تبِ تقدیس و تروماى تکفیر: کالبدشکافیِ رفتارِ سینوسیِ جامعهی ایران با روشنفکرانش
رابطهی جامعهی ایران با روشنفکرانش، بیش از آنکه یک گفتوگوی فکریِ پیوسته، سنجیده و رو به تکامل باشد، به یک نمودار سینوسیِ پرنوسان میماند که قلههایش «تقدیس و بتسازی» است و درههایش «تکفیر و طرد». جامعه به روشنفکر نه به مثابه صاحب اندیشهای خطاپذیر و زمینی، بلکه به مثابه منجیِ همهفنحریف نگاه میکند و با آشکار شدن نخستین تناقض، او را با همان شتابی که بالا برده، پایین میکشد. این رفتار تصادفی نیست. ریشههای آن را باید هم در ساختار فرهنگی و روانی جامعه جست، هم در تاریخ پرانقطاعِ ایران، و هم در نسبت دیرپای میان صاحبان خرد و دستگاه قدرت.
برای فهم این وضعیت، نخست باید به یک تمایز بنیادین توجه کرد: تفاوت میان «خردورز» و «روشنفکر» در تجربهی تاریخی ایران. در سنتهای پیشامدرنِ ایران، آنچه برجسته بود بیش از آنکه روشنفکر به معنای جدید کلمه باشد، چهرهی خردورز، حکیم، متکلم، ادیب و صاحبنظر بود؛ کسانی که در ساحت دانایی، تفسیر و تعقل منزلتی جدی داشتند. اتفاقاً پیش از صفویه، ایران در حوزهی اندیشه، فلسفه، حکمت و ادب، چهرههایی بزرگتر و سنگینوزنتر از بسیاری از چهرههای متأخر خود پرورده بود. اما از دورهی صفویه به بعد، بهتدریج نسبتِ اهل فکر با حاکمان سیاسی وارد مرحلهای تازه شد. تمرکز دولت، رسمی شدن مذهب، و نیاز حکومت به سازماندهیِ مشروعیت، موجب شد بخشی از اهل خرد به دستگاه حاکمه نزدیک شوند و از خلال این نزدیکی، جایگاه اجتماعی این قشر نیز بازتعریف شود.
از اینجا به بعد، صاحب فکر دیگر فقط تولیدکنندهی معنا یا حاملِ خرد نبود؛ او بهتدریج در موقعیتی قرار گرفت که یا باید برای قدرت مشروعیت میساخت، یا در حاشیه میماند، یا در برابر قدرت تعریف میشد. همینجا یکی از ریشههای تاریخی مسئله نهفته است. از صفویه به بعد، نسبتِ حکومت با اهل فکر و نسبتِ جامعه با آنان، دیگر بر مدار استقلالِ خرد نچرخید، بلکه بر مدار نزدیکی یا فاصله با قدرت، بر مدار تأیید یا طرد، و بر مدار میزانِ سازگاری با نظم رسمی تعریف شد. به بیان دیگر، از همان دوره نوعی الگوی ناپایدار شکل گرفت که در آن، جایگاه اهل فکر دائماً بسته به نگاه قدرت حاکم، بالا و پایین میشد. این نوسان تاریخی بعدها در صورتبندی مدرنِ آن، خود را در رابطهی سینوسی جامعه با روشنفکران نشان داد.
برای درک دقیقتر این شکاف، باید به تفاوت بنیادین کارکرد روشنفکر در ایران و غرب هم توجه کرد. در جوامع غربی، روشنفکر عمدتاً به مثابه متخصصِ حوزهی عمومی، منتقد، یا تکنسینِ مفهوم عمل میکند. چهرههایی مانند نوام چامسکی یا اسلاوی ژیژک، با وجود موضعگیریهای تند سیاسی، پیش از هر چیز به عنوان متخصصانی در حوزههای علمی مشخص شناخته میشوند. جامعه از آنها انتظار قداست اخلاقی، عصمت فکری، رهبری معنوی یا هدایت ایدئولوژیکِ همهجانبه ندارد. وزن کلامشان بیشتر با متدولوژی، استدلال و توان مفهومی سنجیده میشود، نه با میزان انطباق زندگی شخصیشان با یک الگوی آرمانی.
