خورشید هنوز از پشت بامهای کوتاه و کاهگلی پیدا نشده بود، تا حداقل همان رمقِ کمجانش هم برای پیرمردهایی که استخوانشان از سالها کارِ سنگین پوک شده بود،تسکین باشد .
مَشحسن و مَشتقی از سحر راه افتاده بودند تا با مینیبوسِ آبادی خودشان را به درمانگاه شهر برسانند. قرار بود شاید دکتری، دوا و درمانی، قرصی یا سوزنی، مرهمی برای این تنهای از ریختافتاده پیدا کنند.
حالا هر دو پایین پلههای درمانگاه شهر نشسته بودند و منتظر باز شدن در. مَشحسن، که فتق امانش را بریده بود، هر چند دقیقه یکبار خودش را روی پله جابهجا میکرد و با بیحوصلگی دست به زیر شکمش میبرد و با فشاری عضو بیرون زده را جا میکرد بعد چپق را از جیب کتش درمیآورد و با دستهای لرزان چاق میکرد. مَشتقی، ریزنقشتر و استخوانیتر، با آن صورت آفتابسوخته و چشمهایی که گودیشان بیش از خود چشم به نظر میآمد، سرفهای کرد و نگاهش را دوخت به خیابان نیمهخالی.
مَشحسن بعد از پک عمیقی گفت:
«اگر از اولِ جوونی میآمدیم شهر، مجبور نمیشدیم اینهمه توی آن دهِ خرابشده جان بکنیم. آنهم چه کارهایی... مثل قاطر
آخرش هم این شده روزگارمان. نه کمر برای آدم مانده، نه پا، نه شکم. من که آنقدرها هم سنی ندارم، ببین چهجور علیل شدهام.»
مَشتقی پوزخندی زد؛ از آن پوزخندهایی که بیشتر بوی حسرت میدهد تا طعنه. گفت:
«باز شروع کردی و میگی سنی نداری؟ تو اگر سنی نداری، پس من چی بگم که بچه تو حساب میشم من جلو عروس و نوهام خجالت میکشم از بس از پسِ خودم برنمیآیم. اما راست میگویی... اگر از اول دستمان به شهر بند میشد، شاید تنمان اینجور زیر کار له نمیشد.»
این حرفها را بیشتر برای آرام کردن خودشان میزدند تا کشف حقیقت. آدم وقتی عمرش در سختی گذشته باشد، جایی را که نرفته، همیشه نرمتر و مهربانتر از جایی میبیند که در آن پوسیده است. برای آن دو، شهر هنوز بیشتر خیال بود تا تجربه؛ خیالی از آسودگی، از سایه، از نانی که با جانکندن درنیاید و نرم تر باشد .
کمی دورتر، مردی روی تیوپ بادشدهی چرخِ فرغان نشسته بود. سنش از آن دو کمتر میزد، اما حالش خرابتر از هر دو بود. یکریز جابهجا میشد، انگار هیچ نقطهای از تنش تابِ فشار نداشت. صورتش پر از موهای ژولیده بود و از یقهی چرکگرفتهی پیراهنش و رنگِ مردهی پوستش پیدا بود که مدتهاست با آب و صابون بیگانه بوده . بیشتر از بیمار، شبیه آدمی بود که از لای زندگی سر خورده و افتاده بیرون.
تا آن لحظه ساکت بود. بعد بیمقدمه گفت:
«هی عمو جان... چه خوشخیالید شما. کی گفته شهر خوب است؟ من را همین شهر ناکار کرد. الهی پایم میشکست و از آبادیِ آبا و اجدادیام بیرون نمیزدم. زمین و زندگی را ول نمیکردم و شهرنشین نمیشدم... لااقل حالا اینطور نبودم.»
حرفش را همانجا برید. سرش را پایین انداخت و زیر لب گفت:
«استغفرالله...»
مَشحسن گوش تیز کرد. دود را آهسته از دهان بیرون داد. صدایی لزج همزمان با لقلق دندان مصنوعیاش در دهانش پیچید.و گفت:
«جنابعالی درست فرمایش میکنی، اما خدا بد نده...»
