. اتاق، نه خانه بود و نه پناه؛ بیشتر به دخمهای نمور میمانست که در شیارِ دیوارهایِ خشتیاش بویِ نمِ کهنه، خاکِ خیس، لحافهایِ رطوبتزده و دودِ تلخِ تریاکِ نیمسوخته به هم جوش خورده بودند. نفس که میکشیدی، انگار ریهات را با خاکسترِ عمرِ سوختهی دیگران پُر میکردی. زن، کنارِ دیوار، مچاله و فرسوده نشسته بود؛ چادرش را به کمر گره زده، آستینها را تا آرنج بالا زده، دستهایی خشک و رگبرآمده رویِ زانوها گذاشته بود. صورتش زرد و پرچین بود؛ مثلِ کاغذی که بارها مچالهاش کرده باشند و بعد، از سرِ بیحوصلگی، صافش کرده باشند. چشمهایش از آن چشمهایی بود که دیگر اشک ندارند؛ دو چاهِ بیته که سالها پیش آبشان کشیده و فقط سیاهیشان مانده است.
با صدایی خشدار و تهی از امید گفت:
«خواهر... خدا از سر تقصیر پدرمون نگذره. اگر میخواست از سرِ دشمنی هم زندگیِ دخترش را به لجن بکشد، باز بدتر از این نصیبم نمیکرد. من را داد دستِ عسگر. همهی آبادی میدانستند دیونه و شیطون لونه کرده تو سرش؛ میدانستند یک ساعت آدم است و دو ساعت بعد، سگِ هار. اما دختر که در این خراب شده آدم حساب نمیشود؛ بارِ اضافیست، باید هر طور شده از خانه بیرونش کرد.
حالا هم هر کس از کنارِ این خرابه رد میشود، میگوید: خدا را شکر عسگر مرد و راحت شدی. چه راحتی، خواهر؟ از خودش یک عمر مصیبت گذاشت رویِ دستم؛ یک تکه جان که تا نگاهش میکنم، هم دلم کباب میشود، هم خون تویِ رگم یخ میکند...»
صدایش برید. نه از آن بریدنهایِ ساختگیِ زنهایی که برایِ ترحمِ دیگران، آه را کش میدهند؛ از آن بریدنی که سالها رنج، گلویِ آدم را از درون سابیده باشد. شانههایش لرزید، اما چشمهایش همچنان خشک و خاموش ماند.
عسگر، اگر در جایی به دنیا آمده بود که هنوز اندکی عقل و شرم در آن باقی مانده باشد، باید از همان اول زیرِ دستِ طبیب میرفت؛ جایی که بفهمند این مرد بیمار است، نه جن زده، نه مجنون. اما در آن گوشهیِ گموگورِ دنیا، بیماریِ روانی نه اسم داشت، نه درمان. هر چه بود یا «جن» بود، یا «قهرِ خدا»، یا «چشمِ بد»، یا «بختِ وارونه». وقتی حالِ عسگر بالا میگرفت، زنهایِ محل اسپند دود میکردند، مردها آیه فوت میکردند، یکی دخیل میبست، یکی نذر میکرد، و آخرِ کار هم مریض همان مریض میماند و فقط خرافه بود که سیر میشد. جنونِ عسگر نه فهمیده شد، نه درمان؛ فقط مصرف شد. خان خیلی زود فهمید که این مردِ بیمهار، با آن زورِ کور و عقلِ معیوب، چه نعمتِ بزرگیست برایِ ترساندنِ رعیت. عسگر شد چوبِ دستِ خان، شد مشتِ بیفکرِ قدرت، شد فحشِ زنده، شد هیبتِ مجسمِ ترس. هر جا لازم بود دهقانی را بترسانند، طلبی را با عربده بگیرند، یا زبانِ معترضی را با قنداقِ تفنگ خاموش کنند، عسگر را میفرستادند. او هم با همان مغزِ آشفته، خیال میکرد کسی شده، مردی شده، شأنی پیدا کرده؛ غافل از اینکه جز سگِ درگاهِ زور چیزی نبود. آخرِ کار هم، مثلِ همهی سگهایِ هارِ مفلوک، در یکی از همان زد و خوردها تیر خورد و رفت. نه قبری، نه فاتحهای، نه نامی. مرد و تمام شد؛ مثلِ پارهابزاری که کارش را کشیده باشند و انداخته باشند تهِ انبار.
اما بلا با مردن یا کشتن هرگز گم و گور نشده ، تخمِ خودش را در جانِ بازماندهها میکارد.
