بادِ خزانرسیدهٔ عقرب، غبارِ زعفرانیِ راستهٔ بینالحرمین را با تفالههای خشکِ توتونِ خوانسار و نمِ خنکِ طاقهای کاهگلی درهم میپیچید و در دهلیزِ خموشِ صحافان فرو میریخت. از کرانههای دورِ بازار، هیاهوی گنگِ رویگران و صفیرِ سنبادهٔ مسگران برمیخاست، اما در دالانِ ورقکشان، جز خشخشِ ممتدِ بریدنِ لبههای کاغذ و بوی دیرپای سریشم، روغنِ کمان و چرمِ بزلاغی چیزی بر جای نبود. باریکههای بیجانِ آفتابِ عصرگاهی از دریچه غبارگرفتهٔ نورگیر سرازیر میشد و بر پیشخوان چوبی حجرهٔ میرزا بهبود میشکست.
میرزا، با عینکِ پنسیِ دستهمفتولی که بر فرورفتگیِ پَرّههای پهنِ بینیاش نشسته بود، کژدموار بر میز قوز کرده، استخوانِ دانگتراش را بر کنارهٔ کتابی پوستی میسود. دستانش تا بندگاهِ انگشتان، به تیرگیِ دوده و زردیِ زعفرانِ حلشده آغشته بود؛ سیمایی داشت به غایت آزموده، آبلهگون و چشمانی که چهل سال جدولکشی و قطزنی، فروغشان را در حریری از آبِ مروارید پیچیده بود.
مجید، با ردای شتریرنگِ کشمیری و گیوهٔ غیاثآبادی که غبارِ کوچه بر ساقهایش ماسیده بود، پا بر حجره نهاد. بادِ سرد در حاشیهٔ عبایش پیچید. طومارِ لولهشدهٔ ابریشمی را از بغلِ ردا بیرون کشید، بندِ قیطانِ سرمهای را گشود و سینهٔ پیشخوان را به سفیدیِ عاجگونِ کاغذِ آهارمهره خوشنویسی شده آراست.
خط، در دانگِ خفی و جلی، چنان به قدرت نشسته بود که گویی دستهزاغانی بر برف زار فرود آمده باشند؛ شَمّهمرکبِ خراسانیِ صمغخورده هنوز در شکمِ «قاف» و خَمِ دایرههای «نون» سوسوی شبق میزد.
میرزا، کاردک از کف نهاد. دستمالِ کتانِ مندرسی را بر سرانگشتان گردآلود فشرد و بیآنکه لب بجنباند، با چشمِ گوهرشناسان بر صفحه خم شد. بوی کندرِ سوخته از گریبانش میتراوید. ناخنِ پهنِ شست را بر سینهٔ مدِ «سین» کشید، آنچنانکه تیزیِ صعودِ قلم، زبریِ ناخنش را پاسخ گفت.
— «تبارکالله، استاد مجید... دستت پس از چلهنشینی قوت گرفته؛ سواد و بیاض را به ترازوی زر سنجیدهای. خامیِ قلم ریخته و شیبِ کلمات عیاری یافته که بازارِ حلواپزان و دلالانِ مروی را نشاید. این تحریر، روضهٔ رضوان است و حیف باشد که به جدولِ سیاهقلم و تسمهاندازیِ معمولی تلف شود.»
مجید سر فرود آورد و مژگان بر هم نهاد.
— «سایهٔ استادیِ شما بر سرِ این قطعه سنگینی دارد، میرزا. قابلیتی اگر در صفحه نشسته، از برکتِ همنشینی با بیاضهای شماست.»
میرزا سر برگرداند و چشم به تاریکروشنِ انتهای دکان دوخت.
