قدما به خطا و گزاف فرموده‌اند: «زن و اژدها هر دو در خاک بِه.» حال آنکه اگر اندکی در دفتر روزگار تأمل کنیم، درمی‌یابیم بسیاری از گردش‌های چرخ تاریخ و رستم‌تراشی‌های عالم، از همان روز نخست زیر سرِ گوشه‌چشمی از جانب حوا بوده است.اگر آدم ابوالبشر به وسوسهٔ گندم ــ یا به قولی سیب ــ از روضهٔ رضوان رانده شد؛ بندهٔ کمترین هم در حوالی سال هزار و سیصد و هشتاد و دو خورشیدی، به فتوای یک جفت چشم بادامی و کلامی زهرآگین از دلبرکی مه‌پیکر، پوست انداختم تا ثابت کنم: «بله، ما هم مردیم!»
نمی‌دانم کدام شیرِ ناپاک‌خورده‌ای نخستین بار این قاعدهٔ جفنگ را در تاریخ این دیار بنیاد نهاد که شرفِ ذکورت و ترازوی مردانگی، به جیبِ پرپول و عرق‌ریزانِ کار بسته است. پیشینیان می‌گفتند: «مرد آن است که در کشاکش دهر، سنگ زیرین آسیاب باشد»؛ اما نمی‌دانستند در روزگار ما، سنگ زیرین نه از صلابت روح، که از فرسودگی استخوان در طلب چندرغاز پول و حفظ آبرو پدید می‌آید.
جامعه‌شناسان فرنگی نام این حال را گذاشته‌اند «بحران هویت جنسیتی در گذار مدرنیته»؛ اما در گویش شیرین ما، حکایت بی‌پیرایه‌تر است: «طرف نو نیاره، بوخوره پیاز می‌خوره، اشتهاش وا شه.» به عبارتی یعنی پسر جان تو که هنوز دهانت بوی شیر می‌دهد از چه رو فاز شیر مردی برداشته ای ؟!
باری، دلبرک طعنه‌ای زد و گفت پسری که دستش به دهانش نرسد، به کارِ لای جرز دیوار می‌خورد. او گفت و آتش به انبار کاه افتاد. منِ خام نیز شال و کلاه کردم تا سبیلِ استقلال دود کنم و برای فتح قلعه مالی و قلب دلبرجان راهی غربت شوم.
قرعهٔ فال به نام شهرکی صنعتی در حوالی جادهٔ قزوین افتاد؛ جایی که به تصدیق رفقا و هر که رفته بود، نه شهریتی داشت و نه بویی از صنعت برده بود. خراب‌آبادی بود بی‌آب‌وعلف که از فرط دود و آهن، جن هم در آن پر نمی‌زد. در کارخانه‌ای مشغول شدم که «کار» در آن فراوان بود، اما از «خانه» و سرپناه خبری نبود.
مولانا می‌فرماید:
تو مگو همه به جنگند و ز صلح من چه آید
تو یکی نه‌ای، هزاری؛ تو چراغ خود برافروز
ما هم رفتیم چراغمان را برافروزیم، اما دیدیم پیه‌سوزمان حتی نفت هم ندارد.
مصیبت از غروب آغاز می‌شد؛ وقتی پرسنل بومی به لانه‌هایشان می‌خزیدند و منِ غریب، تنها می‌ماندم و برهوتِ اطراف تهران. چند شبی از سر ناچاری و استیصال، وبال گردن یکی از رفقای عهد شباب و عیال محترمه‌اش شدم. اما امان از فرهنگ «تعارف و شرم شرقی»! مهمان، هرچند عزیز باشد، پس از سه روز حکمش شبیه پیاز گندیده در مطبخ است؛ به‌خصوص در آپارتمان‌های قوطی‌کبریتی تهران که ضخامت دیوارهایشان چنان است که صاحب‌خانه با خیال راحت نمی‌تواند آه بکشد.
