بارِ شیشهی عمر بر شانههای «عزهباره»
کلمات و اسمها معمولاً یک بار و سابقهی پنهان در ذهنِ مخاطب دارند؛ مثل همان پدری که اسمِ پسرش را «رستم» گذاشت و بعد خودش میترسید رستم را صدا کند. انگار بعضی اسمها، قبل از اینکه آدم بزرگ شود، از او «انتظار» میسازند؛ و انتظار، اگر با نداری قاطی شود، میشود باری که استخوان را به راحتی به صدا کردن وامیدارد .
(عزت) در خانهای به دنیا آمد که از همهچیز کم بود و کمبود، خودش یک جور زیادی بود. و زیادی بعدی هم قوه پشت پدر برای اولاد زیاد کردن بود ، آن هم از نوعِ ذکور؛ آنقدر که گاهی خودِ کثرت آلت پسر بچه های خانه میرفت توی چشم! و کسی هم نمیپرسید در خانهای که نانش کم است، این همه دهان چطور باید سیر شود. اما مگر نه اینکه هنوز هم در کوچهپسکوچههای این سرزمین، در تاروپودِ نگاه مردم، کمیت از کیفیت جلوتر است؟ این ریشه در فقر دارد. آدمِ فقیر و جامعهی فقیر، یک جایی در مغزشان یاد میگیرند «داشتن» را زیاد کنند؛ نه لزوماً برای لذت، برای آرام کردنِ وحشتی که اسمش فرداست. برای همین هم ,جنس و نوع مهم نیست؛ مهم این است که «باشد»، هرچه بیشتر بهتر.
با اینهمه، طبیعت—یا هر چه اسمش را بگذاریم—گاهی مادری میکرد. بچهها از سوءتغذیه و هزار مصیبت جان به در میبردند، حتی گاهی از میانگین وزنی بهتری هم بهره داشتند. شاید هم مادری در کار نبود؛ شاید اینها به جبر، از دنیا میستاندند. جنگِ بقا بود.سهل و ممتنع
عزت هنوز عزتِ کودکی را به نوجوانی ورق نزده بود اما نداری را میفهمید؛ نه چون شنیده بود، چون لمس کرده بود. دانستن همیشه خواستن نمیآورد؛ بعضی دانستنیها فقط آدم را زودتر پیر میکنند. عزت فقر را میدانست و نمیخواست. با تنپوشی که بیشتر عورتپوشی بود تا لباس، و با کف دستی نان، درس هم میخواند. شنیده بود «نانِ آدمِ فقیر روی قلم میچرخد»، اما شکمِ گرسنه گاهی به قلم هم اجازهی خیالبافی نمیدهد.
در اسلاف او ظاهراً ، فقر ژن عقل معاش آنان را به لایه های زیرین فشرده بود اما این استعداد در او ظهور بیشتری پیدا کرده بود
. عزت خردههوشی داشت و اندامی نسبتاً درشت؛ انگار بدنش هم از همان اول فهمیده بود در زندگی قرار است با گلادیاتورهای بیرحم دستوپنجه نرم کند.
اینکه چطور خودش را به تهران رساند بماند کنجی.
تهران برای او «پایتخت» نبود؛ یک دستگاهِ آسیاب بود. در محدودهی بازار، با همان سوادِ کمجان و معصومیتِ کودکِ شهرستانی، شد باربر و پیک؛ راحتتر بگوییم: حمال. روزها میرفت و شبها برمیگشت، با شانههایی که ، زودتر از سنش زیر بار خم شده بودند. اما قرار نبود تا ابد همانجا بماند. عزت خوب میدانست: ماندن یعنی گندیدن.
پسانداز کرد. کمکم با کمکهای پراکندهی بعضی صاحببارها—نه از سرِ دلسوزی، بیشتر از سرِ حساب—توانست یک (گاری و چرخِ حمل بار) بخرد؛ همان چرخهایی که معمولاً به چهارپا میبستند. حالا چرخ داشت، اما چهارپا نداشت. خریدِ خودِ چرخ تا همینجا هم بیشتر از توان و جسارتِ آن روزهایش بود؛ چه برسد به اسب و قاطر. چرخ مانده بود و دستهای خالی.