مرد سرش را چرخاند. چشمهایش قرمز و فرورفته بود. گفت:
«بد؟ شما اسمش را میگذاری بد؟»
مَشتقی که تا آن لحظه نگاهش به زمین بود، سر برداشت. . آن مرد کمی خودش را روی تیوپ جمع کرد، دستش را به پهلو گرفت، و طوری که انگار کندن هر کلمه از گلویش درد دارد، شروع کرد:
«تا چند سال پیش، توی آبادی خودمان زندگی آرامی داشتم. نه زندگی شاهانه، نه بینان. مثل بقیه. صبح تا شب کار، شب هم یک لقمه و خواب. آدم وقتی در همان حد بماند، اگرچه جانش درمیآید، اما دستکم از جنسِ خودش دور نمیافتد. بلا از وقتی شروع میشود که خیالِ جای بهتر به جان آدم میافتد. مثل مورچهای که میگویند وقت هلاکش بال درمیآورد، من هم خوشی زده بود زیر دلم. فکر کردم شهر یعنی آسایش. فکر کردم از شرِ آن همه کارِ کمرشکن خلاص میشوم. خانه و زمین را رها کردم، و زدم به چاک جاده برای شهر.»
مَشحسن زیر لب گفت: « عجب خو.و به سلامتی »
مرد بیآنکه به او نگاه کند، ادامه داد:
«به سفارش یکی از همولایتیها رفتم توی یک مغازهی خنزرپنزرفروشی. دکان کذایی تقریبا همه نیازهای اهالی را داشت ؛ از سوزن تا چراغ، از طناب تا لگن. هر کس از کوچه میآمد، چیزی از آنجا میخواست. من هم کمکم داشتم راه میافتادم. خیال میکردم دیگر بدیِ روزگار را پشت سر گذاشتهام. نادان جماعت همیشه وقتی به پرتگاه نزدیک میشود، دلش قرصتر میشود.»
مکث کرد. و سپس گفت :
«یک روز چند تا جوانِ درشتهیکل ریختند توی مغازه. از همانها که در هر محلهای اسمشان زودتر از خودشان میرسد. یکیشان ایستاد جلو من، دستش را ندیدم که در جیب شلوار است اما تکان چیزی را پایینتر از شکمش بوضوح دیدم و گفت: “عمو جان، قوهی اینو داری؟”»
مَشتقی ریز سرفهای کرد و ابرو بالا انداخت. مَشحسن این بار پک نزد. فقط چپق خاموش را میان انگشتانش چرخاند.
مرد گفت:
«منِ غریب و بیکس ، زباننفهم، همان لحظه یخ زدم. در زبانِ ما، با آن لحن و آن حرکت، کلمه راهِ دیگری توی سر آدم باز میکند. خیال کردم دارد چیز دیگری نشانم میدهد و منظورش هم چیز دیگریست. انسان غریب، پیش از آنکه واقعیت را بفهمد، از تحقیر و هتک میترسد. ذهنش جلوتر از حادثه میدود و بدترین تصویر را میسازد. من هم همان دم رفتم سراغ تعرض و هتک حیثیت.»
زبان خشکشدهاش را روی لبها کشید و گفت:
«خواستم بفهمانم اهلِ این کارها نیستم. آرام گفتم: “نه قوهاش را دارم، نه بنیهاش را.” خیال میکردم جان خودم را نجات میدهم. نمیدانستم دارم با دستِ خودم در را باز میکنم.»
مَشحسن با دهان نیمهباز خیره مانده بود. مَشتقی دست برد و خاکِ روی زانویش را تکاند، اما نگاهش از مرد کنده نمیشد.
«همان چند لحظه، چنان وحشتی توی دلم افتاد که فکر کردم اگر یک آن دیر بجنبم، کارم تمام است. گفتم پیش از آنکه دست و پایم را بگیرند و دهانم را ببندند، خودم عربده بکشم، خودم حمله کنم، خودم کار را به هم بزنم. ترس، کور میکند؛ گاهی برای فرار از بلا، خودمان زودتر به آغوش بلا میدویم. من هم همین کار را کردم.»
سرش را پایین انداخت.
«اول ماتشان برد. بعد ریختند سرم. آنقدر زدند که نفهمیدم ضربه از کجا میآید. بعد هم پشت مغازه، بلایی سرم آوردند که تا یک ماه نه میتوانستم راه بروم، نه بنشینم. بعدها فهمیدم آن چیزی که زیر شلوارش تکان میداد، چراغقوهای بوده که توی جیبش گیر کرده بوده. آمده بودند باطری بخرند. آنها به باطری میگفتند “قوه” و منِ بختبرگشته گمان کردم معنیاش چیز دیگریست.»
