روایت یک تشرف در خزانِ غائله‌خیزِ سال یک‌هزار و سیصد و بیست خورشیدی
طهرانِ آن سال، شهری از پا افتاده بود. غبارِ شومِ شهریورِ بیست و زوزه‌ی کامیون‌های زنگ‌زده‌ی قشونِ متفقین هنوز بر سنگفرش‌های خیسِ خیابانِ رضا شاه سنگینی می‌کرد. مملکت، پادشاهِ جوانش را با چشمانی نگران به نظاره نشسته بود و نان در دکان‌های خبازی رنگ و طعمِ خاکستر داشت. اما در انتهای خیابانِ جلالیه، میانِ دیوارهای سیمانیِ نوبنیادِ دانشکده‌ی طب، گردشِ چرخِ روزگار بر مدارِ دیگری بود؛ مداری که در آن، کار نه با بازی‌های دیوانی و مصلحت‌های روزمره، بلکه با بافت و رگ و رازِ فناپذیریِ آدمی بود.
هوا آکنده از نمِ سردِ آبان‌ماه بود. برگ‌های کهنسالِ چنار زیر کفش های چرمی خُرد می‌شدند. ورودی عمارتِ طب، مجمعِ شاگردانِ سالِ دوم طب بود؛ جوانانی از نسلِ برزخ با کت‌های فاستونیِ انگلیسی، کلاه‌های شاپوی کج بر سر و تظاهری ساختگی به لاقیدی. پسرها، از وحشتی گنگ که در تهِ جانشان ریشه دوانده بود، بلند می‌خندیدند و یکدیگر را به سخره می‌گرفتند؛ نقابی مرسوم که آدمی درست پیش از ورود به مهلکه بر چهره می‌زند. چند تن از دوشیزگانِ کلاس نیز با روپوش‌های تیره‌رنگ و کیف‌های چرمی در دست، اندکی دورتر ایستاده بودند و برای مهارِ لرزشِ پنهانِ دست‌ها، نوکِ کفش‌هایشان را بر موزاییک‌های خیس خیره می‌نگریستند.
نامِ «سردابه‌ی تشریح» خون را در شریان‌ها منجمد می‌کرد، اما سنگین‌تر از نامِ آن تالار، صلابتِ استادِ این کرسی بود: پروفسور صفا ارژنگ. طبیبِ سال‌خورده و دانش‌آموخته‌ی پاریس و لیون؛ مردی با چهره‌ای استخوانی، سبیل‌های قیطانیِ جوگندمی و نگاهی چنان ساکن و تیز که هیچ کلامی از سرِ تملق یا ضعف در برابرش تاب نمی‌آورد.
ساعتِ دهِ ، وقتِ جلوس کلاس بود. سالنِ تشریح در ترازِ زمین بنا نشده بود؛ در عمقِ منهای دو، سردابه‌ای نمور و بتونی تعبیه کرده بودند، توگویی معماران عمداً چنین خواسته‌اند تا گام نهادن به کلاس، هبوط به دوزخی بی‌نور را تداعی کند. با پایین رفتن از هر پله، گرمای آفتابِ بی‌رمق رخت برمی‌بست و جای خود را به سرمای گزنده‌ای می‌داد که بوی تند و گسِ فرمالین و اسید کاربولیک را در مشام می‌نشاند؛ بویی سنگین که بر دیواره‌ی حلق می‌چسبید.
شاگردان پشت درِ فلزیِ بزرگ صف کشیده بودند؛ ساکت و در خود فرورفته، درست شبیه به مقصرانی که در انتظارِ ورود به محکمه‌ای سرنوشت‌ساز پای بر زمین می‌کوبند. هیچ‌کس جرئتِ فشردنِ دستگیره را نداشت.
ناگاه از تاریکیِ سرسرا صدای قدم‌هایی تند و لحنی بشاش و بلند پیچید. صدای خودِ استاد بود که با «حیات قلی »—پیرمردِ دیرینه‌سال و خادمِ سردخانه—بگوبخندکنان نزدیک می‌شد:
«حیات قلی ! تا این بچه‌ها رو تمشیت کردم ، آن چاشت معهودی که از ولایت با خودت آوردی را بیار همین تالار. ضعف کردم ! در این سرما لقمه‌ای نزنم کارد از دستم می‌افتد. روی میزِ بغل بگذار تا یک دلِ سیر بخورم.»