خدایش بیامرزد رندی می‌گفت: «مهمان شب اول طلاست، شب دوم نقره، شب سوم مس؛ بعد از آن دیگر…» بنده باقیِ ضرب‌المثل را برای حفظ شئونات حذف می‌کنم. کارد به استخوان عزت‌نفسم رسیده بود؛ دریغ از خوابی آسوده یا بالشتی که بوی منت ندهد.
شاعری هم فرموده است:
دوست عزیز است چو نفس، گر بماند
و بیرون نرود، خفقان آرد و مرگ
ما نیز برای آنکه خدای‌ناکرده باعث و بانی خفقان نشویم و ناممان به بی‌حیایی نرود، شبانه باروبندیل بستیم و عازم مرقد امام عزیزمان در جنوبی‌ترین نقطهٔ پایتخت شدیم. الحق و الانصاف، اسباب راحتی و اتراق آنجا فراهم و از مهمانخانه‌های توپخانه بهتر بود؛ دست‌کم سرویس‌های بهداشتی‌اش قابل مقایسه نبود. بدین‌وسیله از رسیدگی و مدیریت آن مکان سپاسگزارم و دعایشان می‌کنم.
از جادهٔ قزوین تا صحن مرقد، سفری اودیسه‌وار در پیش بود: سوارشدن و پیاده‌شدن از دوازده خط تاکسی، اتوبوس خط واحدِ قراضه و گاه مرکب بادپای موتورسواران مسافرکش، با عطرِ تند توتون اشنو و روغن سوخته. ساعت ده شب، کف پایم از پیاده‌روی و سرپا ایستادن تاول می‌زد و صورتم چون زعفران قائنات زردی می‌کشید. سر بر سنگ‌های مرقد می‌گذاشتم و هنوز پلک بر هم نگذاشته، ساعت چهار صبح بیدارم می‌کرد تا همان مسیر برزخی را، رو به میدانگاهِ اثبات مردانگی، دوباره طی کنم.
اگر زیگموند فروید زنده بود و مرا در آن احوال می‌دید، بی‌گمان رساله‌ای می‌نوشت در باب «مازوخیسمِ ناشی از تمنای وصال»؛ هرچند شاید هم اول می‌پرسید: «پسرجان، اصلاً این همه راه را برای چه می‌روی؟»
خبر این دربه‌دری و ریاضت‌کشی بالاخره به گوش همان دخترکِ محرکِ اولیه رسید. زن‌ها از حیث روان‌شناختی عجایب خلقت‌اند: تا نزدیکشان هستی،و در بری گاه ملامتت می‌کنند؛ اما همین که دور شوی یا دربری یا به خاک سیاه بنشینی، عاطفه مادری شان چون چشمه‌ای جوشان فواره می‌زند.
دلبرک قصهٔ آوارگی مرا با آب‌وتاب برای خواهر بزرگ‌ترش گفته بود. از قضا، خواهر محترمهٔ مکرمه با دو تن از دوستانش ــ که حکما و ظاهرا برای کسب علم و جویدنِ دانش از خانواده دور شده و در خانه‌ای مجردی به سر می‌بردند ــ پیغام فرستادند که: «فلانی بیاید شب‌ها خانهٔ ما بماند تا سرپناهی پیدا کند.»
خانه‌شان در محله‌ای میانه و چندان دور از مسیر نبود. دخترها گفتند روزها دانشگاه‌اند و شب‌ها هم برای آنکه دستشان در جیب خودشان باشد، سرِ کار می‌روند. تهران، به‌حمدالله، شهر فرصت‌هاست!!؛ به‌ویژه برای جوانان کوشا و پرتحرکی که برنامهٔ روز و شبشان چنان فشرده است که آدم از شنیدنش خسته می‌شود.!!
