زمین که نفس میزد ما بارو بندیل جمع میکردیم و محل زندگی را به باغ (صحرا)میبردیم ، جایی که خانه و طبیعت هنوز از هم جدا نشده بودند و آسمان، بیآنکه سندی داشته باشد، جزو اموال خانواده محسوب میشد.
آن روزها از موبایل و تلفن و پیجر و اینهمه وسیلهای که امروز آدم را به همهجا وصل میکند و از خودش جدا، خبری نبود. همدم ما یک رادیوی ترانزیستوری بود؛ جعبهای کوچک که با باطری جان میگرفت و با خاموشیاش، انگار بخشی از خانه هم از کار میافتاد.
رادیو را نمیشد مثل تلویزیونهای امروزی بیحساب روشن گذاشت. باطری داشت و باطری هم در صحرا بهآسانی پیدا نمیشد؛ فروشگاهی آن نزدیکیها نبود و تهیهی سادهترین چیزها گاهی به برنامهریزیِ یک سفر احتیاج داشت. برای همین، روشن کردن رادیو اصولی داشت. معمولاً لحظاتی پیش از اذان مغرب و عشا روشن میشد تااز وقت اذان مطمئن شوند؛ شبها هم پیش از خواب، برای خبر و برنامههای شب رادیو. صبحهای جمعه اما ماجرا فرق میکرد و صبح جمعه، رادیو حق داشت کمی بیشتر نفس بکشد. به افتخار حضور برنامه صبح جمعه با شما. و استاد منوچهر نوذری و همکارانش .
دادا بیشتر از همه به رادیو انس داشت؛ پاییز و زمستان هم که به شهر برمیگشتیم، باز گاهی سراغش میرفت. شاید بهخاطر عادت بود، شاید هم چون باور داشت اذان رادیو از اذان تلویزیون دقیقتر و قابلاعتمادتر است. رادیو برای او فقط یک دستگاه نبود؛ چیزی میان همدم، ساعت، تقویم و خبررسان بود. از همان داراییهای سادهای که تا وقتی هستند، کسی دربارهشان حرف نمیزند، اما وقتی نباشند، جای خالیشان زودتر از خودشان دیده میشود.
من آن وقتها کمی بزرگتر شده بودم؛ کلاس چهارم ابتدایی. و دوران کشف و شهود و اثبات بزرگ شدن زورکی به بزرگترها
یک روز با خودم گفتم: حالا که در شهر و خانه هستیم، چرا رادیو را با برق شهری روشن نکنیم؟ چرا نگرانیِ تمام شدن باطری را با خودمان به شهر آوردهایم؟
این فکر، در ذهن من راهحلِ سادهای بود؛ از آن راهحلهایی که قبل از اجرا، همیشه نبوغآمیز به نظر میرسند. رفتم سراغ دادا و پیشنهاد برقی کردن رادیو را دادم.
پرسید:
«مگه تو برار بلدی؟»
گفتم: «بله، توی کتابمون نوشته.»
حتی عکس رادیو را هم از کتاب نشانش دادم؛ گویی تصویر یک رادیو در کتاب درسی، مجوز رسمی ورود من به مدارهای الکتریکی بود.
دادا قبول کرد و پروژه را به من سپرد. نه از آنرو که یقین داشت من چیزی بلد هستم؛ بیشتر از سرِ مهربانی و اعتمادی که بزرگترها گاهی به بچهها میکنند تا شوقشان را نکشند. شاید هم در آن لحظه، در چشمهای من چیزی دیده بود که خودش نداشت: امید به اینکه بچهاش از او جلوتر برود، نمیدانم
با چند تکه سیم و یک پیچگوشتی، جلوی چشم دادا پیچهای پشت رادیو را باز کردم. این نکته را باید گفت که رادیو مهمترین دارایی دادا بود؛ مثل چشمهایش دوستش داشت. حالا آن را به دست من سپرده بود و من با هیجان یک همه چیز دان که فقط خودش خبر از نادانی خود ندارد افتاده بودم به جانش.
وقتی درِ پشت رادیو باز شد، برای نخستینبار دلِ دستگاه را دیدم: سیمها، قطعات، برد و چیزهایی که نامشان را نمیدانستم و بااینحال، قرار بود چند دقیقه بعد دربارهشان تصمیم بگیرم. دادا هم نزدیکتر آمد و با نگاهی پر از تعجب و سؤال به داخل رادیو خیره شد. انگار انتظار داشت از آنجا آدم کوچکی بیرون بیاید که بنشیند و خبرها را بخواند.