از عسگر، پسری ماند به نامِ شمسعلی. نه هیبتِ پدر را داشت و نه درندگیِ او را؛ انگار همهی آن آتشِ کور، تا به او رسیده بود دود شده و فقط خاکسترش تهنشین شده بود. شمسعلی لاغر بود، زرد بود، استخوانی بود، با بدنی کشیده و بیجان، طوری که آدم گمان میکرد اگر بادِ تندی بوزد، از جا کنده میشود. چشمهایش همیشه کمی خیره بود، کمی دیر میجنبید، کمی دیرتر میفهمید؛ انگار هر حرف و هر تصویر، بعد از راهی طولانی و پرسنگلاخ تازه به مغزش میرسید.
سرنوشتِ شمسعلی اما از روزی تباه شد که هنوز شیرخوارهای در قنداق بود. یکی از همان نوبتهایی بود که جنونِ عسگر بالا زده بود. زن که تنش از کتکهایِ قدیم مثلِ نقشهای از رنج، کبود و لکهلکه بود، بچه را به سینه چسباند و به تاریکترینِ پستویِ خانه خزید. در آن سوراخِ نمور، زانو بغل گرفت، طفل را در آغوش فشرد و زیرِ لب هر چه دعا و ورد بلد بود خواند؛ به اطراف خانه فوت کرد، به دیوار فوت کرد، به قنداقِ بچه فوت کرد، شاید این بار هم عسگر بعد از چند لگد و عربده از پا بیفتد و دیو از تنش بیرون برود.
اما بدبختی از آن مهمانهاییست که آدرسِ خانههایِ فقیر را بهتر از همه بلد است.
ناگهان درِ پستو با چنان ضربهای باز شد که انگار خودِ بلا با چکمه آمده باشد. عسگر ریخت تو؛ چشمهایش خون داشت، نفسش بویِ تریاک و خشم میداد، دستهایش میلرزید. در یک حرکت، بچه را از آغوشِ مادر کند. زن هنوز نتوانسته بود جیغش را تمام کند که قنداق، با همهی آن نرمیِ بیپناه، به دیوارِ خشتی خورد.
صدا خفه بود، اما سنگین؛ صدایِ استخوانِ نارس و خشتِ سرد.
بعد، انگار دنیا یکباره ایستاد. هوا خشک شد. زمان، مثلِ حیوانی تیرخورده، همانجا به خودش پیچید و افتاد. خودِ عسگر هم، انگار همان ضربه تمامِ جانش را خالی کرده باشد، وسطِ اتاق ولو شد و از هوش رفت. زن خواست خودش را به بچه برساند، اما پاهایش زیرِ تنش نبود. زانوهایش خالی کرده بود. فقط صدایِ نالهی باریک و بُریدهی نوزاد بود که دوباره جانش داد. رویِ خاکِ سرد، سینهخیز رفت، با دست و ناخن خودش را کشید تا رسید به بالینِ طفل. قنداق خونی بود. صورتِ نوزاد خونی بود. آن تکه گوشتِ گرمِ بیپناه، میانِ خون و خاک، هنوز جان میکند.
شمسعلی اگر زنده ماند، از سرِ قانونِ دنیا نبود؛ از سرِ همان بیحسابیِ تلخی بود که گاهی مرگ را از آدم دریغ میکند تا بدتر از مرگ را نصیبش کند. ضربه، مغزِ نارسِ کودک را سوزانده بود. از یک سو خونِ آشفتهی پدر را در رگ داشت و از سویِ دیگر، آن کوبیدگیِ هولناک راهِ رشدِ تن و ذهنش را از همان آغاز کج کرده بود. بعد هم قابلهها و دعانویسها و زنهایِ ده، با قنداق کردن تن و سر باهم و نسخههایِ عامیانه و روغن و فوت و پارچه، چنان بلایی بر سر و صورتش آوردند که جمجمهاش از شکلِ معمولیِ آدمیزاد بیرون رفت. سرش کشیده و ناموزون شد؛ چیزی میانِ کدو و خربزهای کال، با پیشانیِ برجسته و حالتی که هر کس میدید، اول میماند و بعد زیرِ لب چیزی میگفت. بچههایِ محل هم از همان کودکی به او رحم نکردند؛ اسمش را گذاشتند: «شمسعلی کدو.»
آدمیزاد به همهچیز عادت میکند؛ به درد، به تحقیر، به اسمِ زشت، به نگاهِ مردم، حتی به دیدنِ جنازهی آیندهی خودش در آینه. شمسعلی هم عادت کرد. با همان مغزِ کُند و زخمخورده، به زورِ سماجتِ مادر، الفبا را یاد گرفت. نه آنقدر که بشود گفت باسواد است، نه آنقدر که از پسِ فهمِ کارهایِ پیچیده برآید؛ اما در آن برهوتِ قحطالرجال، همین که نامها را بخواند و چند خط را از هم تشخیص بدهد، نعمتی به حساب میآمد. مادرش هم که تمامِ عمرش را با وصله زدن به زندگیِ دریدهی خودش گذرانده بود، این بار به امیدِ پسر چسبیده بود. مثلِ همهی مادرها، در موجودِ نحیف و معیوبِ خودش چیزی میدید که دنیا از دیدنش عاجز بود. خیال میکرد اگر شمسعلی نانی بخورد، لباسی بپوشد، جایی بنشیند و کسی صدایش کند، انگار بخشی از بیعدالتیِ دنیا جبران شده است.