چند لحظه سکوت افتاد. از تهِ کوچه صدای یک گاری میآمد. هوا کمی روشنتر شده بود، اما آن سه نفر همچنان در سایهی دیوار مانده بودند.
مرد آرام گفت: همیشه با چاقو نمیکشند گاهی کلمات و زبان خون میریزند اگر نفهمی اگر ندانی
مَشحسن . با نوک زبان لب خشکیدهاش را تر کرد و چیزی نگفت. مَشتقی فقط آهی کشید؛ آهی کوتاه، از همان آههایی که نه همدردی را سبک میکند، نه درد را.
مرد ادامه داد:
«مدتی گذشت. کمی بهتر شدم. بهتر که چه عرض کنم، فقط از آن حال در آمدم که بشود باز روی پا ایستاد. برگشتم سرِ همان مغازه. مگر چارهی دیگری هم داشتم؟ فرد بیپناه، به جایی هم که در آن شکسته، دوباره برمیگردد؛ چون جای دیگری راه ندارد .»
نگاهش را به درِ بستهی درمانگاه دوخت و گفت:
«یک روز زنی آمد توی مغازه. درشتهیکل، خشن، از آن زنهایی که انگار تنشان را از گلِ سفتتر سرشتهاند. گفت: “عمو جان، یه کَل میدی به من؟”»
(با شنیدن اسم زن دو پیرمرد شنونده تکانی به خود دادند و برای شنیدن مشتاق تر +
«در زبانِ ما، “کَل دادن” را برای جفت شدنِ نر و ماده به کار میبرند؛ کلمهای بد، زمخت، حیوانی. از دهانِ یک زن، آنهم جلو مشتریها، که شنیدم، انگار خون زد به سرم. مات ماندم. با خودم گفتم یا این زن هیچ مرزی نمیشناسد، یا من افتادهام وسط شهری که بی ناموسی عادیه. خودم را زدم به نشنیدن. گفتم شاید برود. نرفت. دوباره بلندتر گفت: “عمو، میگم یه کَل بده من.”»
لبخند تلخی روی صورتش دوید و فوری محو شد.
«گفتم: “برو خانم، برو، بگذار به کارم برسم.” فکر میکردم دارم با آبروداری پسش میزنم. اما او رفت که وقتی سرم خلوت شد، برگردد. و برگشت.»
حالا حتی مَشحسن هم دیگر حالت پیرمردی وراج را نداشت. نشسته بود با چشمهای تنگشده، چپق خاموش در دست، و انگار یادش رفته بود درد خودش برای چه او را به شهر کشانده. مَشتقی کمی جلوتر خم شده بود. نه از سر فضولی، از آن جنس کششِ تلخی که آدم را پای شنیدن مصیبت دیگران مینشاند، شاید برای اینکه درد خودش لحظهای عقب برود.
مرد گفت:
«این بار که آمد مغازه خلوت بود، باز همان حرف را زد. گفتم: “خانم، برو، شر درست نکن.” اما با تعجب گفت: “چرا نمیدی؟ حاجی هر وقت میاومدم، زود کارمو راه میانداخت.” بعد با دست محل کل را پستوی مغازه نشان داد از اینکه همه خریدشان را از همینجا میکنند. هر چه بیشتر توضیح میداد، من بیشتر فرو میرفتم توی همان سوءفهم. ذهنی که یکبار با ترس له شده باشد، بار دوم هم زبان را درست نمیشنود؛ این بار نه از راه وحشت، از راه هوس و خلط و خیال گول میخورد.»
نفسش تنگ شد. چند لحظه سکوت کرد تا دردش بنشیند.
پیرزن گفت :مثل اینکه نمیشنفی چی میگم یا تنبلی پاشو مرد یه کل بده برم آخه من پیرزن از کی کل بگیرم حاجی خودش همیشه پستو کل .... و در این حین خودش قل خورد سمت پستو دکان ..
«وقتی دیدم خودش راه افتاد طرف پستو، با خودم گفتم پس همان است که من فهمیدهام. گفتم اگر حاجی هم این کار را برایش میکرده و خودِ زن هم اینطور پا میفشارد، پس لابد اینجا رسم همین است. گفتم که اگر یکبار از معنا زخم بخوری بار دوم دیگر کلمه را با عقل نمیسنجی من هم نسنجیدم.»