اینجا بود که تعارضی سخت میان «اخلاق سنتی ایرانی» و «فشار دیسک کمر» رخ نمود. منِ جوان شهرستانیِ خجالتی که نافم را با ترس از حرف مردم و ناموس‌پرستی بریده بودند، با خود گفتم: «یا للعجب! من و پای نهادن به حریم خلوت سه دختر دم‌بخت؟ فردا در طایفه چه خواهند گفت؟ آبروی هفت پشتم به باد نخواهد رفت؟»
مگر نه آنکه در حکایت‌های عامیانه، هر جا زن و مرد نامحرم زیر یک سقف باشند، پای شیطان هم به میان می‌آید؟ شیطان را هم که پدرسوخته ...... استغفرالله… بگذریم.
خواهر دلبرک و دوستانش قراری بیرون گذاشتند و آن‌قدر اصرار کردند و قسم و آیه آوردند که «تو هم جای برادر ما برای ما برادر و داداشی هستی !»، عقل جزم‌اندیش بنده در برابر میل مفرط عضلات به خوابیدن روی فرش، خلع سلاح شد. دل به دریا زدم و در دل گفتم: شاید این آزمون الهی است؛ شاید هم خداوند خواسته است شیرمردی چون من، یک‌بار هم که شده، شیطان رجیم را شکست دهد.
گفتند: «بیشتر شب‌ها شیفتیم و کسی خانه نیست.» این جمله را نیز چنان با اطمینان گفتند که دیگر جای هیچ سوءظنی باقی نمی‌ماند؛ مگر آنکه آدم از آن دسته بدگمان‌هایی باشد که در هر توضیح ساده‌ای، به دنبال توضیح دیگری می‌گردند.!!
اوایل چون جنازه‌ای بی‌روح به خانه می رسیدم و در گوشه‌ای بیهوش می شدم. یک روز ، دخترها تذکری جامعه‌شناسانه و به‌غایت امنیتی دادند:
«اینجا محله‌ای است با چشمان تیزبین؛ مخصوصاً همسایهٔ طبقهٔ بالا که سرش برای فضولی و زاغ‌سیاه‌چوب‌زدن درد می‌کند. مبادا در راه‌پله درنگ کنی؛ سریع و بی‌صدا، مثل شبح بیا داخل تا حرفی پشت سرمان درست نشود.»
فرهنگ آپارتمان‌نشینی در بلاد ما همواره آمیخته به نوعی «نگهبانیِ بی‌مزدومواجبِ ناموسی» بوده است؛ از آن خصلت‌هایی که ژول ورن هم نمی‌توانست در رمان‌هایش پیش‌بینی کند. در آپارتمان، اگر اموالت را ببرند، ممکن است همسایه متوجه نشود؛ اما اگر مجردی در واحدی زندگی کند، همه خود را موظف به پاییدن و محافظت از او می‌دانند. مردمان خوبی داریم، همه از دم نگران آبرو و عاقبت دختران مردم.!
دوستی می‌گفت مردی از قماش رکابی‌رنگی‌پوش و پیژامه‌پارچه‌میل‌میل‌پوش، که در بی‌خیالی نسبت به خانه و همسرش ید طولایی داشت، و از کوچک‌ترین همکاری در امور خانه دریغ می‌کرد؛ اما همین جناب، برای دختر مجردِ واحد روبه‌رو، خود را به غلامی و نگهبانی گمارده بود و اجازه نمی‌داد حتی یک سوسک نر از برابر خانه‌اش عبور کند .و رگ گردن متورم می‌ساخت .نیتش حتما خیر بوده و دختر تنها را همانا دختر خود می‌دانسته !!. العهدة علی الراوی.
بگذریم. شب‌هایی که دختران معصوم شیفت شب بودند!، بی‌دغدغه می‌خوابیدم؛ اما شب‌هایی که در خانه حضور داشتند، دستگاه توجه و احتیاطم تا آخرین درجه کار می‌کرد.
ساختمان از آن مدل‌های شمالی بود: حیاطی دراز در پیش و راه‌پله‌ای در پس.یک شب زنگ را تا فشردم. قفل تیک کرد و در باز شد. پایم را که در راهروی تاریک گذاشتم، ناگهان تق! چراغی خیره‌کننده روشن شد. با سرعتی معادل یوزپلنگ آسیایی خود را به داخل آپارتمان انداختم.