حجرهٔ میرزا را در بنبستِ تاقنماها، پایانی دیگر بود؛ پشتِ تلنباری از مجلداتِ میشی و صندوقچههای چوبِ گردو، دیوارهای قطور از ارسیهای کهنهچوب با گرهچینیهای هشتپر نشانده بودند که شیشههای ریزهریزهاش را از درون با کاغذِ روغنیِ کدر مسدود کرده بودند. دری خُرد و مهجور در نبشِ دالانِ پشتی، این خلوتگاهِ نورگیر را به صحنِ خلوتِ سرای صحافان پیوند میداد، بیآنکه پای نامحرمی از خاکِ دکان به حریمش درکشد. آنجا کارگاهکِ تذهیب و مرقعسازی بود؛ جایی که آفتاب از گلوگاهِ نورگیرِ مقرنس درست بر تختهپایهای کوتاه میتابید و از گردبادِ گذرگاه در امان بود.
میرزا با آوایی خفه که در سقفِ کوزهای پیچید، بانگ زد:
— «نوشآفرین! بوتهٔ لاجورد را بار بگذار و شنگرفِ ناب را نرمتر بساب. این قطعه که رخ نشان داده ، دستِ تُنُک و قلمموی گربه میطلبد.»
خشخشی نرم، شبیه لغزشِ تافته بر سنگ، از فرازِ پردهٔ کرباسیِ پشتِ مشبک برخاست.
لحظهای درنگ شد. آنگاه آوایی به زلالیِ چکهٔ آب بر کاسهٔ چینی، خموشیِ تیرهٔ دکان را شکافت:
— «آبطلا در صدف بسته، برادر. بیاض اگر تحملِ صیقلِ سنگِ یشم را دارد، پیش بفرستید.»
چنان بود که زنگِ کاروانی در شبگیرِ بیابان طنین افکنده باشد؛ در سینهٔ مجید نبضی به شتاب کوفت که گرمایش تا بیخِ گوشهایش زبانه کشید.
میرزا قطعه را میان دو تختهپوستِ نمکشیده نشاند و زمزمه کرد:
— «هفتهٔ دگر به صلاهِ ظهر بیا؛ این بیاض را میسپارم به دستی که زر را نمیفروشد، جان در آن میدمد.»
آدینهٔ دیگر، چون مجید عنانِ دل کشید و پای به حجره نهاد، دکان بوی همیشگیِ دوغاب و زاج نداشت؛ شمیمِ گنگِ بهارنارنج و بخارِ برگِ گردوی سوخته، فضای نمورِ طاقها را روفته بود.
میرزا بیسخن، کاغذ خطاطی شده را از لایه محافظ بیرون کشید و بر پیشخوان افکند.
مجید نگاه دوخت؛ خون در شقیقههایش به جوش آمد.
ترنجها و لچکها، آن دوایرِ هندسیِ سنگین و دستوپاگیرِ بازاری نبودند. اسلیمیها چون پیچکهای نورس از گریبانِ حروف سر برآورده، پیچیده و مواج، چنان گردِ کلمات طواف کرده بودند که گویی مژگانی تابدار و لاجوردی، سیاهیِ قلم را در پناهِ عصمتِ خویش کشیده است. در فرودِ سطر، جایی که پیچکِ زرین بر دایرهٔ «نون» حلقه میزد، سرشاخهها پیش از رسیدن به سوادِ خط، با طمأنینهای حیاآلود کمانه کرده و در دلِ سپیدیِ ناب، قطرهای شنگرفِ آتشین را چونان اخگری پنهان بر تارکِ تذهیب نشانده بودند.
دستهای مجید پیش رفت، اما لمسِ صفحه را گناه شمرد؛ بازپس نشست.
— «سبحانالله... این هنرآدمی نیست؛ پرِ جبریل بر بیاض لغزیده. چنین الفتی میانِ زر و سیاهی، استغفرالله در مصحف نیز ندیدهام.»
