ویرگول
ورودثبت نام
امین ظاهری amin zaheri
امین ظاهری amin zaheri[email protected]
امین ظاهری amin zaheri
امین ظاهری amin zaheri
خواندن ۸ دقیقه·۲ ماه پیش

حق تقدم به سفیدی ریش نیست .

تأملی بر راز قانون، حریم شخصی انسان و معمای قانون گریزی ایرانی ها


دستش را محکم روی بوق کوبید و زیر لب کلام تند و تلخی نثار راننده ای کرد که به زعم خودش  جلوی ماشین او  پیچیده بود. بعد، سرش را با تأسف تکان داد، شیشه را داد بالا و غرولند کنان گفت: «میبینی؟ مردم چقدر بی حیا و بی ملاحظه شده اند!»
آرام به ایشان  گفتم: «آقاجان، ولی این بنده خدا نه خطایی کرد و نه کار بدی. حق تقدم با او بود؛ ما از فرعی به اصلی قصد ورود داشتیم ، شما باید ترمز می کردید.»
یکباره ترمز کرد، نگاه پر از غیظی از پشت عینک دور طلایی اش به من انداخت و صدایش بالا رفت: «این چه حرفیه میزنی؟ من دستکم پنجاه شصت سال از اون جوون بزرگترم. والا تا ما یاد مونه احترام بزرگتر واجب بوده دوره آخر زمونه است !»
و این ماجرا تا واپسین روزهایی که آقاجان زنده بود و پشت فرمان می نشست ادامه داشت؛ او گردش به چپ و راست و تقدم در چهارراهها را نه با علایم راهنمایی رانندگی  و چراغهای راهنمایی، که با عیار سن وسال و احترامی که گمان میکرد خیابان به موی سپید ش بدهکار است اندازه می گرفت.

در نگاه اول، شاید جهانِ آقاجان جهان ساده تر و دلپذیرتری به نظر برسد؛ اینکه لازم نباشد خروارها کتاب  قانون و بند و تبصره بنویسیم و به جایش همه چیز را با همان چند قاعدهٔ خودمانی و سنتی پیش ببریم: نان را به اهل آبرو بدهیم، در چهارراه راه را به ریش سفیدترها باز کنیم و دلخوری ها را با یک ریش سفیدی توی محله حل و فصل نماییم. اما مشکل از زمانی که پا از کوچه و فامیل بیرون میگذاریم  و وارد جهان غریبه ها میشویم رخ مینماید . در خانواده و قبیله، پیوند خونی و محبت کار میکند؛ اما در شهری با میلیونها رهگذر ناآشنا، آن احترامی که برای آقاجان «حق مسلم» است، در چشم آن جوانِ پشت رول «خودخواهی و زورگویی یک پیرمرد لجوج » تعبیر میشود  اینجاست که میفهمیم قانون نه یک بازی فانتزی ، بلکه تنها تکیه گاه ماست تا در شلوغی شهر، کارمان به گلاویز شدن در وسط خیابان نکشد.

اما آیا هر قانونی که در دستورالعمل و بخش نامه ها  نوشته میشود، ذاتاً خوب و درست است؟ یا هر آنچه خوب و انسانی است باید قانون شود؟ مرز این دو باریک اما عمیق است. قانون مثل خط کشی خیابان است؛ قرار نیست ما را به آدمهای فداکار و مهربان تبدیل کند، بلکه آمده تا نگذارد به هم تنه بزنیم و مسیر یکدیگر را سد کنیم.قانون برای اینکه ما انسانهای بهشتی شویم تدوین نمیشود قانون برای اینکه ما انسانهای بد و تجاوز گری نباشیم نوشته میشود .
چه بسا در طول تاریخ، قدرتها قوانینی ظالمانه مثل برده داری یا تبعیض های تلخ نژادی را تصویب کرده باشند؛ نوشته هایی رسمی که اگرچه اسم «قانون» داشتند، اما تهی از کمترین بویی از انسانیت بودند و وجدان بشری در برابرشان ایستاد. از آن سو، بسیاری از زیبایی های زندگی مثل عشق، گذشت و احترام قلبی، اگر پای اجبار و پاسبان به میان بیاید، طراوت خود را می بازند. آقاجان اشتباه میکرد چون میخواست «احترام» را که گوهری اختیاری و اخلاقی است، به «اجباری قانونی» تبدیل کند و در خیابان از دیگران طلب نماید.