عزتِ نوجوان تپل و شیرین و بامزهی قصه، کار زیاد به او محول میشد. همهی کسبه پذیرفته بودندش؛ البته نه برای حمایت. منطقِ این رابطهها روشن است: فردِ فرودست، تا وقتی میماند که سود برساند. اگر سود نرسانی، حتی اگر هزار هنر داشته باشی، در بازار پشیزی نمیارزی. با این که، عزت دورهی مذاکره و بازاریابی ندیده بود، اما ذاتاً بلد بود کاسبی چیست؛ بلد بود پول را چطور بو بکشد و پول چطور زاد و ولد میکند.
برگردیم به همان چرخِ بیمصرف.
یک صبح، یک بارِ میوهی خوشقیمت به تورش خورد. اگر معامله میکرد، سود خوبی نصیبش میشد. اما با یک جوال و گونی نمیشد آن بار را کشید. از طرفی اگر میوهها دیر میرسیدند، آفتاب و زمان همه را ضایعات میکرد. اینجا بود که همان جرقهی لعنتی—یا مبارک—زد: عزت همهی میوهها را ریخت روی همان چرخِ نیمهجان. بعد، به جای اینکه دنبال چهارپا بگردد، چرخ را به خودش بست. طناب را انداخت روی شانه، گره را محکم کرد، یک «یاعلی» گفت و راه افتاد.
صحنه، تماشایی بود. ترکیبی بود از زور و فقر و اراده. هر کس میدید، یا دلش میسوخت یا توی دلش احترام میگذاشت، یا هر دو با هم. و همین تماشای مردم، خودش یک پاداشِ روانی بود: وقتی آدم سالها «نامرئی» بوده، دیده شدن مثل یک جرعه آب است وسط بیابان. آن ماجرا تکرار شد و دور و بریها به شوخی و جدی گفتند: عزت باربر .عزت بارکش ....و کم کم شد «عزهباره». لقب چسبید، ماند، شد اسمِ دومش.
عزهباره قد کشید. معلم شد؛ آن هم آموزگار ابتدایی. دست بر قضا چند سال هم معلم نمونه شد. اما همهی عزهباره به تختهسیاه ختم نشد. او تجارت و بازار را ترک نکرد؛ از آب باریکِ آموزش و پرورش، آنقدر درنمیآمد که روحِ ناآرامش را سیر کند. او حالا از یک مرغداری سهام داشت، چند دهنه مغازه در بهترین نقطههای شهر سپرده بانکی با عددی چشم گیر و.... و با این همه ازدواج نکرد.
نه اینکه اهلش نبود؛ اتفاقاً بیمبالات نبود. مشکل جای دیگری بود: عزت خودش را در قبال خانواده—بهخصوص تنها خواهرِ مجرد—مسئول میدانست. بعد از فوتِ والدین، انگار در ذهنش یک حکم صادر شده بود: «تو باید ستون بمانی.» بعضی آدمها ستون بودن را با عشق اشتباه میگیرند، یا عشق را با وظیفه قاطی میکنند؛ و این قاطیشدن، بیصدا زندگی شخصیشان را میبلعد. عزت هم همینطور بود: دستودلباز، اهل صلهرحم، همیشه با دستِ پر—گاهی مرغ زنده، گاهی جعبه های میوه—و در همان حال تنها و مجرد .
شلوارِ کارلوسِ سفیدِ شیری میپوشید با پلیسههای پرتکرار. پیراهن پیچ اسکن پارچهایِ طرحدار. سیگار را با سیگار روشن میکرد و غیر از وینستونِ قرمزِ عقابی—یا این آخرها کِنت—کمتر چیزی به دهانش مینشست. هنوز هم مزهی آن اسکناسِ نوِ ۲۰۰ تومانی تا نخورده زیر زبان من مانده؛ که برای خریدِ یک پاکت کنتِ ۷۰ تومانی میداد و باقی پول را من لوطی خور میکردم ، و او با رضایت نگاه میکرد؛ انگار بخشیدن برایش فقط خرج کردن نبود، یک جور «آرام شدن» بود، مثل کسی که میخواهد مطمئن شود این بار، کمبود را خودش تعیین میکند، نه دنیا.
