
یک؛ وزن یک کیلو پنبه و یک کیلو آهن
ترم شش مهندسی شیمی، همهچیز بوی اضطراب میداد. وسط آن همه فرمولهای انتگرالی و محاسبات طاقتفرسا، غول مرحلهٔ آخر درسی بود چهارواحدی به نام «انتقال جرم». درسی سنگین که قبولی در آن مثل گذشتن از هفتخوان رستم بود. اما کلاس ما یک شانس بزرگ داشت: استادمان. او همزمان رئیس دانشکده و مدیر گروه بود؛ مردی باوقار که کلاسش بیش از آنکه شبیه درسهای خشک مهندسی باشد، شبیه به یک جستار زنده و جذاب پیش میرفت.
شگرد همیشگیاش این بود: سر ساعت میآمد، کیف چرمیاش را روی میز میگذاشت، چند تکه گچ سفید را میان انگشتانش جابهجا میکرد و قبل از آنکه حتی اسم درس را بیاورد، با یک سوالِ بهظاهر ساده و همهکسپسند، ذهن جمع را درگیر میکرد. وقتی فضای گفتگو داغ میشد، با شیبی ملایم و استادانه ما را از میانهٔ آن بحث ساده پرت میکرد به قلب مفاهیم پیچیدهٔ مهندسی.
آن روز بعد از سلام و علیک، رو به جمع کرد و با لبخندی شیطنتآمیز پرسید:
«بچهها! یادتان هست وقتی کوچک بودیم، بزرگترها برای اینکه هوش ما را بسنجند میپرسیدند یک کیلو آهن سنگینتر است یا یک کیلو پنبه؟»
چند نفری خندیدند و از گوشه و کنار کلاس صدا بلند شد: «استاد، معلومه! وزنشون یکیه، ولی بچگی فکر میکردیم آهن سنگینتره چون چگالتره!»
استاد گچ را روی شیار تخته گذاشت، برگشت و گفت: «دقیقاً! آن سوال برای به دام انداختن ذهن ما بود؛ چون مغز بهطور غریزی دو چیزِ با حجم، جنس و ماهیتِ کاملاً متفاوت را در یک ترازو میگذاشت. بچهها، اصل بنیادین در علمِ سنجش این است: «ما فقط زمانی مجازیم دو پدیده، دو ماده یا دو فرآیند را با هم مقایسه کنیم که از یک جنس، دارای شرایط مرزی یکسان و مهمتر از همه، همفاز باشند.»
سپس رفت سمت تخته و شکل یک برج انتقال جرم در پالایشگاه را کشید:
«در پتروشیمی و صنایع فرآیندی، وقتی یک سیال از فاز مایع به فاز گاز تغییر ماهیت میدهد، کل رفتارش دگرگون میشود؛ مقاومتها عوض میشود، سرعت نفوذ مولکولها صدها برابر تغییر میکند و شرایط بازی به کل دگرگون میشود. شما در محاسبات مهندسی هیچوقت حق ندارید راندمان انتقال جرم در فاز گاز را با فاز مایع بسنجید، مگر آنکه اثر تغییر فاز را لحاظ کرده باشید.»
بعد مکثی کرد، نگاهش را روی ردیف نیمکتها چرخاند و تیر خلاص را زد:
«همین خطای قیاس را ببرید روی سنجش رشد یک انسان: نوزادی که به دنیا میآید، وزنش حدود ۳ کیلوگرم است. بیستوپنج سال بعد، همان نوزاد تبدیل میشود به جوانی با وزن ۷۵ کیلوگرم. آیا این ۲۵ برابر شدن وزن، نشاندهندهٔ موفقیت، نبوغ و تلاش سرشار آن فرد است؟ آیا او باید این افزایش وزن را سندی بر برتری و دستاورد خود بداند؟ ابداً! این صرفاً یک رشد متابولیک طبیعی، پیامد جبری گذر زمان و قوانین زیستشناسی است. اگر او همان ۳ کیلو میماند فاجعه بود، اما رسیدن به ۷۵ کیلوگرم فقط شرط بقاست، نه افتخار. دستاورد او زمانی سنجیده میشود که ببینیم در این ۲۵ سال، مهارت، عقلانیت، تخصص و جایگاهش نسبت به همسالان همدورهاش در کجای دنیا ایستاده است!»
ذهن همهٔ ما آماده شده بود. استاد با همان شیب ملایم، از یک معمای کودکانه به انتقال جرم رسید و از آنجا عمیقترین اصل در علم ارزیابی را یادمان داد: «رشد با گذر زمان، نباید با پیشرفت و دستاورد اشتباه گرفته شود؛ و قیاس بدون خطکشِ همفاز، بزرگترین خطای تحلیلی است.»
دو؛ نوزاد بیستوپنجساله در آینهٔ سیاستگذاری ما
آن ترم گذشت و فرمولهای انتقال جرم شاید در گذر سالها کمرنگ شد، اما منطقِ آن تمثیلِ استاد، تا به امروز در ذهنم پررنگتر از همیشه زنده مانده است؛ بهویژه هر بار که پای سخنرانیها، گزارشهای عملکرد و بیلانهای مدیران و دولتمردان کشور مینشینم.
