگر(نادانی)، ناگزیر آدم را به ورشکستگی میرساند(فقر)؛ کم ندیدهایم ثروتهای بادآورده یا ارثیههای کلانی را که در دست افراد نادان، در چشمبههمزدنی به باد رفت. از طرف دیگر، فقر طولانیمدت هم مثل خائنی بیرحم، تمام پهنای باند و تمرکز ذهن را صرف نان شب میکند؛ وقتی ذهن فقط درگیر بقای امروز باشد، توان دوراندیشی را از دست میدهد و دست به تصمیمهای اشتباه و خودویرانگر میزند. با این حال، سادهلوحانه است اگر فکر کنیم چند نصیحت اخلاقی یا جلسات و کتابهای انگیزه بخش و موفقیت یا پخش کردن بستههای معیشتی و صدقه، میتواند این کلاف سردرگم را باز کند. عقلانیت فردی زمانی نجاتبخش میشود که فرد بفهمد شرایط پیرامونش چگونه مهندسی شده است.
اینجاست که ماجرا از دایرهی تصمیمهای فردی فراتر میرود و ««ضلع سوم»»خود را نشان میدهد: ((ماشین حاکمیت و ساختار قدرت.))
فقر و نادانی در خلأ بازتولید نمیشوند؛ این حکومتهای ناکارآمد و بستهاند که زمینهساز اصلی این زوال جمعی هستند. چنین ساختارهایی از یکسو با انحصار منابع، رانتخواری و بستن مسیرهای سالم کسب ثروت، اقتصاد را فلج میکنند؛ با ایجاد تورم مداوم، نوعی «مالیات روانی و ذهنی» به مردم تحمیل میکنند که مجالی برای برنامهریزی بلندمدت باقی نمیگذارد و همه را به روزمرگی محکوم میکند. از سوی دیگر، برای بقای خود ترجیح میدهند جامعهای ضعیف، نیازمند و وابسته به یارانههای ناچیز داشته باشند تا هزینهی مهار و مطیعسازی به کمترین حد ممکن برسد.
عمق این ماجرا را میتوان با نظریات ((پیر بوردیو)) درک کرد. محرومیت واقعی فقط ناشی از نداشتن «پول و سرمایه اقتصادی» نیست؛ بلکه ساختار قدرت پیش از هر چیز فرودستان را از دو دارایی حیاتی محروم میکند: «سرمایه فرهنگی» و «سرمایه اجتماعی».
سرمایه فرهنگی—یعنی مهارت گفتگوی درست، قدرت تحلیل انتقادی و درک مناسبات جامعه—توسط یک نظام آموزشی ناکارآمد نابود میشود. حاکمیت با رها کردن مدارس دولتی و طبقاتیکردن آموزشِ باکیفیت، کاری میکند که فرزندان قشر فرودست در دایرهای از آگاهی محدود و افق دید تنگ گرفتار بمانند. همزمان، با مسدود کردن شبکههای ارتباطی اثرگذار (سرمایه اجتماعی)، آنها را در جزیرههایی جداافتاده محبوس میکند. کارکرد این ساختار بهگونهای است که خروجیِ این محرومیتها در نگاه عموم، مثل «بیعرضگی و حماقت فردی» به نظر برسد؛ در حالی که جامعهای که توان تحلیل نداشته باشد، نه میتواند سازماندهی مدنی کند و نه جرات مطالبهگری دارد.
اما فاجعه زمانی عمیقتر میشود که حکومت برای فرار از پاسخگویی و خاموشکردن خشم عمومی، دست به یک فریب بزرگ میزند: ((پوپولیسم و تظاهر به حمایت از مستضعفان.))
حکومت به جای ایجاد فرصتهای برابر و آموزش واقعی، افراد کمدانش و بیتخصص را صرفاً به بهانهی اینکه «از جنس محرومان هستند»، بر مسندهای حساس مدیریتی مینشاند. آیا با این نمایشهای عوامپسند فقر ریشهکن میشود؟ هرگز.
سپردن سکان مدیریت به افراد بیبهره از تخصص و سواد حکمرانی، چند ضربه مهلک میزند:
اول اینکه چنین مدیرانی چون با الفبای توسعه و پیچیدگیهای اقتصاد بیگانه هستند ، با تصمیمهای غلط زیرساختها و منابع کشور را بر باد میدهند.