بسیاری گمان میکنند قانون دست وپای آزادی را می بندد؛ اما راستی آزادی چیست؟ اگر هر کس بتواند در خیابان با هر سرعتی و در هر جهتی براند ، نه آزادی، بلکه قانون جنگل برقرار میشود؛ جایی که در آن فقط زورمندان سالم به مقصد میرسند. قانون برای آزادی مثل دیواره های پل است؛ به ظاهر مانعِ سقوط است تا بتوان با خیال راحت و بی هراس روی پل دوید.اما به اسم قانون اگر وسط همان پل را دیوار قانونی قرار دهیم چه ؟!خوب اینجا قانون کارکرد خود که همانا جلوگیری از سقوط بود را از دست داده و حتی مانع از ادامه حرکت روی پل میشود پس این قاعده یک خط قرمز روشن دارد: قانونگذار تا جایی حق دارد برای من و شما حدومرز بگذارد که پای آسیب رساندن ما به دیگری در میان باشد. به محض آنکه دست اندرکاران بخواهند از این مرز بگذرند و در خلوت خانه، سبک زندگی، علایق فردی و باورهای شخصیِ بی زیان مردم سرک بکشند، قانون ماهیت محافظتی خود را از دست میدهد و به غل و زنجیر بدل میشود.

این سازوکار مکتوب، امری ازلی و ابدی نیست که یکبار برای همیشه بر سنگ حک شود. زندگی جاری است؛ رسم و راه معامله و سفر و زیستن مردم مدام دگرگون میشود. قانونی که برای دوران درشکه ها خوب بود، در عصر بزرگراهها و سفرهای هوایی گره از کار کسی باز نمیکند. از همین رو، قوانین کهنه میشوند و نیازمند بازنگری اند. افزون بر این، قانون باید همیشه رو به آینده بایستد و حریمی برای گذشته قائل شود؛ یعنی نمیتوان امروز قانونی وضع کرد و به خاطر کاری که دیروز انجام داده ایم و آن زمان خطایی به شمار نمی رفت، کسی را سرزنش یا مجازات کرد. انسانها باید بتوانند فردا را پیشبینی کنند؛ تنها استثنای این قاعده زمانی است که قانون جدید، تخفیف یا آسایشی برای مردم به همراه آورد تا دست و بال کسانی را که گرفتار سختی های پیشین بوده اند باز کند.

با این همه، چاپ کردن کتابهای  قانون و کوبیدن تابلو در سر گذرها، به خودی خود نظم نمی آفریند. قانون زمانی جان میگیرد که در ذهن و تاروپود زندگی مردم بنشیند. اگر فرآیند آموزش و اعتمادسازی صورت نگیرد، واکنش جامعه به انبوه بایدها و نبایدها، احساس شکست یا گناه نیست؛ بلکه پرورش نوعی رندی و زرنگی کاذب است تا هر جا که چشم مأمور و دوربینی در کار نبود، قاعده را دور بزنند.

این داستان وقتی بغرنج تر میشود که در یک سرزمین، چند صدا برای تعیین تکلیف بلند شود: صدای شرع و باورهای دینی، صدای سنت ها و تعارفات عرفی (همان رودربایستی ها و حساب بردن های قومی)، و صدای قوانین رسمی و دولتی. وقتی این مراجع در شیوهٔ زندگی با یکدیگر تصادف کنند، شهروندان در بلاتکلیفی روحی و رفتاری گرفتار میشوند. تجربه زیست جمعی در دنیای امروز نشان داده است که در میدان مشترک شهر و جامعه، تنها یک ترازو میتواند کار کند: «قانون مدنی شفاف و برخاسته از صلاح همگانی». باورهای دینی و سنتهای ریشه دار می توانند جا نمایهٔ معنویت و اخلاق فردی باشند، اما در کف خیابان، در دادگاه و در بازار، متنی باید حکومت کند که همگان، فارغ از باور و پیشینه و سن، در برابرش بی کم وکاست یکسان باشند.

