
سالهای دورتر در سفر به اصفهان، خوشنویسی دوره گرد را دیدم که در میدانِ نقشجهان، بر کاغذی بزرگ، فقط «بسم الله » مینوشت؛ نه یک بار، نه ده بار؛ صدها بار، لایهلایه بر هم. آنچنان نوشت که حروف، خواناییشان را از دست دادند و کاغذ، به تیرگیِ عمیقی بدل شد؛ تیرگیای که در تابِ آفتاب، براقِ مرکبِ کهنه در آن میدرخشید.
ندایی گفت که گویی خطاب به ماست: «آدمی که در این شهرِ شلوغ، به دنبال صدای خویش میگردد، مثل این کاغذ است. هر حرفی که مینویسد، بر حرفِ دیگری مینشیند. و در پایان، آنچه میماند نه صدایِ توست و نه کلامِ یک دیگری؛ فقط همان "بودن " است که آثاری باقی میگذارد.»
آن لحظه پایم سنگین شد. و ماندم، و به آن کاغذِ سیاه خیره شدم. آنچه میدیدم از خطاطی فراتر بود؛ اسمی داشت که قرنها در کارگاههای خوشنویسی با آن زیستهبودند: ((سیاهمشق)).
گفتهاند که سیاهمشق چیزی نیست جز تمرینِ دستِ شاگرد؛ کاغذِ دورریختنی، مشقِ تکراری، گرمکردنِ مچ. و راست گفته اند ؛ سیاهمشق چنین پا به عرصهی وجود نهاد. روزگاری که کاغذ کالاییِ گرانبها بود و مرکب، نعمتی که باید در حفظش کوشید، خوشنویس بر یک برگ کاغذ ، بارها و بارها یک حرف را تکرار میکرد؛ گاه برای آزمودنِ دانگِ قلم، گاه برای آنکه تناسباتِ حروف تا مغزِ انگشتانش نفوذ کند.
و سیاه مشق یعنی :تکرارِ تکرارِتکرار .
تا آنکه یک روز، یکی از آن استادان، چه بسا خسته از قیدِ معنا، به کاغذ نگریست و چیزی دید که دنبالش نمیگشت: ریتمی که از دلِ آشوبِ ظاهری برمیخاست. در همان لحظه، سیاهمشق از «تمرین» به «شاهکار » بدل شد؛ از تمرینِ فنی به آفرینشِ روح. در دورهی قاجار، استادانی چون میرزا غلامرضا اصفهانی این تمرین را به عرصهی نمایشِ تواناییهای خیرهکنندهی فنی بردند؛ اما حقیقتِ این هنر، در همان گذارِ پنهان از تکرارِ مکانیکی به انتزاعِ آگاهانه بود.
سیاهمشق اما فقط یک اثر فاخر خوشنویسی نیست؛ جریانی ژرف در آن نهفته است که به عرفان شبیه است. سالک در طریقت ، ذکر میگوید؛ یک نام را چنان تکرار میکند تا معنا از کلمه رخت بربندد و فقط حضور باقی بماند. خوشنویسِ سیاهمشق نیز همان راه را میپیماید. «بسم الله » یا «هو» یا هر حرف و کلامی را آنقدر مینویسد که کلمه، هویتِ جداگانهی خود را ببازد و در تاریکیِ لایههای مرکب حل شود.
دیگر نه او هست، نه کاغذ، نه واژه؛ فقط حرکتِ قلم هست، در لحظه. شاید به همین دلیل است که سیاهمشقهای استادان، بیآنکه حرفی را برای مخاطب بگشایند، در وجودِ او انقلابی یا زلزله ایجاد میکنند. آنها در حقیقت، لرزهنگاریِ روحِ نویسندهاند؛ ردِ حضورِ او بر سپیدیِ کاغذ. تکرارِ حرف در اینجا یک «ذکرِ بصری» است؛ ذکری که نه با زبانِ گفتار، که با ریتمِ تنفسِ قلم، به سکوتِ مطلق میرسد.
به هر روی باید میان «سیاهمشق» و «نقاشیخط» تفکیک قائل شد. سیاهمشق، حتی در اوجِ انتزاع، همچنان در بندِ تقدسِ قلم و تناسباتِ هندسیِ خوشنویسی باقی میماند؛ اما نقاشیخطِ معاصر، آن آثارِ رنگین که دیوارِ گالریها را تسخیر کردهاند، حاصلِ خروج از این مرز است. هنرمندانی چون رضا مافی، محمد احصایی و حسین زندهرودی از چشمهی سیاهمشق سیراب شدند تا حرف را از یوغِ «خوانایی» آزاد کنند.
و پرسشی که همچنان ذهن را میآزارد: چرا این هنر، کمتر از آنچه لیاقتش را دارد، جهانی شده است؟
خوشنویسیِ ما در بندِ معنایِ واژگان مانده و در نتیجه، برای غیرفارسیزبانان در حصارِ زبان محبوس گشته است. اما سیاهمشق، آنگاه که از بندِ معنا رها شد، به زبانِ فرم بدل گشت و میگردد؛ زبانی که مردی در توکیو یا زنی در برلین، بیآنکه حرفی از الفبای ما بداند، با آن ارتباط میگیرد. آنها نه برای خواندن، که برای دیدن به سیاهمشق مینگرند. این همان حلقهی مفقودهی ماست برای گفتوگو با جهان. و با پرداختن به پتانسیل نهفته سیاه مشق در ارتباط گیری با غیر فارسی زبانان باقی سبکها و شیوه های خوشنویسی نیز امکان دیده شدن بیشتری خواهند داشت .
من هر بار که به سیاهمشق مینگرم، مفتونِ آن فضاهای سپیدی میشوم که میان لایههای سیاهِ مرکب، نفس میکشند؛ بعضیاوقات نفسهایی کوتاه، و گاه مکثی طولانی. تضادی که از دلِ بی نظمی کاتوره ای برمیخیزد و البته در کل منظم ترین و اصولی تر از آن می یافت نشود . و نگاهِ امروزی، که با هنرِ آبستره خو گرفته، در این کاغذهای کهن چیزی آشنا و دیرینه مییابد؛ گویی نیاکان ما سدهها پیش از آنکه «انتزاع» در غرب کشف شود ، همین آزادیِ مطلقِ فرم را بر کاغذ پیاده کرده بودند.
سیاهمشق وقتی در اوج است که از قیدِ واژه عبور کرده باشد، نه آنگاه که هنوز در تلاشِ نمایشِ مهارتهای ادبی باشد.
و اما بازگشت به درویشِ نقشجهان. او کاغذی داشت انباشته از مرکب؛ اما آن تیرگی، تیرگیِ ماتم نبود که سکوتِ مکتوب بود. در پایان، از میانِ آن صدها تکرار، یک «بودن» ماند که دیگر به هیچ واژهای نیاز نداشت.
شاید همین حقیقتِ ساده درسِ بزرگِ سیاهمشق باشد: آنچه ماندگار میشود نه آواهای بسیارند و نه حروفِ خوانا؛ آن «سکوتِ بصری» و((ذکر بصری ))است که از میان همهی تلاشها بر جای میماند. هنری که بیزبان سخن میگوید، بیمرز میزیید و بینام میماند، همان است که در حافظهی تاریخ ریشه میدواند.
آن درویش، با کاغذِ سیاه مشقش، همین را میگفت؛ به زبانی که از مرزِ فارسی و غیرفارسی فراتر بود.
مخلص امین ظاهری