عرق زیاد میکرد، زیاد هم میخورد، کممو بود. وقتی نشئه میآمد و صدای جلزولزِ جنسِ خوب روی حقهی چینی بلند میشد، عرق از سر و صورتش مثل چشمه میریخت و صدایش دورگه و مخملی میشد؛
و مگر میشود عزت داشته باشی و سنگِ زیرینِ آسیابِ غمِ خانواده نباشی؟ برای عزهباره غیرممکن بود. همینجا بود که پای فریبرز باز شد: کودک خردسالی که حاصلِ یک ازدواجِ کوتاهمدت بود؛ مادری که توانِ نگهداری نداشت و پدری که… باقیاش را دنیا میداند. عزت شد پناهِ طفل. شد عمو، شد پدر، شد همهچیز. فریبرز برای او فقط یک بچه نبود؛ فرصتِ دیررسِ پدر بودن بود، همان چیزی که از خودش دریغ کرده بود تا ستونِ دیگران بماند. نگاهش که به فریبرز میافتاد، قند تهِ دلش آب میشد؛ انگار خدا بچه را مخصوصِ او فرستاده بود که یادش بیندازد هنوز میشود دوست داشت، بیحساب.
اما دنیا درست همانجایی سیاه میشود که نباید. فریبرز، که رسیده بود به ابتدای جوانی و کمکم عصای دستِ عمو میشد، در یک حادثهی ورزشی با ضربهای زمین خورد و ضربه مغزی شد و جوانمرگ. این حادثه نقطهی عطف یا دقیقتر سقوط عزهباره بود: پشتش خالی شد. عزهباره بود، اما نبود. هیبتش بود، اما خودش نبود خالی شده بود
او خواست مثل همیشه با غم سرشاخ شود، زمینش بزند، دوباره قویتر بلند شود و بگوید: «کو غم؟» اما جنسِ این غم فرق داشت. این یکی از شیشهی پلمپِ ویسکی هم سنگینتر بود. و وقتی به سر حقه وافورنشست زورش خیلی زیاد تر از عزت شده بود . عزت به قمار و مواد «عاشق» نشد؛ عزت از تنهاییِ سوگ فرار کرد. بعضی دردها، وقتی درمان ندارند، آدم دنبالِ بیحسی میگردند ؛ یک داروی فوری، هرچند کثیف و موقتی. اولش فقط بازی بود برای گذرِ وقت، شاید کم کردنِ زهرِ داغ. اما مگر بازیِ بیبرد و باخت میچسبد؟ و مگر میشود بساط باشد، ابزار و زمین بازی باشد، و لوتیای مثل عزهباره باشد و مگسهای دورِ شیرینی (یاربازی) جمع نشوند؟
همه چی جور شد باهم دمیدند. بازی بیرحم شد. کمکم اسم در کرد. از شهرهای اطراف هم برای قمارِ جدی میآمدند.
اینکه چه برد و چه باخت داد، بماند…
یک روز پیچید: عزهباره مریض است. اول کسی باور نکرد. مگر میشود آقا عزت هم مریض شود؟ اما شد. سرطان، به طرفهالعینی امان و نفسش را برید و پرید. و دنیا عزا دار یکی از فرزندان خود شد .
قهرمانها هرگز نمیمیرند.شاید.
اما بعضی قهرمانها، قبل از مرگ، یکبار همان وسطِ زندگی میمیرند؛ همان روزی که پشتشان خالی میشود. عمر عزت کوتاه بود، اما باکیفیت. از نسلی بود که رو به انقراض است؛ نسلی که ناموس میفهمید. با همه وسع مالی و مجرد بودن، هیچوقت در هیچ محفل و مجلسی دهیچ کس رفتاری از او ندیدند که کج باشد در دست درازی به مال و ناموس غیر ؛ حتی اگر میشد برای کلاغهای آسمان هم حرف ساخت.برای او نتوانستند و نشد .
عزهباره رفت، اما آن تصویر ماند: مردی که وقتی دنیا به او گاری داد ، خودش شانهاش را گذاشت زیر بار، طناب را بست، و با یک «یاعلی» گفتن ، زندگی را تا آخرین پیچ کشید.
مخلص امین ظاهری
-