
قلمتراش که پهلوی نیِ دزفول را میشکافد، بوی خاکِ آفتابخورده و رطوبتِ خنکِ بیشهزار در اتاق میپیچد. پیش از آنکه قطزن زیر گلوی نی بنشیند و فاق با تیغی ظریف شکافته شود، با گیاهی سخت روبهروییم؛ اما درست در همان لحظه که نوکِ قلم در سیاهیِ دوده و صمغ(مرکب) غوطهور میشود و نخستین صریر یا همان نالهٔ خشکِ نی روی مخملِ نرمِ کاغذِ آهارمهره برمیخیزد، همان گیاه بدل به جان میشود. خطاط، در مقابل سپیدیِ محضِ کاغذ مینشیند تا میان تیرگی و روشنی، میان آنچه باید نوشت و آنچه باید ناگفته رها کرد، نسبتی از هستی را بنا کند.
خوشنویسی ما ایرانیها هرگز یک مهارت صرفاً دستی یا سیاهمشقی برای پر کردن اوقات نبوده است؛ آیینهای است از خُلقوخو و احوالِ باطنیِ این خاک. در این گستره، دو خطِ شیوا اما با دو سرنوشتِ یکسر جدا شکل گرفتند که نبضِ زیباییشناسیِ ما را در دست دارند: ((نستعلیق)) و ((شکستهنستعلیق))
نستعلیق، همان وقارِ جاافتاده و ادبِ سلیمِ ایرانی است. خطی که در قرن هشتم هجری از پیوندِ نظمِ شمردهٔ نسخ و نرمشِ سیالِ تعلیق متولد شد. میرعلی تبریزی به قامتِ حروف، هندسه و قاعده بخشید و دو قرن بعد در اصفهان، میرعماد حسنی آن را چنان به اعتدال و پاکیزگی رساند که چشم از تماشایش سیر نمیشود. نستعلیق شبیه اتاقهای پنجدری و ارسیهای چشمنواز خانههای قدیمی است؛ همان آرامش و طمأنینهای که در موسیقی دستگاهی و غزلِ سهل و ممتنعِ سعدی موج میزند.
در نستعلیق، همهچیز حساب دارد، اما این حسابگری هرگز خط را خشک و بیروح نکرده است. الف، شبیه سروی راستقامت است که در انتهایش اندکی خضوع و انحنا دارد. دایرههای «نون» و «ی» مانند گردش پیالهای در دستِ ساقی میچرخند و نقطه، سنگِ ترازوی تمام سطر است؛ یک میلیمتر بالا و پایین شدنِ آن، تعادل یک ترکیب را بر هم میزند. کشیدهها چشم را مثل افقِ باز و بیانتهای کویر تا دوردستها میبرند. این خط، اهل غافلگیر کردنِ شتابزدهٔ مخاطب نیست؛ مینشیند، کلمات را با طمأنینه دانهدانه روی خطِ کرسی میچیند و بیننده را به تماشای نظمی آرام و باوقار فرامیخواند؛ خطی است برای ثبتِ ابیاتِ فردوسی، سعدی و حافظ.
اما درست در برابر این برادرِ خویشتندار، شکستهنستعلیق ایستاده است؛ خطی برآمده از بیقراری، شتاب و طغیانِ ذوق. شکسته تنها یک تفننِ بصری نبود؛ از دل نیازهای تندنویسی و نامهنگاریهای عهد صفوی و افشاری جوشید، آنجا که سرعت اندیشه و احساسِ کاتب دیگر در قیدوبندِ حرکاتِ آرامِ نستعلیق نمیگنجید. منشیان، دوباره به شگردهای تعلیق پناه بردند و قیدهای دستوپاگیر را زدودند؛ اما یک قرن بعد، جانِ سوخته و شیدای درویش عبدالمجید طالقانی نیاز بود تا این شیوهٔ تندنویسی را به سماعِ کلمات و شعری مجسم بدل کند.
در شکسته، زبانهٔ قلم تندتر تراشیده میشود تا گوشههای نازکِ نی، سحرآفرینی کنند. قواعد دیرینه فرو میریزند؛ حروفی مثل الف و دال و ر که قرنها تکافتاده و جدا از هم نوشته میشدند، ناگهان دست در گردن کلمهٔ بعدی میاندازند و پیوندهایی ناممکن میآفرینند. سطرها مثل گیسوان رها در باد تاب میخورند، کشیدهها تا نهایتِ سفیدی کاغذ پیش میروند و نقطهها گاه در گیرودار این شیدایی جا میمانند یا چون قطرات باران با فاصلهای دورتر فرود میآیند. شکسته، خطِ رازهای مگو، بیتهای پرپیچوتابِ صائب و بیدل، و احوالات پرشورِ شبانه است؛ خطی که برای خواندنش باید با چشم و دل به دنبال ردپای رقصِ قلم دوید.
تفاوت این دو خط در یک کلام خلاصه میشود: شیوهٔ نگاهِ ما به زندگی.
نستعلیق میگوید جهان جایی است به سامان و قانونمند که هر جزء آن در کمالِ تناسب سر جای خویش نشسته است؛ پس باید متین زیست و با وقار سخن گفت. اما شکستهنستعلیق میگوید شور و تمنای آدمی در هیچ قالبی منجمد نمیماند؛ باید گاهی قیدها را گسست، از خطوطِ مرسوم پا فراتر گذاشت و تا انتهای رهایی دوید.
هر دو خط، فرزندانِ یک فرهنگ و روییده از یک اقلیماند. قلم وقتی به نوشتن نستعلیق مینشیند، دستْ مشقِ ادب میکند؛ و وقتی به شکسته میپیچد، دلْ هوای سبکبالی و جنون دارد. جانِ آدمی هم شاید چیزی جز همین آمدوشدِ مدام میان دو جهان نباشد: گاهی نیازمندِ آنکه زندگی را کلمه به کلمه، بیلغزش و شمرده بر خط کرسی بنشاند، و گاه محتاجِ آنکه بندها را واکند، سطرها را در هم بریزد و رها شود.
مخلص امین ظاهری