دهههاست که در ادبیات رسمی ما، فرمول اثبات کارآمدی و دستاوردها روی یک خطای آماری و شناختیِ مهلک سوار است: مقایسه کردن وضعیت امروزِ کشور با سالهای پیش از انقلاب (سالهای ۵۶ و ۵۷) میگویند:
«پیش از انقلاب تنها فلان تعداد روستا برق و آب لولهکشی داشتند، اما امروز ۹۹ درصد روستاها برق دارند.»
«آن زمان چند سد داشتیم و اکنون صدها سد بزرگ داریم.»
«نرخ باسوادی در آن سالها زیر ۵۰ درصد بود و حالا بالای ۹۰ درصد جامعه باسوادند.»
«تعداد دانشجویان و دانشگاههای ما چند ده برابر شده است.»
این اعداد و ارقام فینفسه شاید کذب نباشند، اما دقیقاً همان خطای وزن نوزاد ۳ کیلویی در برابر جوان ۷۵ کیلویی است.
برقرسانی به یک روستا یا کشیدن کابل مخابرات در قرن بیستویکم—در عصری که جهان در حال توسعهٔ هوش مصنوعی، پرتابهای تجاری فضایی و تراشههای ۲ نانومتری است—افتخار سیاستی و دستاورد نبوغآمیز نیست؛ سرریزِ طبیعی پیشرفت فناوری جهانی، تولید انبوه بینالمللی تجهیزات و ارزان شدن تکنولوژی در کل کرهٔ زمین است. در سال ۱۹۷۵ انرژی، تلفن و تکنولوژیهای زیرساختی کالاهایی گرانقیمت، متمرکز و سختدسترس بودند؛ اما در هزارهٔ سوم، این امکانات به حدی از فراگیری رسیدهاند که هر ساختار بروکراتیکی با حداقل حیات و کارکرد، ناگزیر از گسترش آنها بوده است.
افتخار کردن به این تغییرات تقویمی، درست مثل این است که ما امروز خوشحال باشیم که مردم با اتومبیل سفر میکنند نه با کالسکه و درشکه!
سه؛ وقتی خطکش را همفاز میکنیم: ایران و همتایان همدوره
اگر بخواهیم به شیوهٔ همان استاد مهندسی رفتار کنیم و «همفاز بودن» را شرط مقایسه بدانیم، خطکش سنجش کجاست؟
خطکش علمی، دقیق و غیرشعاری این است: ایرانِ سال ۱۳۵۶ را با کشورهایی بسنجیم که در همان سال، از نظر درآمد سرانه، بنیانهای صنعتی نوپا، منابع و شرایط زیست با ما در یک فاز و موقعیت مشابه قرار داشتند؛ کشورهایی مانند کره جنوبی، ترکیه یا مالزی.
تنها زمانی که این خطکشِ همفاز را روی میز بگذاریم، عیار واقعی پیشرفت و سکون آشکار میشود:
۱. ایران و کره جنوبی:در میانهٔ دهه ۱۹۷۰، تولید ناخالص داخلی سرانهٔ ایران حتی به واسطه درآمدهای نفتی در مقاطعی از کره جنوبی بالاتر بود. امروز کره جنوبی، بدون برخورداری از حتی یک قطره نفت خام یا ذخیره گاز، اقتصادی ۱.۷ تریلیون دلاری با درآمد سرانهٔ بیش از ۳۲ هزار دلار ساخته و قلب تپندهٔ زنجیرهٔ تأمین الکترونیک، نیمهرساناها و خودروسازی پیشرفته جهان است؛ درحالیکه ما درگیر ناترازی بنزین، برق و فرسودگی ماشینآلات شدهایم.
۲. ایران و ترکیه:در همان سالهای میانی دهه ۵۰ شمسی، صادرات غیرنفتی ترکیه تفاوت چشمگیری با صادرات سنتی ایران نداشت و آن کشور با بحران شدید ارزی، تورمهای لجامگسیخته و بیثباتی سیاسی دستوپنجه نرم میکرد. امروز حجم صادرات سالانهٔ ترکیه از مرز ۲۵۵ میلیارد دلار گذشته است؛ رقمی که بیش از ۸۰ درصد آن کالاهای ساختهشدهٔ صنعتی با ارزش افزودهٔ واقعی است، نه فروش نفت خام یا محصولات نیمهخام پتروشیمی با رانت خوراک ارزان.
۳. ایران و مالزی: کشوری که در دهه ۱۹۷۰ اقتصادش بر پایهٔ صادرات کائوچو و روغن نخل استوار بود، امروز سهمی بیش از ۱۰ درصد از کل زنجیرهٔ بستهبندی و تست ریزتراشههای (Semiconductors) جهان را در اختیار دارد؛ درحالیکه سهم ما از صنایع با فناوری پیشرفته (High-Tech) در بازار جهانی، بسیار ناچیز و نزدیک به صفر است.