حیات قلی با خنده‌ای دورگه جواب می‌داد: «به روی چشم جناب پروفسور، سماور را هم روشن کرده‌ام، امر امر مطاع .» پروفسور با قهقهه گفت : اگر این امر امر مطاع مانند وزرای رضا شاه نباشه خوبه !
استماعِ این آسودگیِ محض، دانشجویان را بهت‌زده کرد. در آن آستانه‌ای که در ذهنِ جوانان مرزِ حیات و برزخ شمرده می‌شد، این مرد سخن از چاشت و خوردن و چایِ تازه‌دم می‌راند؛ گویی نه به پیشگاهِ کالبدِ مردگان، که به قهوه‌خانه‌ای در سرِ بازارچه گام می‌گذارد.
حیات قلی قفلِ در را چرخاند. ارژنگ، پالتوی ماهوتش را درآورد، به دستِ او سپرد و در حالی که با گوشه‌ی دستمالِ سفید عینکِ پنسی‌اش را پاک می‌کرد، نگاهی گذرا به جمعِ دانشجویان انداخت. بدون آنکه لبخندش زایل شود، سری تکان داد و گفت:
«چرا بست نشسته‌اید حضرات؟ مگر منتظرید کسی برایتان کارتِ دعوت بفرستد؟ بفرمایید داخل!» «یا نکند انتظار دارید جسد خدمت شما برسد ؟!»
شاگردان، لرزان و پاورچین، قدم به درون نهادند.
در میانه‌ی تالار، بر تختی از سنگِ مرمر، کالبدی زیر پارچه‌ای کتانی خفته بود. دستمال‌های آغشته به گلاب و بهارنارنج و لیموهای کوچکی که بچه‌ها در جیب پنهان کرده بودند، در دم رنگ باختند؛ تندیِ تندابه‌ی فرمالین چنان محیط را مسخر کرده بود که هیچ عطری یارای رقابت با آن را نداشت.
پروفسور با حرکتی کوتاه و بی‌تکلف، ململ را پس زد.
نفس در سینه‌ها حبس شد. پیکرِ بی‌جانِ مردی میان‌سال، رهاشده از تمامِ غوغاها و دردهای خاک، با پوستی زردفام چون مومِ کهنه و پلک‌هایی نیمه‌باز که به نقطه‌ای نامعلوم در ابدیت خیره مانده بود، روی سنگ آرمیده بود. آن لحظه، تماشای مرگ دیگر مفهومی انتزاعی در کتبِ طب و یا معارف نبود؛ واقعیتی عریان، کرخت و تهی از جان بود. محصلان طب مات مانده بودند که تنِ آدمی، با تمامِ آرزوها و جوانی‌اش، سرانجام چیزی جز این قفسِ رهاشده نخواهد بود.
استاد روپوشِ سفیدش را به تن کشید، دست‌هایش را در جیب برد و نگاهش را، که دیگر اثری از خنده‌ی چند لحظه پیش در آن نبود، میانِ شاگردان گرداند:
«گوش‌هایتان را خوب باز کنید. من اهلِ اطاله‌ی کلام نیستم. در این تالار، کتبِ فرنگی و الفاظِ پرطمطراقِ پای تخته به پشیزی نمی‌ارزد. برای من تنها یک چیز اعتبار دارد: پایبندی به قانونِ این کلاس. این قانون نیز آزمونی است که تکلیفش همین امروز و در همین لحظه روشن می‌شود. هر کس از پسِ آن برآید، همین ساعت بالاترین نمره‌ی این ثلث را در دفترش می‌نشانم و مرخص است تا سالِ بعد قدم در این زیرزمین نگذارد. اما آنکه استنکاف ورزد، بی‌درنگ اخراج خواهد شد؛ و از آن‌جا که این درس تا دو سالِ دیگر ارائه نمی‌شود، لاجرم دو خزان از درس و هم‌دوره‌ای‌هایش عقب خواهد ماند.»