هر دو خوب نگاهش کردیم. بعد، برای آنکه اعتماد دادا را کامل کنم، گفتم:
«دیدی دادا؟ گفتم بلدم. الان این سیم رو وصل میکنم، دوشاخه رو میزنیم به پریز و تمومه.»
دادا چیزی نگفت. با سکوت همراهی کرد؛ سکوتی که احتمالاً در آن، هم تردید بود، هم اعتماد، هم امیدی که هنوز جرئت نکرده بود خودش را نشان بدهد.
من، با علمی که معلوم نبود از کدام صفحهی کتاب و کدام گوشهی خیال به دست آوردهام، سیم را به جایی از رادیو وصل کردم که احتمالاً هیچ نسبتی با برق شهری نداشت. سیم را محکم بستم و گفتم پیش از آنکه درِ پشت رادیو را ببندیم، امتحانش کنیم.
به دادا هشدار دادم:
«دست نزنها! الان برق رو وصل میکنم.»
آن جمله را با چنان اعتمادبهنفسی گفتم که اگر کسی نمیدانست من کلاس چهارم هستم، احتمالاً تصور میکرد دستکم رئیس یک نیروگاه کوچکام.
دوشاخه را به پریز زدم.
ناگهان صدای مهیبی از داخل رادیو بلند شد؛ صدایی نه شبیه روشن شدن، نه شبیه خشخش، بلکه چیزی میان ترکیدن و پوکیدن. من و دادا هر دو یکباره ترسیدیم و جهیدیم.
در همان لحظه، از داخل رادیو شعله را دیدم . دود بالا آمد و بوی تند پلاستیک سوخته و قطعات داغشده در فضا پیچید. چیزی که تا چند ثانیه پیش قرار بود با برق شهری زندگی راحتتری پیدا کند، حالا داشت جلوی چشممان میسوخت. ظاهراً رادیو با این طرح توسعه موافق نبود!
دادا دستپاچه شد. اما دستهایش را محکم به بغل چسبانده بود؛ چون چند ثانیه پیش به او گفته بودم به هیچوجه دست نزند. همان هشدار ساده، در مغزش مانده بود و حالا در لحظهای که رادیو شعله میکشید، او را میان نجات دادن و دست نزدن معلق نگه داشته بود.
روی رادیو خم شد و شروع کرد به فوت کردن.
با عجله، با استیصال، با تمام توان.
دور رادیو میچرخید، خم میشد، فوت میکرد، کمی عقب میرفت و دوباره نزدیک میشد؛ مثل کسی که میخواهد با نفس خودش، آتش را از مال و داراییاش دور کند. دنیای کوچک دادا جلوی چشمش شعلهور شده بود و تنها وسیلهای که برای نجاتش داشت، نفس خودش بود. ابزاری ساده و بیکفایت در برابر آتش، اما آدم وقتی چیزی را دوست دارد، همیشه با ابزار مناسب به جنگ نمیرود؛ گاهی با هرچه در اختیار دارد میجنگد، حتی اگر فقط چند فوتِ ناامیدانه باشد.
شعله سرانجام خاموش شد؛ اما دود باقی ماند. بعد هم بوی پلاستیک سوخته، بردِ ذغالشده و ترانزیستورهایی که ظاهراً برای این حجم از نبوغ آماده نبودند.
دادا مدتی صبر کرد تا مطمئن شود آتش دوباره جان نمیگیرد. بعد رو به من کرد. انتظار داشتم نگاهش به رادیو باشد، یا دستکم چیزی بگوید که بفهمم فاجعه را دیده است. اما اول مرا برانداز کرد و پرسید:
«برار، سالمی؟ چیزیات که نشد؟»
همانجا بود که فهمیدم ماجرا فقط سوختن رادیو نیست.
رادیو سوخته بود، اما چیزی در دل من هم آتش گرفته بود: شرم، ترس و آن حس سنگینِ کودکانهای که آدم وقتی میفهمد با یک حرکت نسنجیده چیزی را خراب کرده، تجربه میکند. دلم میخواست آب شوم و بروم توی زمین؛ نه از ترس دعوا، بلکه از دیدنِ دادا که هنوز نگران من بود، نه رادیوی خودش.
وآدم گاهی برای بهتر کردن چیزی دست به کار میشود، اما چون هنوز راهِ بهتر کردن را نمیداند، همان چیز را از کار میاندازد. بااینحال، در میان دود و بوی سوختگی، چیزی هم نجات پیدا میکند؛ چیزی که از رادیو مهمتر است: دستی که بهجای سیلی، روی شانهات مینشیند و صدایی که پیش از هر سرزنشی میپرسد:
«برار، سالمی؟»
مخلص امین ظاهری