صبحِ روزِ بعد از هفتم بود و آفتابِ کِسل و خاکستری، خودش را مثلِ گربهای کِزکرده انداخته بود روی فرشِ کهنهی کرمانی. خانه دیگر بوی او را نمیداد. عطرِ خوشِ نباتداغ و هل، بویِ گلگاوزبانِ جوشیده در قوریِ گلسرخیِ شاهعباسی، جایش را داده بود به تندیِ گزندهی وایتکس و تیرگیِ گلابِ ماسیده در گلویِ استکانهایِ دستهدارِ چایخوریِ ختم. نمِ راهپله از باز ماندنِ درها بالا کشیده بود و به تنِ دیوارهای گچی مینشست؛ انگار خانه پیش از آنکه ما دست به تنش بزنیم، خودش عرقِ سردِ رفتن ریخته بود.
من بودم و فخری، با پاهای بیرمق و دستهایی یخکرده وسطِ این هالِ دلمُرده. پیشِ پایمان دو رول نایلونِ سیاه و ضخیم زباله، یک ماژیکِ قرمزِ روغنی و شش تا کارتنِ موزیِ نمکشیده که از زیر دستِ سیدمرتضایِ میوهفروش آورده بودم، دهان کجی میکردند. هیچ شباهتی به بچههای داغدار نداشتیم؛ دو تا مأمورِ تأمینِ خسارت بودیم، آمده با صورتی سنگی و حالی بی هویت ، تا هستونیستِ زنی را که غیابش مثلِ بارِ سنگینِ یک عمارت روی گردهمان آوار بود، مصادره کنیم و مهرِ ابطال بزنیم.
فخری با صدایی که از تهِ چاه درمیآمد، گفت: «داداش، عقل حکم میکنه دستهبندی کنیم. : اولی یادگاریها؛ دومی بخشیدنی برای مستحق و اهلِ ثواب؛ سومی هم اسقاطی و دورریختنی.» گفتم: «باشد.» خیال میکردیم با یک خطکشِ آهنی و دو تا فرمولِ امروزی میشود چهل سال زندگی را سوا کرد. غافل از اینکه خاک، تنِ این خرتوپرتها را بو کشیده بود و اشیاء، هارتر و لجوجتر از آن بودند که تن به این ریاضیاتِ بیحیا بدهند. ماده و هستی در برابرِ نیستی دندان نشان میداد؛ مقاومت میکرد، درست مثلِ خودِ او که با ناخنِ شکسته تا آخرین نفس لبهی چادرش را ول نکرده بود.
بالای طاقچه، روبهروی آینهی لکافتادهی قدنما، یک قوطیِ وازلینِ بود؛ درب آن شُل و نیمهباز. سرانگشت زدم؛ چربیاش هنوز بوی پمادِ ویکس و رزماری میداد. یک هلالِ عمیق و کج روی سطحِ مومی و زردش جا مانده بود؛ ردِ دقیقِ بندِ انگشتِ سبابهیِ ورمکردهی زنی که شبها از دردِ استخوانسوزِ آرتروز تا اذانِ خروسخوان بالشش را گاز میزد و کلمهای «آخ» به نافِ ما گره نمیزد. حالا من با این اثرِ انگشتِ چربِ ماسیده چه میکردم؟ میانداختمش توی شکمِ کیسهزبالهی سیاه؟ نامردی بود، بیحرمتی بود، انگار گلویِ جنازهاش را زیر خاک فشرده باشم. نگهاش میداشتم؟ آخر کجای زندگیِ بیستمتریِ بزکشدهی من و فخری یا بقیه جا برای ساختنِ امامزاده از یک قوطی وازلینِ گندیده بود؟ چادرنمازِ گل دارش را از روی سجادهی ترمه برداشتیم؛ گلهای ریزِ بنفشش انگار از زیرِ آب نگاهت میکردند. بویِ خاکِ بارانخوردهی کربلا، بویِ کهنگیِ عرقِ پیشانی و موهایِ حنابستهاش از میانِ پودهای نخ بیرون میزد. تا کردیم و توی بقچه گذاشتیم، اما کدامیک از زنها این روزگار طاقت دارند این بارِ حیا و حُجب را روی سرشان نگه دارند؟ چادر میانِ دستهای ما بیوطن شده بود.
قفلِ ماجرا اما درِ کمددیواریِ تاریکِ پستو بود؛ همان گنجینهای که کلیدِ کوچکِ برنجی کله تاجی اش سالهای سال، بیآنکه حرفی زده شود، زیر گوشهی لچکی پادری خفته بود. در که با قیژقیژِ کهنهای باز شد، بویِ نفتالین و اسطوخودوس ریخت توی سینهمان. کشوی پایینی، زیر انبوهِ قوارهپارچههای فاستونی و چادرهای رنگی که بیبی برای روزِ مبادا و عروسیِ بچهها انبار کرده بود و عاقبت هم نپوشید، یک جعبهی فلزیِ گزِ اصفهان لم داده بود؛ نقاشیِ رنگورورفتهی میدانِ نقشِ جهان رویش پیدا بود.