در ایران اما روشنفکر تحت فشارِ رسالت قرار دارد. از او انتظار میرود همزمان جامعهشناس، رهبر سیاسی، مفسر تاریخ، آموزگار اخلاق، مصلح دینی و پیشگوی آینده باشد. این انتظارِ فانتزی و باد دار !، او را از جایگاه طبیعیاش خارج میکند و به ابزاری برای منازعات هویتی، سیاسی و فرهنگی تبدیل میسازد. وقتی کسی تا مرتبهی منجی یا دانای کل همه چیز دان بالا برده میشود، کوچکترین تناقض یا لغزش او نه به صورت یک خطای انسانی، بلکه به شکل سقوط یک بت تجربه میشود. از همینجاست که تقدیس و تکفیر به دو سرِ یک سازوکار واحد بدل میشوند.
این سازوکار را در مواجهه با جلال آلاحمد میتوان بهروشنی دید. جلال برای بخشهایی از جریان رسمی و ارزشی ایران، نماد خللناپذیر مبارزه با غربزدگی، استعمار و بیهویتی است.و مبدع اصطلاح بسیار مورد علاقه گروه حاکم بر این ((غربزدگی ،تهاجم فرهنگی و ....))؛ رسالهی غربزدگی به او جایگاهی تقریباً اسطورهای داده است. اما همین تصویرِ اسطورهای، وقتی با واقعیتِ زیستهی او برخورد میکند، ترک برمیدارد. در «سنگی بر گوری» و در پرتو زندگی شخصی و رابطهاش با همسرش بانو سیمین دانشور، با چهرهای مواجه میشویم که نه قدیس است و نه یکپارچه و بیتناقض؛ و اتفاقا خود او در زندگی شخصی نه تنها خیلی علیه السلام نیست که اتفاقا انسانی است درگیر بحرانهای شخصی، و جنسی ، تنشهای روانی و اخلاقی،رفتارهای خارج از ضابطه اخلاقی و نوسانهای رفتاری. ارزش «سنگی بر گوری» دقیقاً در همین عریانسازی است: بیرون آمدن جلال از زیرِ پوششِ اسطوره.
اما جامعهای که به ظاهرسازی و بتسازی خو گرفته، با این عریانی راحت نیست. یا میخواهد این بخش از جلال را نبیند تا اسطورهاش محفوظ بماند، یا اگر آن را دید، همهی کارنامهی فکری او را یکجا باطل میکند. این همان رفتار سینوسی است: ناتوانی در تحملِ یک چهرهی فکریِ بزرگ که در عین اهمیت، انسانی، متناقض و خطاپذیر است.
در مورد علی شریعتی نیز ماجرا از همین جنس است، اما در سطحی دیگر. شریعتی یکی از پرنفوذترین چهرههای فکری ایران معاصر است؛ کسی که توانست دین، تاریخ، سیاست و زبانِ شورانگیز را در هم بیامیزد و نسلهایی را تحت تأثیر قرار دهد. نفوذ او فقط به متن محدود نماند، بلکه در ذهنیت مدیران، فعالان، نیروهای سیاسی و لایههای وسیعی از طبقهی متوسط و مذهبی رسوب کرد. با این حال، در دل این پروژهی فکری، ایراد و اشکالات جدی وجود دارد: یک مثال کوچک ؛ مسئلهی اخلاق استناد و صداقت علمی.
شریعتی در بسیاری از سخنرانی ها و بیان نظرات به شخصی به نام پروفسور شاندل ارجاع داده در حالی که این پروفسور وجود خارجی و واقعی ندارد و ساخته دروغ آقای دکتر شریعتی است !!
