
(جستاری در باب شرم، صعودِ طبقاتی و مادری که جا ماند)
«مدنی، لباسش رو عوض کردیم... با لهجه اش چکار کنم ؟»
این را مهتاب گفت؛ درست همان لحظهای که با سرانگشتهای کشیده و مانیکورشدهاش، قفل طلایی گوشواره را در نرمهی گوشش جا میانداخت. سرش را روبهروی آینهی قدی کمی کج کرده بود؛ جوری که تیغهی باریک گلویش زیر نور مهتابیِ سقف کاذب، شبیه مرمرِ خنکِ یک مجسمه میزد. من به چارچوب در تکیه داده بودم. هنوز بخارِ التماس چند دقیقه پیش روی لبهایم خشک نشده بود: «مهتابجان، زشته تنها بمونه... اگه میشه مادر رو هم با خودمون ببریم.»
مهتاب نگفت «مامان»، نگفت «مادرت»، حتی با ترحم نگفت «حاجخانم». گفت: «مدنی». نام خانوادگیِ تازهام را طوری از دهان بیرون انداخت که انگار اسم شریک ورشکستهای را میآورد که آبروی شرکت را حراج کرده. اتاقی که در آن ایستاده بودیم، بوی عطر سردِ تلخی میداد؛ عطری که وقتی از درِ ضدسرقت خانه بیرون میزنی، تا دو ساعت بعد توی آسانسورِ شیشهای ساختمان جا خوش میکند. روی تختخواب ، مانتوی کتیِ کرمرنگی افتاده بود که اتیکت ترکش هنوز با یک نخ پلمپ ضخیم به یقهاش وصل بود؛ لباسی که مهتاب خریده بود نه برای پوشاندن تن، برای پوشاندن یک پیشینه.
چند متر آنطرفتر، آنسوی پارکتهای تیره و فرش ابریشمی که رنگش درست با پتینهی دیوارها همخوان شده بود، پیرزنی روی لبهی مبلِ راحتی نشسته بود. چهارزانو نه، اما با همان بیقراریِ نشستن روی گلیمهای زبر ولایت. گوشهی چادر نمازِ گل دارش را که از فرط شستوشو عطر صابون مراغه و آفتاب حیاط خشتوگلی میداد، محکم روی زانوهایش جمع کرده بود. تسبیح شاهمقصودش لای انگشتهای کوتاه و بندبندش میچرخید؛ آرام و بیصدا، مثل آب باریکی که توی جوی خشک راه برود. او پچپچِ پشت درِ اتاق خواب را نمیشنید، اما سکوت مرا مثل بوی خاکِ بارانخورده، از صد فرسخی میشناخت.
من سالها بود که پسوندِ روستاییِ کشدار فامیلیام را با یک استشهاد محلی و چند برگ تمبر باطلشده توی دادگاه ریخته بودم دور؛ به اصرار مهتاب، به اصرار خودم، به اصرار شهری که اگر پسوندِ خاک روی لباست باشد، پای میز قرارداد چای برایت تعارف نمیکند. شده بودم «دکتر مدنی». دو تا کتاب ترجمه، چندین سخنرانی در همایشهای معتبر، خانهای در طبقهی نهم برجی که از بالکنش چراغهای شهر شبیه سنگهای قیمتی به نظر میرسید، و همسری که بلد بود با چه شیبی لبخند بزند که دندانهای لمینتشدهاش توی چشم بیاید. اما مسئله این بود که من با همهی این القاب، هنوز پسرِ همان زنی بودم که توی گویشش، کلمات شکم داشتند، «نان » را میکشید، به باران میگفت «رحمت»، و دستهایش همیشه ردی از زردچوبه و پوستِ گردو داشت.
آن شب مادر را نبردیم. مهتاب کفشهای پاشنهبلندش را پوشید و قبل از برداشتن کیفش، با لحنی که نه خشم داشت و نه کینه، بلکه مثل قانونِ پایستگیِ ماده قطعی بود، گفت: «عطا، اونجا جمعِ اعضای هیئتمدیرهست. پیرمرد و پیرزنهاشون هم اگه بیان، همهشون حداقل سه تا کشور رو گشتن. مادرت اگه دهن باز کنه بگه الهی شکر، همه ساکت میشن نگاش میکنن. نمیخوام مضحکهی جمع بشیم.»