میرزا دست را بر محاسنِ حنابستهاش مالید و با گوشهٔ لبخندی کنایهآمیز گفت:
— «این هنرِ همشیرهٔ ماست. انگشتانش از عنفوان نوجوانی به آبطلا و دمکردهٔ گلرنگ خو کرده. بضاعتِ این پیرِ شکستهقلم، سالهاست پیشِ نازکیِ خطوطِ او به لکنت افتاده. ولیکن بازار، نامِ عیانِ زن را در پای ورق نمیپسندد؛ هنر اگر در پرده ماند، حلالش میدانند و چون سر برآورد، سنگِ تهمت در کمان مینهند.»
ناگهان نسیمی سرگردان، حاشیهٔ پردهٔ کرباسی را پس زد. در روشنای زردگون و متواریِ پستو، سایهٔ نازکِ قامتی در چارچوبِ مشبک پدیدار آمد. دستی لطیف، کشیده و سپید چون شاخهٔ یاسِ نوبرسیده، با سرانگشتانی که ردِ شنگرف و زردچوبه بر گوشتِ ناخنهایش داغ نشانده بود، قلممویی از موی گربه را بر کنارهٔ صدفِ عقیق فرود آورد.
از روزنِ گرهچینی، چشمانی فراخ، کشیده و سرمهسای بر قامتِ مجید درنگ کرد؛ نگاهی که سنگینیِ وقارش، زانوانِ خطاط را سست گردانید و در کارگاه هنر، برقی از حیا و التفات درخشاند. آنگاه، دامنِ پرده فرو افتاد و خشخشِ نرمِ پایافزاری بر سنگفرشِ نهانگاه گم شد.
شبهنگام، در دهلیزِ پایینیِ مدرسهٔ مروی، پیسوز دود میکرد و باد از رخنهٔ بادگیرها ناله برمیآورد. مجید، زانوی غم در بغل، بر زیلوی نخنما نشسته بود و آتشِ آن نگاهِ کوتاه، رگهای مغزش را میگداخت. نه چشمِ خواب داشت و نه دستِ قرار. قلمتراشِ فولادی را بر شست فشرد؛ استخوانِ قطزن زیر فشارِ تیغ ناله کرد. سه خیزرانِ دزفولی را به کژی تراشید تا سرانجام، قلمی با زاویهٔ شامی، تیز و جگرسوز پدید آورد.
برگی از کاغذِ بغدادیِ زرافشان را پیش رو نهاد. دواتِ مسی را از لیقهٔ ابریشمیِ سیراب از مرکبِ کافورزده پر کرد. دستش، رها از بندِ هر قواعدی، بر سپیدیِ کاغذ چون شیههٔ سمندِ مست به جولان درآمد؛ دانگِ خفی با رقصی از شکستهنستعلیقِ مواج بر سینهٔ صفحه بارید:
«مرا کیفیتِ چشمِ تو کافیست...»
سحرگاه، پیش از آنکه سقاها گذر را آب زنند، قطعه را لول پیچید و بر آستانهٔ دکان ایستاد. کاغذ را چنان با تشویش بر تخته نهاد که صدای بههمسودنِ عاجِ قلمدان برخاست،:
«میرزا... این بیت را به همان سرانگشتی سپار که لاجورد را به کرامتِ جان مینشاند؛ نه به بهای دکان، که به عیارِ دل.»
میرزا سر از کار برداشت، خط را نگریست و در سکوتی سنگین که حکایت از خبر میداد، سر تکان داد:
«امانتِ خطاط، آتش است در پنبهزارِ پیرمرد؛ اما میسپارمش.»
سه روز، چون سه چلهٔ ریاضت در چشمِ مجید به درازا کشید. روزِ وعده، دکان خلوتگاهی غریب بود. میرزا ورق را از لای اطلسِ سبز بیرون کشید.
مجید نگریست و جان در قفسِ سینهاش به فغان آمد.