ارجاع به «پروفسور شاندل» به مثابه یک مرجع علمیِ معتبر غربی، در حالی که با شخصیتی برساخته و آلترایگوی ادبی طرفیم، فقط یک بازی ادبی ساده نیست. این کار، اگر در مقام تولید فکر و هدایت مخاطب انجام شود، به معنای ساختنِ اعتبار کاذب برای بستنِ راه پرسش است. شریعتی در بسیاری موارد نه فقط استدلال میکند، بلکه با اتکا به اقتدار زبانی، شور عاطفی و ارجاعات مرجعساز، مخاطب جوان را در موقعیتی قرار میدهد که بهجای پرسشگری، تسلیمِ جذبهی گفتار شود. اینجاست که نقد شریعتی دیگر صرفاً نقد یک متفکر نیست، بلکه نقد یک سازوکار اقناعی است که از ضعف نهاد نقد و از عطش توده برای راهنما تغذیه میکند.
نوع نگاه شریعتی به هنر و نظرات او در مورد کیفیت و نوع زندگی مسلمانان و .....بسیار موارد مهم در اشکالات بنیادی به افکار و نظرات و همچنین بسیار سخنان متناقض قابل بررسی میباشد .
اما اگر بخواهیم فقط به زندگی جلال یا روش شریعتی بچسبیم، اصل مسئله را کوچک کردهایم. ریشهی این نوسان، در ساختار عمیقتری نهفته است. یکی از مهمترین این ریشهها، فرهنگ خودسانسوری و ظاهرسازی در جامعهی ایرانی است. تاریخ طولانی استبداد، ناامنی، سرکوب و ضرورتِ زیستِ دوگانه، نوعی شکاف میان «اندرونی» و «بیرونی» ساخته است. در چنین جامعهای، افراد میآموزند یک چهره برای بقا و یک چهره برای درون خود داشته باشند. نتیجه، فرهنگی است که در آن ویترینِ اخلاقی و هویتی اهمیت بیشتری از حقیقتِ زیسته پیدا میکند. روشنفکر هم از این قاعده بیرون نیست. حتی گاه خودِ او آیینهی فشردهی همین بیماری جمعی است.
وقتی پرده ها میافتند و به فرد مدعی روشنفکری یا حتی روشنفکر اصیل نور تابیده میشود و تناقضاتش برملا میشود، جامعه شوکه میشود؛ نه فقط چون از او ناامید شده، بلکه چون ناگهان با نسخهی عریانِ همان چیزی مواجه میشود که در خود نیز پنهان کرده است. به همین دلیل، افشای تناقضِ روشنفکر در ایران فقط نقد یک فرد نیست؛ نوعی مواجههی دردناکِ جمعی با خودِ پنهانشدهی جامعه است. خشمِ ناشی از این مواجهه، اغلب به جای آنکه به فهم منجر شود، به حذف و تکفیر ختم میشود.
عامل مهم دیگر، نحوهی مواجههی جامعهی ایران با دین است. در ایران، دین صرفاً امر الهیاتی یا معنوی نیست؛ مهمترین منبع هویت، مشروعیت و مرزبندی اجتماعی است. از اینرو روشنفکر مذهبی یا روشنفکرِ درگیر با سنت، همیشه در منطقهی خطر حرکت میکند. جامعه در این میدان نیز رفتاری عقلانی و پایدار ندارد. در دورهای، از شریعتی میخواهد دین را ایدئولوژیک کند و آن را به موتور حرکت اجتماعی بدل سازد؛ در دورهای دیگر، همان او را متهم میکند که راه را برای دینزدگیِ سیاسی و اخلاقی هموار کرده است. دین به جای آنکه موضوع فهم و تأمل باشد، به ابزار حذف یا تقدیس تبدیل میشود. روشنفکر مذهبی یا باید قهرمان نجاتبخش باشد یا متهمِ اصلیِ انحطاط.