تهدیدِ تعویقِ دو ساله برای محصلانی که با هزار امید و مشقت به دارالعلم آمده بودند، کم از فاجعه نداشت. زمزمه‌ای میانِ شاگردان درگرفت. یکی از پسرها با صدایی مرتعش پرسید: «قربان... آن قانون چیست؟»
ارژنگ لبخندِ کوتاهی زد:
«بسیار ساده: در این تالار، کارِ من کارِ شماست. هر حرکتی که از من دیدید، عیناً و بی‌هیچ تأخیر تکرار می‌کنید. همین و بس.»
خیالِ شاگردان آسوده شد. گمان کردند پای لمسِ یک رگ، نگه‌داشتنِ کاردِ جراحی یا برشی ساده بر گوشتِ جسد در میان است. چنین شرطی در برابرِ نمره‌ی اعلا و رهایی از محیطِ خفقان‌آورِ سردابه، موهبتی بزرگ می‌نمود. ارژنگ دفترِ اسامی را باز کرد:
«هر که این شرط را نمی‌پذیرد، در باز است؛ تشریف ببرد.»
کسی تکان نخورد. استاد یک‌به‌یک نام‌ها را خواند و با نگاهی موشکاف اقرارِ صریح گرفت: «قبول داری؟»، «بله قربان.»... «تخلف کنی، صفرِ قطعی ثبت می‌شود.»... «اطاعت، قربان.»
چون پیمان استوار شد، ارژنگ قلم را بر میز نهاد و به آرامی کنارِ تختِ سنگ بازگشت. با همان طمأنینه‌ی پیشین، پیکر را اندکی حرکت داد تا قسمتِ انتهاییِ بدن در معرضِ دید قرار گیرد. آن‌گاه، در کمالِ خونسردی، انگشتِ خود را در موضعِ مقعدِ جسد فرو برد، اندکی درنگ کرد، دست را برآورد و بلافاصله آن را درونِ دهانِ خود گذاشت و بیرون کشید!
سکوتِ مطلق تالار را بلعید؛ گویی ضربانِ نبضِ زمین بازایستاد.
رنگ از رخسارها چنان پرید که بازشناسیِ زندگان از مرده ناممکن می‌نمود. چند تن از دختران دهانِ خویش را فشردند و صدای خفه‌ی تهوع و عق‌زدن فضای سنگین را آشفت. پسرها خشکشان زده بود؛ حواسی بر جا نمانده بود جز تصویری منجمد از این بی‌پرواییِ بی‌سابقه.
ارژنگ دستمالی از جیب درآورد، گوشه‌ی لبش را فشرد و با صدایی آمرانه گفت:
«بفرمایید آقایان و خانم‌ها. نوبتِ عمل به عهد است. نفرِ اول بیاید جلو؛ یا تکرارِ همین حرکت، یا نمره‌ی صفر و دو سال فراغت از دانشکده!»
نخست همه گمان بردند مطایبه‌ای تلخ در میان است، اما چهره‌ی سنگیِ استاد و خودنویسِ گشوده‌اش نشانی از شوخی نداشت. ثانیه‌ها به سنگینیِ قرن‌ها سپری شد. ارژنگ نوکِ قلم را روی نامِ اول نشاند: «بسیار خب، گمان کنم نخستین صفر را باید رقم بزنم...»
وحشت از عقب‌ماندگی کارِ خود را کرد. ناگهان جوانی از میانِ جمع، سراسیمه فریاد زد: «مرگ یک‌بار، شیون یک‌بار!»
پیش دوید؛ با چشمانی بسته و گونه‌هایی برافروخته از انزجار، دست برد، کار را تکرار کرد و هنوز ثانیه‌ای نگذشته بود که با حالی دگرگون و دستی بر دهان، شتابان به سمتِ راهرو و شیرهای آب دوید.
ارژنگ بی‌تفاوت سری تکان داد: «نفر بعد!»