کشورهایی که امروز نظم و آرامش خیابان هایشان چشم نواز است، از شکم مادر منضبط زاده نشدند. تاریخ آنها نیز آکنده از هرج ومرج، محاکمه های سلیقه ای و انتقام های خونین بود. آنها از گذرگاههای سختی عبور کردند: قرن ها کشمکش برای آنکه پادشاهان و قدرتمندان هم مثل فقیرترین افراد پای میز محاکمه بنشینند، جایگزین کردن مجازات های خودسرانه با دادگاههای بیطرف، سختگیری های حساب شده در مالیات و انضباط شهری، و مهمتر از همه نشان دادن این حقیقت به مردم که زیر پا گذاشتن قانون پرهزینه و کم فایده است و تن دادن به آن، امنیت و رفاه میآورد.

و اما حکایت ما.
بسیاری میگویند ما ایرانیها اهل قانون نیستیم؛ اما این قضاوتی شتابزده است. مسئله این نیست که روحیهٔ ایرانی با انضباط سر جنگ دارد، بلکه رفتار امروز ما، پژواک یک تجربهٔ تاریخی طولانی است. در گذشته های دور این سرزمین، به دلیل تاخت وتازه ای پی درپی و حکومت های فردی و متغیر، مردم کمتر فرصت پیدا کردند تا طعم «امنیتِ متکی بر قانون پایدار» را بچشند. در ذهنیت تاریخی ما، قدرت اغلب مساوی با تصمیمات دلبخواهی بود؛ بنابراین، تکیه بر حلقهٔ دوستان، فامیل بازی، رودربایستی های محلی و دور زدن دستورها، راههایی برای محافظت از خود در برابر رفتار  ناگهانی حکومت  شد. ما ایرانی ها در روابط شخصی و چهره به چهره بسیار مهربان و فداکاریم، اما وقتی با یک سیستم اداری یا خط کشی خیابان روبه رو میشویم، هنوز در ناخودآگاه خود آن را بیگانه ای میبینیم که برای محدود کردن ما آمده است.

برای عبور از این هزارتو و رسیدن به جامعه ای که در آن خیابان و اداره و زندگی روزمره در امنیت و آرامش نفس بکشد، باید حرکتی پیوسته را در پیش گرفت. پیش از هر چیز، سنگ بنای نظم از بالا چیده میشود؛ تا زمانی که جامعه نبیند صاحبان قدرت و ثروت پیش از بقیه سر تعظیم در برابر ضوابط فرود می آورند، احترامی برای تابلوها و آیین نامه ها قائل نخواهد شد. در کنار این عدالت آشکار، جامعه نیازمند آرامش و پیشبینی پذیری اقتصادی و اجتماعی است؛ انسانی که نگران فردای خود و خانواده اش باشد، بی تابانه به دنبال راه میانبر میگردد. و سرانجام، این تغییر باید از کلاسهای درس، فرهنگ  عمومی و نگاه به موفقیت آغاز شود؛ تا زرنگی نه به معنای دور زدن صف و حق دیگران، بلکه در قالب مهارت، رعایت انصاف و شایستگی باز تعریف شود.

این دگرگونی نه با سرعت و در طول   یک شب اتفاق میافتد و نه با شعار؛ مسیری صبورانه است که دستکم گذار یک یا دو نسل را میطلبد.

شاید روزی که نگاه مان به رانندگی، نوبت اداره و حق شهروندی عوض شود، لبخندی به یاد آقاجان و آن پیکانش بزنیم و با خود بگوییم: احترام به موی سپید در جای خود دلنشین و عزیز است، اما زیبایی شهر در این است که پشت چراغ قرمز و در عبور از خط عابر، همهٔ ما بدون هیچ امتیازی فقط «انسان و شهروند» باشیم.
مخلص امین ظاهری

قانونحریم شخصیجستارتوسعه فردی
۴۳
۵
امین ظاهری amin zaheri
امین ظاهری amin zaheri
[email protected]
شاید از این پست‌ها خوشتان بیاید