همان وقتها بود که بساطِ اداره و کاغذبازی و دفتر و مهر، مثلِ آفتی تازه، راهش را به آبادیهایِ دور باز کرد. برایِ چند روستا یک شعبهی کوچک بانک ساختند؛ اتاقی با یک پیشخوان، چند دفترِ قطور، یک گاوصندوقِ عبوس و چند صندلیِ لق. در جایی که هنوز بیشترِ مردم حسابوکتابشان را با قسم و شاهد گروی ریش پیش میبردند، بانک چیزی بود میانِ اسبابِ فرنگی و دستگاهِ جادو. کارمندِ باسواد گیر نمیآمد. ننهی شمسعلی به پایِ این و آن افتاد، گریه کرد، التماس کرد، واسطه آورد، به خان رو انداخت تا شاید سهمی از عسگر اگر پیش خان مانده خرج فرزند شود ، تا سرانجام برایِ پسرش کاری دستوپا شد؛ نه از سرِ شایستگی، از سرِ بیچارگیِ دستگاه. آنجا که آدمِ سالم پیدا نمیشود، ناچار به نیمهجان هم رضایت میدهند.
رئیسِ شعبه از همان دیدارِ اول فهمید چه مصیبتی نصیبش شده است. کافی بود چند لحظه به چشمهایِ ماتِ شمسعلی، به تأخیرِ فهمِ او، به لبخندِ بیموقعش نگاه کند تا بداند این مرد را نمیشود به حساب و عدد سپرد. اما انتخابی در میان نبود. گفتند «فعلاً» بماند تا بعد. و در این سرزمین، «فعلاً» از همه چیز ماندگارتر است.
برایِ کارمندِ عادی، ده روز آموزش کافی بود؛ برایِ شمسعلی، شش ماه جان کندند و باز هم چیزی دستگیرش نشد. امروز فرقِ حسابِ شخصی و دولتی را میفهمید، فردا همهچیز از سرش میپرید. امروز جایِ دخل و ثبت را یاد میگرفت، پسفردا باز پولِ مردم را لایِ دفترِ غلط میگذاشت. او نه شرور بود، نه دزد، نه تنبل؛ فقط مغزش با جهان فاصله داشت. یک فاصلهی نحس و درمانناپذیر. سرانجام، از فرطِ ناچاری، او را با هزار شرط و تبصره پشتِ میز نشاندند؛ میزی که از همان روزِ اول برایش زیادی بزرگ بود.
کارِ بانک، رویِ کاغذ، ساده بود: از مردم پول بگیر، در دفتر ثبت کن، به حسابِ مربوطه بزن. اما سادگیِ کار برایِ شمسعلی چیزی را آسان نمیکرد. او بارها حسابها را در هم میریخت، پولِ شخصی را پایِ حسابِ دولتی مینوشت، رقمها را جابهجا میکرد، و از یک روزِ معمولی، میدانِ جنگی میانِ دفتر و فحش و عالم میساخت. رئیسِ شعبه، که هر روز کمی بیشتر پیر میشد، بارها نشست کنارش و از اول توضیح داد. یک روز، از فرطِ درماندگی، پولها را پیشِ چشمش به دو دسته تقسیم کرد. با انگشت رویِ دستهی اول زد و گفت:
«ببین شمسعلی، اینها حسابِ شخصیست.»
بعد رویِ دستهی دوم زد:
«اینها هم حسابِ دولتیست. فقط همین. این دو تا را قاطی نکن. فهمیدی؟»
شمسعلی با جدیتی که در آدمهای کمفهم گاهی رنگِ غمانگیزِ خاصی دارد، سر تکان داد. برای لحظهای، چنان به نظر آمد که شاید این یکی را واقعاً فهمیده است.
چند روز گذشت. دوباره همان آشفتگی، همان ناترازی، همان تلنبارِ اشتباه. رئیس، کلافه و عصبانی، صندلیِ شمسعلی را کنار زد و خودش نشست تا از میانِ ارقام و دفترها، خطا را پیدا کند. حواسش تماماً رویِ حسابهایِ شخصی بود. شمسعلی، بالایِ سرش، مثلِ شاگردی مطیع ایستاده بود. با انگشت به یک طرف اشاره کرد و گفت:
«آقا، حسابهایِ شخصی اینجاست.»
رئیس، بیآنکه سر بلند کند، گفت:
«باشد، دارم میبینم.»
شمسعلی دوباره گفت:
«حسابهایِ دولتی هم اینور است.»