من چه گفتم؟ هیچ. کلمهای نگفتم. یک سکوتِ لزج و کثیف. مثل سکوتهایی که آدمهای تازهبهدورانرسیده تحویل دنیا میدهند تا مبادا مجسمهشان ترک بردارد. رفتم توی پذیرایی. مادر سرش را بلند کرد. چادرش را زیر چانه سفت کرد و زودتر از آنکه دروغِ توی دهانم سر باز کند، خودش دستم را خواند: «عطا جان، فدات شم، پاهام باد کرده رولهم. رو این مبلا کمرم خشک میشه. شما برین به کارِتون برسین؛ ، پای تلویزیون نشستم تا برگردید »
در تمام مدت میهمانی فکر میکردم. و با افکارم کلنجار میرفتم
آدم وقتی از نردبان طبقاتی بالا میرود، فکر میکند فقط دارد حساب بانکی و محلهی خانهاش را عوض میکند؛ اما واقعیت این است که دارد پوست میاندازد، و این پوستاندازی، خونریزی دارد.
سالهاست یاد گرفتهایم در بررسی این چالش ها، زود یک «دیو» بسازیم و تیربارانش کنیم: مهتابِ سنگدل و نوکیسه، یا منِ پسرِ بیچشمورو و بیوفا. اما ماجرا هیچ وقت به این سیاهی و سفیدی نبوده است.
مهتاب در این اتفاق ، شاید بیرحم به نظر برسد، اما او در واقع هراسانترین آدم خانه است. او در دنیایی بزرگ شده یا دستوپا زده که «فرم» بر «محتوا» حکومت میکند. مهتاب خوب میداند که اعتبار اجتماعی در طبقهای که ما به آن چنگ انداختهایم، یک قصر شنی است؛ با یک موج، با یک تلفظ اشتباه، با یک «چای را در نعلبکی فوت کردن» فرو میریزد. او بیرحم نیست، وحشتزده است. لهجهی مادر، برای مهتاب فقط یک گویش محلی نیست؛ بمبی است که زیر ساختمانِ شیک و عاریهای پرستیژ ما کار گذاشته شده. او تمام جوانیاش را داده تا نشان دهد به اینجا «تعلق» دارد، و حالا پیرزنی با یک لهجهی کشیده میتواند به همه یادآوری کند که شوهرش تا همین ده سال پیش، بوی نفتالینِ بقچههای قدیمی را میداده است. مهتاب دارد از جایگاهش دفاع میکند؛ به شیوهای حقیر، اما از سرِ ترس.
اما مقصر کیست؟ خودم. من گناهکارترین ضلع این مثلث هستم؛ چون از هر دو سو آگاه بودم. من هم شکوهِ رنج و زحمت مادر را میدانستم و هم قواعد بیرحمِ این شهر سیمانی را. فاجعهی روانی آدمهایی شبیه من، «لکنتِ هویتی» است. ما آونگی هستیم که میان دو قطب سرگردان ماندهایم: نه دیگر آن پسرِ سادهی روستایی هستیم که شبها بوی نمِ کاهگل مستش کند، و نه هنوز خونِ اصیلِ این تالارهای مرمرین در رگهایمان میچرخد. ما همیشه بازیگریم. و آدم وقتی بازیگر شد، نزدیکترین افرادش برایش تبدیل به «شاهدان جرم» میشوند. مادر، ناخواسته و صرفاً با نفس کشیدنش، داشت شهادت میداد که من کیستم. من از لهجهی او خجالت نمیکشیدم؛ من از فاش شدنِ نقابِ خودم وحشت داشتم. شرمِ من، شرم از مادرم نبود؛ شرم از حقیقتی بود که زیر این کتوشلوار دستدوز، دهانکجی میکرد.
و مادر... امان از مادر. او معصومِ ماجراست، اما نه معصومی بیخبر. تلخیِ اینجاست که مادر، تحقیر را با تمام پوست و گوشتش لمس میکند، اما به روی خودش نمیآورد. روانشناسیِ مادرانِ در حاشیه مانده، بر پایهی یک «انصرافِ خودخواسته» بنا شده است. او خودش را پس میکشد، خودش را در اتاق مچاله میکند، لهجهاش را میبلعد و پشت درهای بسته میماند، فقط برای اینکه چراغ آبروی پسرش در این شهر پر از گرگ، روشن بماند. این ایثار نیست؛ این یک زخمِ کهنهی تاریخی است که در تنِ تمام مادرانِ نسلِ گذار رسوب کرده است. اما مادر، مادر است .