گرداگردِ واژهٔ «چشم»، تاجی از لاجوردِ اصل و پودرِ طلای اشرفی نشسته بود؛ اما خطوطِ اسلیمی، در طوافِ کلمهٔ «کافیست»، ناگاه تاب برداشته، پرپر شده و در فرودِ سطر، دو شاخهٔ سوسنِ سپید با ساقههایی مویین و درهمتنیده، سر بر زانوی خطِ مجید نهاده بودند. جوابی صامت، سراسر عفت و شرم، اما برّندهتر از تیغِ فولاد؛ دختر پیام را خوانده بود، بندهای خط را با تاروپودِ زر درهمبافته و اقرارِ صامتِ خویش را بر حاشیه نشانده بود.
اما بازار، سرای پردهنشینانِ بیدرم نبود.
شامگاهِ سهشنبه، چون مجید برای عرضِ ارادت پای در راسته نهاد، خوانی از سینیهای نقرهکوب بر سکوی حجرهٔ میرزا دید. مردی فربه با قبای ماهوتِ ترمه، کلاهِ پوستیِ بخارایی و چکمههای ساغریِ قفقازی، بر کرسی چوبی لمیده بود؛ چپقی از چوبِ عناب با سرِ سیمین دود میکرد و کیسهای زربفتِ زنگولهدار، سنگین بر زانوانش دهنکجی مینمود.
حاجی صمدِ شالفروش بود؛ متمولِ بیذوقی که کاروانهایش از قسطنطنیه تا بمبئی پارچه میکشیدند و کیسههای ریالِ ناصریاش سنگ را آب میکرد و بازارها دگرگون میکرد.
صدای ستبر و سوهانکشیدهاش در دهلیز طنین انداخت:
«میرزا! حرفِ ما در راسته سند است. دختر را با کجاوهٔ اطلس به اندرونی میبرم. دیگر روا نیست پنجههای همشیره شما پای سایشِ زاج و سریشم سیاه شود. حجرهات را تا سقف از طاقههای ترمهٔ یزد فرش میکنم... کارِ زن، زادن است و پردهداری، نه ورقسیاهکردن!»
میرزا بهبود سر به زیر افکنده، شالِ کمر را در مشت میفشرد و قطراتِ عرق بر پیشانیِ چینخوردهاش میدرخشید. در نگاهش، خاکساری و ناچاریِ پیری بیبضاعت موج میزد که زیر آوارِ زر و تفاخرِ تاجر، استخوانهایش خرد میشد.
ناگهان از پشتِ ارسی، صدای خردشدنِ چیزی آمد؛ گویی کاسهای چینی بر خشتِ پستو شکسته باشد. تاجر قهقههای زد و برخاست.
جهان در نظرِ مجید سیاه شد. طعمِ تلخِ شوکران در دهانش پیچید. سرگشته در ظلمتِ کورهراههای بازار گریخت؛ ردایش بر لجنِ جویبارها کشیده شد و زوزهٔ بادِ آبانماه در گوشش چون شیونِ نوحهگران پیچید.
آن شب در مدرسهٔ مروی، چراغموشی تا بیخ پیه فرو سوخت. مجید دست بر جدارِ سردِ آجر کوفت. قلمِ درشتنویسِ کتیبه را برداشت؛ دستش از فرطِ اندوه و خشم به رعشه افتاده بود، اما چون قلم با سیاهیِ لیقه درآمیخت، خشمی محترم و رقاص در بندبندِ انگشتانش نشست. قطرهای اشک از پرّهٔ بینیاش بر پهنای کاغذِ بغدادی چکید؛ همانجا دانگِ کتیبه را فرود آورد و با خروشی سیاه و سهمگین نگاشت:
«دیشب به یادِ زلفِ تو در پردههای ساز
جانسوز بود شرحِ سیهروزگاریم...»
کاغذی که اکنون شرح دل شرحه شرحه بود در بغل کشید و سپیدهدمِ گرگ ومیش، چون روحی مجروح بر درگاهِ دکان ایستاد.تا بوقت عاشقی بگشایند دکان که وقت عاشقیست
دستهای لرزانش ورق را بر پیشخوان رها کرد؛ روی بازگرداند و در غبارِ مهآلودِ راسته ناپدید گشت.
چهار روزِ دوزخی، بیآب و خواب گذشت.