کمی سرش را بالا آورد؛ نگاهش مات بود.
«رفتم دنبالش.و از پشت بغلش کردم دست به کاری زدم که هنوز هم ننگش از جانم پاک نشده. هنوز چیزی نگذشته بود که جیغ کشید. دنیا روی سرم خراب شد. تازه همانجا فهمیدم “کَل” در آن شهر اسم گلدانِ سفالی بوده، نه آن چیزی که من در ذهنم ساخته بودم.»
مَشحسن بیاختیار گفت: «یا خدا...»
مرد گفت:
«زن دوید بیرون، به سر و صورتش زد، عربده کشید. چند قلچماق مثل گاوِ رمکرده ریختند توی مغازه. من هنوز از شوکِ فهمیدنِ معنیِ آن کلمه درنیامده بودم که افتادند به جانم. دفعهی اول از ترسِ چیزی که نبود خودم را به کشتن دادم، دفعهی دوم از خیالِ چیزی که نبود. آن بار دیگر فقط کتک نبود. هر چه از تنم مانده بود، خرد و فتح شد.»
چهرهاش در هم رفت.
«از آن روز سالها گذشته. نه درست میتوانم راه بروم، نه بنشینم، نه مثل آدم زندگی کنم. از همه بدتر اینکه نه روی برگشتن به ده را دارم، نه توان ماندن در این شهرِ لعنتی را. برای یک لقمه نان، تن دادهام به هر خواری.
حرفش که تمام شد، سکوتی سنگین میانشان افتاد؛ از آن سکوتهایی که نه جا برای دلداری میگذارد، نه برای نصیحت. خیابان کمکم شلوغ میشد. آفتاب بالاتر آمده بود و روشنیِ بیرحمش چینوچروکِ صورتها را عمیقتر نشان میداد. مَشحسن چپق را خاموشخاموش در مشت گرفته بود و دیگر میلی به پک زدن نداشت. مَشتقی به نقطهای نامعلوم در آنسوی خیابان خیره شده بود، انگار چیزی از حرفهای مرد رفته و در دلِ خودش نشسته باشد، گاهی دو کلمه، در دو جای ناآشنا، کافیست تا همهچیز را ببلعد.
درِ درمانگاه با نالهی خشکِ لولاها باز شد. مردِ نشسته بر تیوپ، با زحمت از جا بلند شد؛ اول دستش را به دیوار گرفت، بعد تنش را راست کرد، اما کمرش تا نیمه خمیده ماند. تیوپ همانجا زیر پایش ماند؛ حلقهای سیاه و چرک که انگار شکلِ خلاصهشدهی همهی زندگیاش بود. چند قدم که برداشت، معلوم بود هر قدم را با دندان روی جگر میگذارد.
نه به مَشحسن نگاه کرد، نه به مَشتقی. لنگلنگان رفت توی درمانگاه؛ دنبال چند بخیهی دیگر، چند قرصِ مسکنِ دیگر، و شاید چند روز مهلتِ دیگر برای ادامه دادن به زندگیای که دیگر زندگی نبود.
مَشحسن آهسته چپق را در جیب قبایش گذاشت. دیگری با تکیه به زانوهایش از جا بلند شد. هر دو چند لحظه به درِ نیمهبازِ درمانگاه نگاه کردند، بعد آرام به سمت پلهها رفتند؛ با آن احتیاطی که گاهی هرکس نه فقط در راه رفتن، که در فکر کردن پیدا میکند، وقتی ناگهان میفهمد جهان، آنقدرها هم که خیال میکرده، روان نیست.
شاید تا پیش از آن صبح، شهر برایشان فقط جایی بود که کارِ کمتری میطلبد و دوا و دکتر بیشتری دارد. اما حالا، میان بوی چپقِ خاموش و هوای سردِ اولِ صبح، شهر برایشان شکلِ دیگری هم پیدا کرده بود: جایی که اگر زبانش را ندانی، اگر رسمِ کلماتش را نشناسی، ممکن است پیش از آنکه نان بدهد، آبرو، تن و باقیماندهی عمرت را از تو بگیرد.
مخلص امین ظاهری