هنوز برخورد و ارتعاش صدای سکهٔ پنجتومانی به کفهٔ ترازوی شاهینیِ مغازه در گوشم صدا میکند و بوی ادویه و کهنگیِ دکان در مشامم میپیچد. آن روز قرار بود من و «دادا» با هم به ( دکان حجت) برویم و این همراهی برای من، در آن سنوسال، طعم غریبی از شیرینی و هیجان داشت. پیرمرد تا خواست به قولی خودش را جمعوجور کند و راه بیفتیم، من از کمانِ حفاظت و مراقبت او دررفتم. با سکهای که به عنوان مشتولوق(مبلغی پول که قدیم به فردی که حامل پیام و خبری خوش بود هبه و شیرینی میدادند ) در جیب داشتم و در دستم فشرده میشد، جلوتر دویدم تا سفارش خرید را خودم به کاسب بدهم: دو تومان مرگِ موش و مابقی هم نانقندی.
فروشنده عاقلهمردی بود به غایت عبوث، جدی و با میمیک صورتی که به واسطهٔ بیماری، دچار تغییر شکل و کشیدگیِ اجزا شده بود؛ چهرهای که در ذهن کودکی من ابهت و هراسی ناخودآگاه ایجاد میکرد. به رسم و امکانات آن روزها، در نبود یا کمبود پلاستیکهای فریزر و پاکتهای متنوع، برای حمل و بستهبندی اجناس از ورقهای دفاتر مشقِ پرشده و کتابهای کهنه درسی استفاده میشد. ابتدا برگی کاغذ در یکی از کفهها قرار میگرفت و کاسب با گذاشتن پارهسنگی کوچک در کفهٔ دیگر، نوکِ شاهین ترازو را جفت میکرد؛ سنجهای از وسواس در حلال و حرام و دقت در وزن که مبادا وزنِ کاغذ به حساب مشتری نوشته شود. حجمِ موردنظر که معمولاً به واحدِ «سیر» بود با دقت آماده میشد و با چند تای هنرمندانه و پیچاندن چند دور نخ کنفی به عنوان پلمب نهایی، لفافهپیچی میشد.
اما آن روز ماجرا فرق داشت. چهرهٔ عبوث کاسب درهمتر و تلختر، و سرعت آمادهسازی و وزنکشیاش کندتر از همیشه بود. فضا به شدت سنگین شده بود؛ فضایی که برای کودکی با کلی انرژی و کیفِ خرید، تحملش آسان نبود و مدیریت همزمانِ این دو حس متناقض کلافهام میکرد.
لفافهپیچیِ مرگ موش که تمام شد، به یکباره مچ دستم در پنجهٔ زمخت و قوی او قفل شد. با تحکم و خشونتی که بند دلم را پاره کرد، در چشمهایم زل زد و گفت: «خوب بگو ببینم، مرگ موش واسه چیه بچه؟ تو پسر کی هستی؟»
شوکِ ناگهانیِ سوال و فشار انگشتانش بر مچم، زبانم را بند آورد. با لکنت و بغضی که راه گلویم را بسته بود، هرطور بود نشانی و نام دادا را به زبان آوردم. کاسب بیآنکه سم را به من بدهد، درحالیکه یک دستش بستهٔ سم بود و با دست دیگر مچِ مرا چسبیده بود تا مبادا بگریزم، راهی کوچه شد. کمتر از چند دقیقه بعد، در محضر دادا ایستاده بودیم. با دیدن دادا تحملم تمام شد، بغضم ترکید و در حالی که مثل ابر بهار اشک میریختم، خودم را پشت او پنهان کردم.
از میان گریهها میشنیدم که دادا با رویی گشاده از همسایهٔ کاسبش تشکر میکند و میگوید: «خدا پدر و مادرت را بیامرزد که سم را دست بچه ندادی... این بچه است و نمیفهمد.»کاسب هم با همان لحن جدی و نگرانش، از احساس مسئولیت در قبال جنسی که میفروشد و خطری که میتوانست جانِ کودکی را تهدید کند، سخن میگفت؛ گفتگویی که غبار ترس را از ذهن من شست و جایش را به درکی تازه از دنیای بزرگترها داد.