غروبِ پنجمین روز، با پاهایی سست که گویی بر ریگِ روان میرفت، به دکان بازآمد. سکوتی چون فضای گورستان بر حجره سایه انداخته بود. از سینیهای سیمین و قلیانِ تاجر نشانی نبود. میرزا بهبود، خردشده، تکیده و غبارآلود، بقچهای از اطلسِ کبود را با دو دستِ لرزان پیش راند؛ دیدگانش حیا و درد را با هم فریاد میزد.
مجید لایههای اطلس را گشود. نفس در سینهاش حبس شد.
حاشیهٔ قطعه، از آن درخششِ طلایی و جلالِ لاجورد تهی شده بود. نوشآفرین تمامِ گرداگردِ کلمات را با دودهٔ صیقلخورده و مرکبِ سوخته شسته بود؛ گردابی از خاکستر و اندوهِ خاموش، چون شبی تاریک گردِ بیت حلقه زده بود. اما در عمقِ این سیاهیِ محتوم، قلمموی دختر رستاخیزی به پا کرده بود:
در پای عبارتِ «سیهروزگاریم»، قفسی مشبک و پرنقشونگار از طلای ناب کشیده شده بود؛ درهای قفس، گشوده و زنجیرهای زرینش گسسته بر زمین افتاده بود. بر فرازِ میلههای شکسته، بر شاخسارِ بیدِ مجنونی که با شنگرفِ خونین نگاشته شده بود، نقشِ بازِ سپیدی میدرخشید که بالهای زرافشانش را به سمتِ بیاضِ نامحدودِ آسمان گشوده بود؛ پرندهای که تلهٔ سیم و زر را پس رانده و قفسِ زرین را به خفت نشناخته بود.
کاغذ خطاطی کوس انا الحق میزد و سرخیِ آن شنگرفها، غریوی از شرف و ایستادگی بود.
مجید لرزید. سرانگشتش بر پرهای پرنده خشکید.
در آن دم، تندبادی از رخنهٔ بادگیر فرو ریخت و پردهٔ کرباسی را به یکسو پرتاب کرد.
نوشآفرین در آستانهٔ نورگیر ایستاده بود؛ بی روبند و بیحجاب، با رخساری به سپیدیِ بلورِ مات که نشان از شبزندهداری و ستیزی سنگین با تقدیر داشت. قطرهاشکی خشکیده بر گونهاش نقره میزد، اما چشمانش، آن دو گوهرِ سیاه، با تلألؤِ تیغِ برکشیده به مجید دوخته شده بود.
در میانِ سرانگشتانِ باریک دختر، ساقهٔ قلممویی زرنگار را که از میانه به دو نیم شکسته بود، را نگه داشته بود و آنگاه با وقاری قدسی، نیمههای چوب را بر لبهٔ هاونِ عقیق رها کرد. پیمانی بود ناگفته و استوار: قلمی که زرِ تاجر را نقشبندی کند، شکسته باد؛ و جانی که به عیارِ خطِ اهلِ دل زنده است، طوقِ زرین بر گردن نخواهد نهاد.
میرزا سر برداشت، بغضِ کهنهاش را فرو خورد و دستی بر شانهٔ مجید نهاد:
— «خوانچهٔ تاجر به سرازیریِ کوچه پس فرستاده شد ، استاد مجید... این در، جز بر روی اهلِ هنر گشوده نخواهد شد. فردا با پیری از درگاهِ خانه درآی، نه از سرای دکان.»
مجید کاغذخط که عهد نامه شده بود را بر سینه فشرد. دهلیزِ تاریکِ بازار، با تمامِ خروشِ مسگران و هیاهوی سوداگران، پیشِ پای او چون حریم دل در سکوتی شکوهمند فرو نشست. قطعه را محکم گرفت و با گامهایی که بر سنگفرشهای خیس صلابتِ پولاد داشت، در خنکای بارانخوردهٔ پاییزی گام نهاد.
مخلص امین ظاهری