در کنار اینها، انقطاع تاریخی و فقر آرشیو نیز نقشی اساسی دارد. در ایران، بهواسطهی سانسور، گسستهای سیاسی، تغییر رژیمها و حذفِ مکررِ حافظهی فکری، سنت نقد پیوسته شکل نمیگیرد. نسلها به جای آنکه در گفتوگویی مستمر با گذشته قرار گیرند، ناگهان با میراثی برمیخورند که یا اسطورهسازی شده یا شیطانسازی. در نتیجه، مواجهه با متفکران گذشته نه از مسیر تحلیل و نقد لایهبهلایه، بلکه از مسیر نوستالژی، کینه، فرافکنی یا انتقام نمادین میگذرد. جامعهای که آرشیو زندهی نقد ندارد، محکوم است هر بار با گذشتهی فکری خود برخوردی هیجانی و نامتعادل داشته باشد.
نبود نهادهای واسط مستقل نیز این وضعیت را تشدید میکند. در جوامعی که دانشگاه، رسانه، نهاد مدنی و فضای نقد آزاد قدرت دارند، فاصلهای عقلانی میان متفکر و توده حفظ میشود. این فاصله، هم روشنفکر را از تبدیل شدن به بت بازمیدارد و هم جامعه را از واکنشهای تودهوار مصون میکند. در ایران، ضعف این نهادها سبب شده روشنفکر غالباً بیواسطه به آغوش یا خشمِ توده پرتاب شود. در غیاب داوریِ نهادی، تنها دو واکنش باقی میماند: پرستش یا تخریب.
از همین منظر باید به مسئلهی صفویه نیز بازگشت. چون آنچه از آن دوره به بعد تثبیت شد، فقط نزدیکیِ بخشی از اهل فکر به قدرت نبود، بلکه نوعی الگوی تاریخی در تعریف جایگاه آنان بود: اینکه اهل فکر تا چه حد باید در خدمت نظم رسمی باشند، تا کجا اجازهی نقد دارند، و مشروعیتشان را از کجا میگیرند. این الگو در دورههای بعد، با شکلهای تازه تکرار شد. در دورهای روشنفکر باید در خدمت دولت مدرن قرار میگرفت، در دورهای باید در برابر آن میایستاد، در دورهای باید ایدئولوگِ انقلاب میشد و در دورهای متهمِ اصلیِ ویرانیها. بنابراین نوسان جایگاه روشنفکر در ایران، فقط محصول اخلاقیات فردی یا احساسات جمعی نیست؛ ادامهی یک تاریخ طولانیِ بیثباتی در نسبتِ خرد و قدرت است.
جامعهی ایران تا وقتی از فانتزیِ عصمت عبور نکند، از این چرخه بیرون نخواهد آمد. روشنفکر نه پیامبر است، نه قدیس، نه مقصرِ یگانهی همهی شکستهای تاریخی. او تولیدکنندهی ایده است؛ ایدهای که باید نقد شود، سنجیده شود، رد یا قبول شود. ممکن است صاحبِ ایده در زندگی شخصیاش پر از تناقض باشد، ممکن است در روش استدلالش دست به فریب یا اغراق زده باشد، ممکن است در نسبت با قدرت بلغزد یا در داوریهایش خطا کند؛ اما هیچیک از اینها ما را از ضرورتِ خواندن دقیق، نقد روشمند و فهمِ تاریخی بینیاز نمیکند.
تا زمانی که جامعه بهجای خواندنِ منصفانهی اثر، در پی تصاحبِ هویتیِ روشنفکر باشد، این چرخهی شیفتگی و نفرت ادامه پیدا میکند. یک روز از او بت میسازد و روز دیگر بر ویرانهی همان بت جشن میگیرد. خروج از این وضع، نه با تطهیر روشنفکر ممکن است و نه با تخریب او؛ فقط با زمینی کردنِ او، با بازگرداندنش از مقام منجی به مقام متفکر، و با بازگرداندنِ جامعه از هیجانِ تودهوار به میزِ مطالعه و نقد.
مخلص امین ظاهری