این آغاز، چون جرقه‌ای در انبارِ باروت، اراده‌های سست را به دنبالِ خود کشید. ترس از رسوایی و سودای نمره‌ی قبولی، هفت تنِ دیگر را نیز یکی پس از دیگری به پای تخت کشاند؛ همگی تن به تکرار دادند و هریک بلافاصله، نالان و وازده، تالار را به سوی مستراح ترک کردند. مابقیِ کلاس، با چشمانی پر از اشک و شرم، در جای خود میخ‌کوب ماندند؛ ننگِ تأخیرِ دو ساله را به جان خریدند اما توانِ تسلیم شدن به چنین آزمونی را در خود نیافتند.
استاد نگاهی به ساعت انداخت: «نیم ساعت تنفس!»
حیات قلی همان دم سینیِ چاشت استاد را آورد. در همان تالار، چند قدم دورتر از تختی که آزمون بر آن گذشته بود، ارژنگ پشتِ میزی کوچک نشست. با اشتهایی تمام، لقمه گرفت و در خلوتِ سردابه به صرفِ طعام پرداخت، گویی در ایوانِ باصفای عمارتی ییلاقی نشسته است. شاگردانِ باقیمانده، کرخت و مبهوت، از دور حرکاتش را نظاره می‌کردند.
پس از پایانِ وقت، آنان که دست‌وروی شسته و با لب‌هایی سفید بازگشته بودند، همراه با دیگران پیرامونِ تخت حلقه زدند.
استاد برخاست، دستمالش را تا کرد و در جیب نهاد. عینکِ پنسی‌اش را روی بینی جابه‌جا کرد. این‌بار اثری از خشونت یا استهزا در خطوطِ صورتش نبود؛ آرامشی آمیخته به درایتی سنگین در نگاهش موج می‌زد. با لحنی شمرده و گیرا آغاز کرد:
«شما امروز نخستین قدم را در وادیِ پرمخاطره‌ی طبابت برداشتید؛ اما درسی که این ساعت به شما دادم، در هیچ کتابی از پاریس و برلین نوشته نشده است: «دقت، مشاهده، و مهارِ هراس.»
همگان سراپا گوش شدند. ارژنگ دستِ راستش را آهسته بالا آورد و رو به جمع گرفت:
«شما همگی تماشا کردید، اما هیچ‌کدامتان “ندیدید”. میانِ نگاه کردن و دیدن فرسنگ‌ها فاصله است. هراس و شتاب، پرده‌ای ضخیم بر بیناییِ شما کشید. من به هنگامِ کار، انگشتِ (میانی‌ام) را به کار گرفتم، اما آنچه در دهان گذاشتم، انگشتِ ((سبابه))بود!»
تالار در بهتی عمیق‌تر از پیش فرورفت. آن هشت دانشجو با چشمانی گشادشده و دهان‌هایی باز، به سرانگشتانِ استاد خیره ماندند؛ توگویی تازه از خوابی سنگین برخاسته باشند.
ارژنگ دستش را پایین آورد، نگاهی آرام به چهره‌های مسخ‌شده انداخت و با طمأنینه گفت:
«طبیبی که در مواجهه با امرِ مهیب، دستپاچه شود و عنانِ نگاه و سنجش را به دستِ غلبه‌ی احساسات بسپارد، خطاکار نیست؛ خطرناک است. تقلیدِ کورکورانه و قضاوتِ عجولانه، آفتِ این حرفه است. ؛ بروید و چشم‌هایتان را به دیدن عادت دهید، چرا که تیغِ جراحی در دستِ آدمِ کم‌دقت، با خنجرِ راهزنان تفاوتی ندارد.»
استاد بی آنکه منتظرِ پاسخی بماند، کلاه بر سر نهاد و با گام‌هایی استوار به سمتِ پله‌ها رفت. پشتِ سرش، تنها بوی ماندگارِ فرمالین بود و کالبدی بر سنگ، و دانشجویانی که تا واپسین روزهای طبابت، هرگز نگاه را با دیدن اشتباه نگرفتند.
مخلص امین ظاهری