«««««»»»»»»
ترازکردن کفهٔ کاغذ؛ فرار از تلهٔ کمفروشی
آیین «وزن کشی » یا همان جفت کردن شاهین ترازو با پارهسنگ به اندازهٔ وزن کاغذ باطله، فنیترین بخش معامله در بازار قدیم بود. این کار نشاندهندهٔ مرزبندی دقیق میان سود قانونی و دستاندازی به مال غیر بود. کاسب با این کار، ارزش کالا را از ارزش لفافه جدا میکرد. در این فرمول، مشتری فقط به اندازهٔ وزن خالص مادهٔ مصرفی پول میپرداخت. این وسواس عملی، مانع از شکلگیری انحراف اخلاقی در خریدوفروش میشد و نشان میداد کاسب پیش از بستن پیمان تجاری، ترازو را در ذهن خود تراز کرده است. دقت در وزن، اولین خاکریز محافظت از اعتماد عمومی در یک معامله بود.
«««««««»»»»»»
نظارت محلی به جای بوروکراسی کنترل محصول
اقدام فروشنده و ردیابی اصالت سفارش، نمونهای عینی از «کنترل کیفیت توزیع» در سطح خرد است. در بازارهای محلی، برخلاف ساختارهای زنجیرهای مدرن که کنترل کالاهای خطرناک نادیده گرفته شده خودِ کاسب به عنوان مرجع تصمیمگیری عمل میکرد. او میدانست تحویل سم به یک فرد غیربالغ، فارغ از ارزش مادی معامله، پتانسیل ایجاد فاجعه دارد. کاسب سنتی نقش خود را به یک «فروشنده محض» تقلیل نمیداد؛ او زنجیرهٔ مصرف کالا را تحلیل میکرد و در صورت وجود ابهام، فرآیند انتقال را تا زمان احراز هویت متوقف میساخت.
«««««««»»»»»
گسست در زنجیرهٔ تعهد؛ از مرگ موش تا بازارهای بیتفاوت امروز
مقایسهٔ رفتار آن کاسب با وضعیت امروزِ دکهها و مغازهها، روند تغییر رفتارهای اجتماعی در ایران را نشان میدهد. امروز فروش سیگار ، تنباکو، مواد دخانی و حتی سموم خطرناک و کشنده مانند قرص برنج به نوجوانان و کودکان، بدون کمترین پرسش یا ممانعتی انجام میشود. در مدل تجاریِ امروز، کالا پس از خروج از مغازه دیگر ارتباطی با فروشنده ندارد. این بیتفاوتی ناشی از تغییر الگوی اخلاقی از شکل «مسئولیت متقابل» به شکل «تراکنش خنثی» است؛ الگویی که در آن، سود حاصل از معامله اهمیت دارد و پیامد مصرف کالا برای خریدار نابالغ کاملاً نادیده گرفته میشود.
«««««»»»»»
از دست رفتن سرمایهٔ اجتماعی محله
در ساختار سنتی، پیوند میان اهالی محله بر پایهٔ شناخت متقابل شکل میگرفت. تشکر دادا از کاسب بابت نفروختن سم به من، نشان میدهد که این رفتار کاسب محله امری عادی و پذیرفته شده از جانب مردم بوده و نه تنها دخالت در کار دیگران تعبیر نمی شده بلکه به عنوان تلاش برای حفظ بقای جمعی تلقی میشد. امروز، تغییر ساختار شهرنشینی و روابط اتمیزه شده، این پیوندهای کنترلی را از بین برده است. حذف این نظارتهای غیررسمی، هرچند آزادی عمل بیشتری به افراد میدهد، اما کودکان و گروههای آسیبپذیر را در مواجهه با خطرات بازار بدون محافظ رها میکند. اخلاق سنتی بازار، با وجود ظاهر خشن خود، سدی در برابر آسیبهای رفتاری بود که امروز در غیاب آن، جامعه هزینههای سنگینتری برای جبرانش میپردازد.
مخلص امین ظاهری