رئیس، که اعصابش از فشار شمسعلی و بودنش مچاله و نزدیکِ پاره شدن بود، بیحوصله و بیفکر، همانطور که چشمش به رقمها بود، گفت:
«نمیخواد... اونا واسه خودت.»
همین یک جمله، در دهانِ آدمِ عاقل، حرفی از سرِ بیصبری بود؛ اما وقتی افتاد در مغزِ کند و سادهی شمسعلی، شد فرمان. شد حکمِ قطعی. شد حقیقتی روشنتر از آفتاب. رئیس منظورش این بود که «فعلاً با آنها کاری ندارم، بعداً ثبتشان کن.» اما نه برای مخاطبی چون شمسعلی .او کدو بود یا دیر میفهمید یا خیلی وقتها اصلا نمیفهمید. برایِ او کلمات همان بودند که شنیده میشدند، نه آنچه منظور بودهاند.
از فردایِ آن روز، شمسعلی با همان سر و وضعِ مرتبِ همیشگی، پیراهنِ اتوکشیده، موهای روغنخورده و لبخندِ مطیعِ رویِ لب، پشتِ میز نشست. مشتریها میآمدند و میرفتند. حسابهایِ شخصی را، هر طور بود، انجام میداد. اما وقتی کسی برایِ پرداختِ پولِ دولت میآمد ـ مالیات، عوارض، پولِ اداره، وجهِ قبوض ـ ناگهان چهرهی شمسعلی روشن میشد، پول را پس میزد، دو دست را مؤدبانه رویِ سینه میگذاشت و با لحنی که از فرطِ خلوص، دلخراش بود، میگفت:
«بفرمایید... قابل نداره... واسه خودِتونه. بزارید باشه نمیخوام از شما بگیرم .....!»
اول، مردم مات ماندند. بعد خندیدند. بعد باور کردند. در این مملکت، چیزی که مفت به آدم برسد، از هر حقیقتی باورپذیرتر است. یکی پول را دوباره در جیب گذاشت و صلواتی فرستاد. یکی زیرِ لب گفت لابد بخشنامه آمده. یکی شک کرد، اما وقتی دید شمسعلی با آن اطمینانِ ابلهانه حرف میزند، شکش خوابید. تا نیمروز، بانک بیشتر شبیهِ معرکهای شده بود که دلقکش با جان و مالِ دولت شوخی میکند و تماشاگرها هم از تهِ فقر، این شوخی را نعمت میپندارند.
وقتی رئیسِ شعبه ماجرا را فهمید، رنگ از صورتش پرید. نه فقط از ترسِ حسابرسی و مؤاخذه، بلکه از دیدنِ صورتِ عریانِ آن فلاکتِ بزرگتری که سالها بود همه در آن دستوپا میزدند و کسی اسمش را درست به زبان نمیآورد.
فاجعه فقط در کاسهی سرِ بدشکلِ شمسعلی نبود. فاجعه در آن ضربهای نبود که سالها پیش، پدری دیوانه بر سرِ نوزادی کوبیده بود. فاجعه فقط در اشتباهِ یک رئیس یا در بلاهتِ یک کارمند هم نبود. فاجعه در زنجیرهای از جهل و فقر و بیمسئولیتی بود؛ زنجیرهای که از جنونِ بیدرمانِ عسگر شروع میشد، از خرافهی قابلهها و درماندگیِ زنها میگذشت، به زورگوییِ خان و بیوجدانیِ او به سیستم فاسد اداره به نحوه جذب و به کارگیری مامورین دولتی میرسید و آخرِ کار، پشتِ همان میزِ بانک، شکلِ رسمی و مُهرخورده پیدا میکرد.
شمسعلی گناهِ خودش نبود.
او نه یک خطایِ اداری بود، نه یک شوخیِ تلخِ روزگار، نه یک استثنایِ مسخره در حاشیهی زندگی. او حاصلِ سالها جهلِ جاافتاده، فقرِ موروثی، بیمسئولیتیِ قدرت، و عادتِ کثیفِ مردمی بود که به هر زخمِ کهنهای خو میکنند و بعد اسمِ خو کردن را «قسمت» میگذارند. شمسعلی، با آن سرِ کجومعوج و لبخندِ معصوم و مغزِ نیمهخاموشش، از همهی آن آبادی سالمتر بود؛ چون دستکم در بلاهتش ریا نداشت. این دیگران بودند که دیوانگی را به کار گرفتند، نقص را استخدام کردند، فاجعه را عادی کردند و بعد، وقتی رسوایی بالا زد، سر تکان دادند که:
«عجب... چه شد که کار به اینجا رسید؟»
کار به اینجا نرسیده بود.
سالها بود که همینجا بود؛ فقط کسی جرئت نداشت چشم باز کند و ببیند.
مخلص امین ظاهری