دوم، ورود ناگهانی افرادِ رشدنیافته (پله پله کسب دانش و تخصص ) به کانونهای توزیع ثروت، طبقهای از «نوکیسگان حریص» میسازد که میز مدیریت را فرصتی برای خالیکردن عقدههای گذشته و غارت منابع میبینند.
سوم، شایستهسالاری رسماً نابود میشود؛ نخبگان تحقیر و منزوی میشوند و این پیام مسموم به جامعه داده میشود که چاپلوسی و حزبباد بودن، بسیار پرمنفعتتر از رنج تحصیل و تخصص است. نتیجهی چنین رویکردی نه کاهش فقر، بلکه پرتاب کردن بخش زیادی از طبقهی متوسط به زیر خط فقر است.
آخرین لایهی این چرخهی مخرب زمانی رخ میدهد که این تباهی، لباس تقدس و اخلاق به تن میکند. عدهای به جای واکاوی ریشهها، (علم توجیه برمیافرازند) و نداری را با کلماتی مثل «امتحان الهی»، «طبع بلند فقرا» و «سرنوشت مقدر» و امثالهم رنگولعاب میزنند. و با برداشتن فاز انسانهای عمیق و معتقد و لبخندهای عاقل اندر سفیه،البته به دروغ و ریای مال و ثروت را به پشیزی نگیرند !!(الله اعلم)
برای کنار زدن این توجیهها، باید چهار نکته را بدون پردهپوشی گفت:
۱. معیار جامعه است، نه استثناها:در تحلیلهای اجتماعی، واقعیت زندگی اکثریت مردم ملاک است، نه تکنمونههای نایاب. نمیتوان با نشان دادن چند فقیرِ قانع، واقعیت تلخِ آسیبهای روانی و اخلاقی فقر را ماستمالی کرد.
۲. تقدیرگرایی، سپر تنبلی و بیعرضگی:
پناهبردن به واژههایی مثل «قسمت» و «حکمت»، در عمل راهی برای فرار از مسئولیت فردی و توجیه خرابکاریهای حاکمیت است. نسبت دادن فقر به خواست خدا، تحریف حقیقت و نادیدهگرفتن سوءمدیریتهاست. و از آن بالاتر تشکیک در بخشندگی و کرم ذات اقدس الهی
۳. فضیلتتراشی از فلاکت:
تبدیلکردن نداری به افتخار تحت عناوینی چون «درویشی» و «ترک دنیا»، یک بازی روانی برای تسکین حس حقارت است. انسانی که از ساختن زندگیاش ناتوان مانده، درماندگی خود را با برچسب زهد توجیه میکند؛ حال آنکه خواری و دستتنگی هرگز مایهی کمال نبوده است.
۴. برچسبزدن به ثروت و قداستتراشی برای سفرههای خالی:
اینکه هر انسان موفقی را «دزد و رانتخوار» بدانیم و در مقابل، نداری خود را با عبارت «نان حلال» پاک جلوه دهیم، توجیهی برای تنبلی است. حساب پول نامشروع جداست، اما کسب ثروت از مسیر خلاقیت، تلاش و تخصص، نهتنها مذموم نیست، بلکه محکمترین پایهی استقلال انسان در برابر زورگویان است. ( البته در شرایط ایده آل و شرایط استاندارد با حکومتی ایده آل و سالم )
به این ترتیب، تمام قطعات پازل کنار هم جفت میشوند: غفلت و بیبرنامگی فردی زمینهساز آسیب است؛ حاکمیت استخراجی با قطعکردن ریشههای دانایی و آموزش، ناتوانی را تثبیت میکند؛ پوپولیسم با میداندادن به ناشایستگان چرخ تدبیر را فلج میسازد؛ و توجیهات زهدفروشانه بر این انفعال مداوم نقاب تبرک میزند.
شکستن این چرخهی باطل، نه با صدقهدادن و کارهای خیریهایِ نمایشی ممکن است و نه با تعارف و دلسوزی برای فقر؛ تنها راه، بازپسگیری سرمایهی فکری و دانایی، اصرار برشایستهسالاری واقعی و روبهرو شدنِ شجاعانه با واقعیتهای عریان زندگی است.
مخلص امین ظاهری