این مقایسهٔ افقی و همفاز نشان میدهد که اضافه شدن وزن یک جامعه، لزوماً به معنای قویتر شدن عضلات و بارور شدن هوش آن در رقابت جهانی نبوده است.
چهار؛ ریشه کجکارکردی: چرا به این مقایسه پناه میبرند؟
چرا دهههاست که نظام مدیریتی ما بر طبل این مقایسههای ناهمگون و گذشتهنگر میکوبد؟ ریشه را باید در سه عارضه جستجو کرد:
گریز از حسابکشی «هزینه-فرصت» (Opportunity Cost):
وقتی پیشرفت را با نیمقرن پیش میسنجند، دیگر کسی نمیپرسد کشوری که طی چهار دهه بیش از ۱۵۰۰ میلیارد دلار درآمد ارزی حاصل از نفت و گاز داشته، در ازای هر دلار مصرفشده، چقدر ثروت پایدار، زیرساخت زاینده و ارزش افزوده خلق کرده است؟ مقایسه با گذشته، اتلاف عظیم منابع ملی را پشت اعداد کمّی پنهان میکند.
خطای «مدیریت پروژهمحور» بهجای «توسعه فرایندمحور»:
شمردن دکلهای برق، کیلومترهای آسفالت و تناژ بتن ساده است؛ اما سنجش شاخصهای کیفی مانند «شدت مصرف انرژی به ازای هر واحد GDP» یا «بهرهوری کل عوامل تولید»، نیازمند پاسخگویی، دانش مدرن و ساختار شفاف است که بوروکراسی ما از آن گریزان است.
تخریب سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی:
وقتی مردم در زندگی روزمرهٔ خود فرسایش ارزش پول، آلودگی هوا و ناترازی انرژی را لمس میکنند اما در تریبونهای رسمی آمارهای ۵۰ ساله از پیشرفت میشنوند، پیوند اعتماد میان جامعه و تصمیمگیران گسسته میشود؛ گسستی که هرگونه اصلاح اقتصادی را ناممکن میسازد.
پنج؛ چگونه به مسیر درست بازگردیم؟ (راهکارهای ایجابی)
برای خروج از این تلهٔ شناختی و احیای فرایند توسعه در کشور، سه گام سیاستی ضروری و قابل دفاع پیش روی ماست:
۱. حاکمیت «سنجش افقی و مقایسه با همتایان» در اسناد بالادستی
باید هرگونه استناد به آمارهای دهههای گذشته در قوانین بودجه، برنامههای هفتساله و گزارشهای رسمی دستگاهها به عنوان یک خطای روششناختی ممنوع شود. ملاک سنجش کارآمدی دولتها باید سنجههای استاندارد جهانی در مقایسه با رقبای منطقهای باشد:
جایگاه در شاخص پیچیدگی اقتصادی (Economic Complexity Index)
رتبه در شاخص لجستیک و ترانزیت بینالمللی (LPI)
و بهرهوری کل عوامل تولید (TFP).
۲. پیوند ارزیابی پروژهها با «نرخ بازگشت سرمایه و شاخصهای کیفی»
افتتاح یک پروژه نباید به خودی خود افتخار تلقی شود. پروژهای که زمان اجرای آن از ۴ سال به ۱۵ سال افزایش یافته، عملاً ضدتوسعه است. ارزیابی عملکرد مدیران باید به شاخصهای شدت مصرف آب و انرژی، زمانبندی دقیق و نرخ بازگشت اقتصادی مشروط شود.
۳. انطباق ساختار کشور با «فاز جدید اقتصاد جهانی»
همانطور که استاد در کلاس انتقال جرم تکرار میکرد، تغییر فاز همهچیز را عوض میکند. اقتصاد قرن بیستویک در فاز «جریان آزاد سرمایه، اقتصاد دیجیتال، هوش مصنوعی و پیوند ارگانیک با زنجیره ارزش جهانی» تنفس میکند. نمیتوان با سازوکارهای منزوی و الگوهای سنتیِ پنجاه سال پیش در این فاز جدید به رشد رسید. اتصال به بازارها، امنیت سرمایهگذاری و تنشزدایی اقتصادی، شروط فیزیکی و شیمیاییِ این تغییر فاز هستند.
پایان سخن؛ شجاعت در برابر ترازوی واقعی
کلاس انتقال جرم سالهاست به پایان رسیده، اما آن درس استاد تا ابد معتبر است: «بزرگ شدن، رشد نیست؛ همانطور که صرفِ گذر زمان، دستاورد نیست.»
پیشرفت کشور با فهرست کردن خدمات روزمره، تعویض لامپها و کشیدن خطوط لوله اثبات نمیشود. وقت آن است که خطکشهای خودفریبانه و مقایسههای ۵۰ ساله را کنار بگذاریم و شجاعت این را داشته باشیم که قامت توسعهٔ ایران را نه در آینهٔ زنگارزدهٔ گذشته، بلکه در ترازوی همفاز و واقعیِ دنیای شتابان امروز بسنجیم. تنها با پذیرش این حقیقت است که میتوان انرژی ملی را از هدررفت نجات داد و به ریل پیشرفت راستین بازگشت.
مخلص امین ظاهری