درش را با احتیاط، مثلِ باز کردنِ درِ تابوت، پس زدم. نه طلای هجدهعیارِ شاهپسند داشت، نه سندِ منگولهدارِ باغِ شهریار، و نه انگشترِ عقیقِ خطی. همهاش اوراقِ محرمانهی زنی بود که چهار دهه، در همین چاردیواری، تنهاتر از سنگِ کفِ رودخانه روزگار گذرانده بود. هفت قطعه عکسِ پرسنلیِ ۳×۴ با تهرنگِ خاکستری و لبههای دالبر؛ من با آن کتِ یقهانگلیسیِ گشاد و فخری با مقنعهی چانهدارِ دبستان که چشمهایش از ترسِ فلاشِ دوربین گرد مانده بود. کنارِ عکسها، تکهای نباتِ زعفرانیِ سنگشده در زرورق و چند کاسبرگِ خشکیدهی گلپَر از بستِ نوابِ مشهد، پیچیده میانِ یک دستمالیزدیِ گلدار. و زیرِ همهی اینها، تلی از قبوضِ زرد و کاهیِ آب و برق، که از سالِ شصتوشش تا همین زمستانِ پارسال، ریال به ریالشان با خودکارِ بیکِ آبی و خطی شبیه پایِ کلاغ خط خورده و امضای «پرداخت شد» پایشان نشسته بود.
میانِ کاغذها یک دفترچهی چهلبرگ با جلدِ مشمعیِ لاکی پیدا شد. خطِ زنانه، بیسوادوار اما شستهرفته و محکم:
«سه تُمان بابتِ تعمیرِ کفشِ رضا: پس داده شد.»
«قرضِ مریم برای شهریهی دانشگاهِ اول پاییز: ، پرداخت شد.»
«پنج کیلو بادمجان و نیم کیلو سیر لوازم ترشی : حساب تسویه شد، خدا را شکر.»
ما را بگو که عمری سر تکان میدادیم و پشتِ سرش میگفتیم بیبی خسیس و کهنهپرست شده؛ میگفتیم خست دارد، چرا که لامپِ بیستواتیِ راهرو را خاموش میکند و توی ظلماتِ دهلیز کورمالکورمال راه میرود؛ چرا آن کاسهبشقابهایِ گلسرخی و دیسهایِ بارفتنِ جهیزیهاش را از گنجه بیرون نمیآورد و آبگوشت را در پیالهی ملامینِ لبپریده میکشد؛ چرا کیسههایِ نایلونیِ دستهدار را با آبِ سرد میشوید و روی بندِ حیاط پهن میکند تا آفتاب بخورند. خاک بر سرِ غفلتِ ما! اینها امّلی نبود، صرفهجوییِ ناشی از خست نبود؛ تاوانِ وحشتِ بیپایانِ زنی بود که مثلِ بید از «سربار بودن» میلرزید. زنی از تبارِ نجابتهایِ کور، که تمامِ هستیاش را جمع کرده بود، مچاله شده بود در گوشهی تاریکِ اتاق تا مبادا سایهاش هزینهای بیندازد روی دخلوخرجِ این بچههای شهریِ نفهم . تمامِ سالها زیر لب خوانده بود: «بی بی، من که پام لبِ گوره، همهچی دارم، شما به فکرِ خودتون باشید، مدیونید اگه بخواید دست تو جیب کنید...» و ما، چه با فراغتِ بال و چه با خودخواهیِ موذیانهای، این تعارفِ خونین را قبول کرده بودیم و سرمان را انداخته بودیم زیر.
غروب پاییزِ زودرس که پنجه کشید روی شیشههای مات، خانه شبیه بیابانِ لوت شده بود؛ لوتِ کارتنهای بستهبندی با نوارهایِ چسبِ پهنِ قهوهای که دهانشان مثلِ زخمهای التیامنیافته بسته شده بود. فخری نشسته بود گوشهی قالیچهای که حالا حاشیههایش پر از دلمههای خاک و گچِ اسبابکشی بود. قندانِ بلورِ لاله عباسی را که یک لَبَش پریده بود و بیبی همیشه تویش قندِ هلزده میریخت، چسبانده بود به سینهاش و هقهق میکرد. بیصدا، از تهِ دل. برای مردنِ بیبی گریه نمیکرد؛ برای این میسوخت که ما چهل سال آزگار زیرِ طاقِ این خانه با او نفس کشیدیم، چای خوردیم و از سرِ بیحوصلگی جوابِ احوالپرسیاش را دادیم، اما فقط امروز، میانِ خاکروبههای این گنجه و بوی تندِ نفتالین، فهمیدیم این زنی که مادر صدا میزدیم، در حقیقت کی بود؛ چه اندوهِ زلال و بیپناهی را در خلوت بالا آورده بود و از ترسِ خفتِ دینداری، تنش را مثلِ یک بقچهی مچاله از جلوی پای ما پس کشیده بود.
کارتنها را بستیم و بارِ وانت کردیم، غافل از اینکه وقتی چراغِ خانهی مادری خاموش میشود و درش با کلیدِ غریبه قفل میگردد، آنچه برای بچهها میماند کاسه و دیگ و چرخِ خیاطیِ کاستور نیست؛ بارِ گرانِ یک شرمندگیِ ابدی است، شبیه تکهسنگی داغ، که تا دمِ گور گوشهی سینهات جزغاله میشود و راهِ گلویت را میبندد
مخلص امین ظاهری
پ. ن: این روایت، صحنهای واقعی است که در نوجوانی شاهدش بودم؛ خواهر و برادری را میدیدم که پس از مرگ مادرشان، میانِ اشیای خاموشِ خانه، زندگیِ او را جمع میکردند و در کارتنها میبستند.
آن روز نمیدانستم خانه را میشود بست و ترک کرد، اما سکوتِ مادر را نه.