اما بی رحم این موضوع و بالای سر همهی ما، شهری ایستاده است که زبانِ مادری را مسخره میکند، بوی خاک را دهاتی میداند و ارزش آدمها را با تواناییشان در پنهان کردنِ اصل و نسبشان میسنجد. جامعهای که به ما آموخته برای پذیرفته شدن، اول باید شناسنامهات را آتش بزنی.
ساعت از دوِ نیمهشب گذشته بود که برگشتیم. مهمانی، طبق معمول، ویترینی از لبخندهای سنجیده بود؛ حرف زدن دربارهی اقامت دوبی، پروژههای زعفرانیه و طعم گسِ قهوههای اتیوپی. وقتی کلید را انداختم توی قفل، کتوشلوارم به تنم سنگینی میکرد؛ مثل کفنی که قبل از مردن به زور تنت کرده باشند.
خانه در تاریکیِ سنگینی فرو رفته بود. فقط نور کمرمقِ تلویزیونی که برنامهاش هیچگاه با تکرار کردن تمام نمیشود ، هال را روشن میکرد.
مادر روی زمین خوابش برده بود. نه روی پارکت، نه روی مبلهای صد میلیونی. یکی از کوسنها را گذاشته بود زیر سرش، چادرش را تا چانه کشیده بود بالا و پاهایش را توی شکمش جمع کرده بود؛ درست مثل جنینی که به رحمِ تاریکش پناه برده باشد. صدای خسخسِ آرام سینهاش توی سکوتِ سنگین پذیرایی میپیچید؛ صدایی که یکهو مرا با کله پرت کرد به سرمای گزندهی زمستانِ سالهای دور. همان وقتهایی که وقتی دستهایم از سرما کرخت میشد، آنها را لای دستهای خشک و پینهبستهاش میگرفت، روی بند انگشتهایم ها میکرد و میگفت: «طاقت بیار نورِ چشمم، تو باید دکتر بشی، باید این سختیها تموم شه...»
مهتاب از کنارش رد شد. با کفشهای پاشنهدارش پاورچینپاورچین رفت سمت اتاق خواب و در را جوری بست که انگار میخواست مرزِ میان دنیای تمیزِ خودش با این بقعهی خاکگرفته را سفت نگه دارد.
من ماندم و تاریکیِ خانه. پاهایم سست شد. رفتم و روی سنگ سرد زانو زدم کنارش. تسبیح شاهمقصودش از دستش رها شده بود و روی زمین افتاده بود. دستش را گرفتم؛ زبر، پر از چین، مثل پوست درختِ بلوطی که سالها باد و آفتاب را تاب آورده باشد. دستش را گذاشتم روی لبهایم. داغ بود. بوی نانِ تنوری میداد، بوی همان خاکی که برای رسیدن به این برج، از کفشم تکانده بودم.
مادر لای پلکهایش را باز کرد. نگاهش تار بود، مات بود، اما لبخند زد. با همان لبهایی که مهتاب میترسید توی مهمانی برای ادای کلمات باز شوند. دست آزادش را آرام کشید روی موهایم و با همان لحن کشیده، خسته، صمیمی و ولایتی زیر لب زمزمه کرد:
«آمدی مادر؟... پاهات یخ نکنه روی این سنگا پسرم. بلند شو لباستو بکن، خستهای... عروسم مهتاب کجاست خوش گذشت ....»
توی تاریکی اشکهایم ریخت روی دستهای زبرش. تمام مدرکها، مقالهها، رتبهها، کتابهای چاپشده، و نامِ فریبندهی «مدنی»، پیش چشمم مثل یک مشت کاه سوخت و خاکستر شد. من بالا رفته بودم، اما به قیمتِ هل دادنِ مادری به تاریکی. در آن خانهی مجلل، ثروتمندترین آدمِ روی زمین، پیرزنی بود که در خواب، چادرش را محکم گرفته بود؛ و من، حقیرترین و بیپناهترین دکترِ این شهرِ دروغین بودم.
مخلص امین ظاهری