شب ها نور اتاق را که خاموش میکنم ، خانه تازه یادش میافتد چقدر از آدم خالی شده است. تاریکی مثل گرد و خاکِ خانههای کلنگی، سنگین مینشیند روی سر و شانهات؛ از آن تاریکیهای چسبناک که وزن دارد. توی همین هاگیرواگیر، یکهو خسخس سینهٔ ننه ام از ته اتاق میپیچد توی گوشم؛ همان صدایی که بوی، گلاب کهنه و توتون میداد. مینشینم روی فرش دست بافت ، پلکها را چفت میکنم. انگار دوباره همان پتوی پلنگی —با آن پرزهای تیز و خارشآوری که گردن را زخم میکرد و بوی نفتالین میداد— و صدای لرزانش توی اتاق میپیچد: «بخوفت ننه… تا صُب، خدا کریمه.»
اما فرداها هیچوقت نه کریم بودند ، نه امن.
ما را با دلهرهٔ دائم بار آوردند. تقویم آن روزها پر بود از بوی نفت چکیده کف حیاط و صدای رادیو ترانزیستوری دادا که همیشه پیچش روی موج اخبار ساعت دو میلرزید؛ اخباری که انگار جز آمار آوار و کمبود، کلمهای بلد نبود. بچه وقتی از همان سالهای اول قد کشیدنش ببیند فردا روی هواست و آدمبزرگها دستپاچهاند، دندانهایش ناخودآگاه روی هم چفت میشود. ما بچگی نکردیم؛ یک وضعیت جنگیِ ممتد را زندگی کردیم.
کودکی ما توی صفها ماسید؛ پای زنبیلهای پلاستیکی قرمزِ دستهشکسته، میان کفشهای کتانیِ سوراخ و دمپاییهای لاانگشتیِ تاابهتا. صف روغن جامد نباتی با قوطیهای زرد هفده کیلویی که لبههای تیزش دست را میبرید، صف کپسول بوتان، صف شیر شیشهایِ ترشیده، صف نفتی که سرمایش از زیر کف پلاستیکی چکمهها میزد بالا و اول شست پا را کرخت میکرد و بعد میرسید به مغز سر. بدترین ضربه اما، آن دو کلمهٔ بیرحم بود: وقتی نفر جلویی دست تکان میداد و داد میزد: «تموم شد!» و کرکرهٔ دکان با جیغ کَرکنندهای میآمد پایین. همانجا بود که بچه یاد میگرفت دنیا جا برای همه ندارد؛ یا باید چنگ بزنی یا گرسنه بمانی.
کوچههای خاکی آن سالها زمین بازی نبود، برزخ بود. بوی تند خاک آبپاشیده با بوی لاستیک سوخته و دود ماشینهای کهنه قاتی میشد. هنوز تیلهبازی درست توی دستمان جا نیفتاده بود که صدای وحشتزدهٔ آژیر قرمز از جعبهٔ تلویزیون سیاه و سفید، بند دلمان را پاره میکرد. زیرزمین خانهها بوی سیبزمینی گندیده و ترشی سرکهافتاده میداد؛ مچاله میشدیم لای لحافهای نمدی و با دهان نیمهباز به تیر های چوبی سقف زل میزدیم تا لرزش بمب تمام شود.
صبح روز بعد، مدرسه بود: حیاط با سرمای گزندهای که مستقیم از درز کفش میرفت توی استخوان قلم پا. سرهای کچل با ماشین نمره چهار، ناظمهایی با ترکهٔ خیس و صفهای بیانتهایی که پیش از الفبا، چشمگفتن و ترسیدن را توی کلهمان فرو میکردند. تفریحمان چه بود؟ نوارهای کاستی که نوار قهوهایشان لای هِد ضبط گیر میکرد و با خودکار بیک برمیگرداندیم توی قاب تلقّی.
هنوز دهانمان بوی پنیر جیرهبندی میداد که شتاب تندِ همهچیز آوار شد روی سرمان. فلاپی، سیدی، بوق جیغِ اینترنت دیالآپ، و ما مثل کارگری گیج که هلش داده باشند جلوی یک تسمهنقالهٔ پرسرعت، فقط دویدیم؛ بیآنکه کسی بپرسد پاهایت آبله دارد یا نه. کنکور هم درس خواندن نبود؛ حکم تیر بود. گودالی بود که اگر از دهانهاش پرت میشدی بیرون، تمام آرزوهایت دود میشد میرفت هوا.
اما از میان همهٔ این زخمهای کهنه—سفرههایی که هر سال لاغرتر شدند و شلوارهای گشادی که از قد برادر بزرگتر به تن ما ماسید—هیچچیز داغ رفتن ننه ام نشد.
پیرزن، دیوار حائل ما با تمام این نکبتها بود. زنی با دستهای پینهبسته از رخت شستن توی لگن، که با همان چارقد نخکش و بوی چای کمرنگش، تمام ناامنی بیرونِ خانه را پشت در نگه میداشت. وقتی افتاد و تمام کرد، فقط یک نفر خاک نشد؛ تیرک چوبیِ سقف شکست. بادِ گزنده افتاد توی خانه. چای قوری بندزده دیگر طعم نگرفت و سوز سرما یکراست آمد نشست بیخ گوشمان. با رفتن او تازه فهمیدم آن «خدا کریمه»ای که زمزمه میکرد، از سر امیدواری نبود؛ ترفندی بود تا کودک از هیولای تاریکی سکته نکند.
ما نسلی هستیم که دردهایمان صدایی ندارد، ولی تا مغز استخوانمان تیر میکشد.
حالا سالهاست آن روزها تمام شده، اما کلید برق که صدا میکند و چراغ خاموش میشود، همان پسربچهٔ مچاله دوباره در تاریکی بیدار میشود. نسلی که زیر بار اینهمه سال سگدو زدن، هنوز گوش تیز میکند تا شاید از تهِ یک راهروی نمور، زنی دست بکشد روی پتوی زبر پلنگی و بگوید: «بخوفت ننه… تا صُب، خدا کریمه»؛ حتی اگر هر دومان خوب بدانیم که صبح خیلی وقت است آمده، و هیچچیز، هیچوقت درست نشده است.
مخلص امین ظاهری