مدتها بود همین ماجرا تکرار می شد . درست در همان لحظه که قدم نامبارکم را به آستانهٔ راهرو می‌گذاشتم، نوری از سقف می‌تابید و تاریکی را پس می‌زد. گویی ناظری غیبی، دست روی کلید برق گذاشته باشد.
اینجا بود که کارآگاه درون بنده ــ متأثر از تماشای بیش از حدِ سریال‌های هرکول پوآرو و شرلوک هولمز ــ بیدار شد. تحلیل روان‌شناختی و رفتارگرایانه‌ام چنین بود: همسایهٔ طبقهٔ بالا که لابد کار و زندگی نداشت، پشت پنجره یا چشمیِ در کشیک می‌کشد و با روشن‌کردن چراغ، به زبان بی‌زبانی می‌گوید: «دیدمت، ای دزدِ ناموس! مچت را گرفتم!»
احساس گناه سنتی با ترس از درگیری خیابانی درآمیخت. تمام روز در کارخانه، به بخت بد خود و عاقبت شومی که نصیبم شده بود لعنت فرستادم. در ذهن بیمارم، پلیس‌ها را مجسم می‌کردم که پشت چشمی آپارتمان کمین کرده‌اند؛ مبادا خانه را پاتوقِ فسق‌وفجور پنداشته باشند. خود را در قاب تلویزیون می‌دیدم که کت‌بسته اعتراف اجباری می‌کنم و برای عبرت دیگران نام همدستان را می‌گویم. هرچه بیشتر به سناریوی بازجویی فکر می‌کردم، عرق سرد بیشتری بر تنم می‌نشست.
شبی طاقتم طاق شد. وارد خانه شدم. از بخت من، آن شب دو تن دیگر هم از جامعهٔ نسوان مهمان بودند؛ دوستانی که، به گواه چشمِ کم‌تجربهٔ من، از لطف پروردگار در برخورداری از زیبایی و هارمونیِ چهره و اندام بی‌نصیب نمانده بودند خالق هیچ خساستی حین آفرینش در اعطا هر چه زیبایی بود . «الله جمیلٌ و یحبّ الجمال.»
دخترها دور هم چای یا آب‌میوهٔ حلال می‌نوشیدند؛ یا دست‌کم چنین به نظر می‌رسید. من از جزئیات مجلس چیزی نمی‌دانم؛ نه اهل فضولی بودم و نه اصلاً در جایگاهی که دربارهٔ برنامهٔ شبانهٔ میزبانان پرس‌وجو کنم. فقط می‌دانستم از آن همه دانشگاه و شیفت و رفت‌وآمد، هنوز فرصت پیدا می‌کردند دوستانشان را هم ببینند؛ و این خود نشانهٔ مدیریتِ قابل‌تحسینی بود.
اما دور از فتوت بود که ایشان مرا، چون مادری زیر پر و بال گرفته باشند، در آسایش بگذارند و من از خطر محتمل آگاهشان نکنم. پس با چهره‌ای حق‌به‌جانب، آمیخته به اندکی حزن و تشویشی کاملاً طبیعی، بادی در غبغب انداختم و گفتم:
«خواهران گرامی، دستتان درد نکند؛ اما من دیگر مزاحم نمی‌شوم. همسایهٔ طبقهٔ بالا همه‌چیز را فهمیده و مچم را گرفته است.»
رنگ از رخسارشان پرید.
«وا! چطور؟ دیدیش؟ چیزی بهت گفت؟ نکند به ما توهین کرده؟»
یکی از دخترها که رگ غیرتش گل کرده بود، گفت:
«غلط کرده مردتیکه! همین الآن می‌روم دمار از روزگارش درمی‌آورم!»
دیدم اوضاع دارد به جنگ مغلوبهٔ همسایگی می‌رسد. دستپاچه گفتم:
«نه به خدا، ندیدمش و رو‌در‌رو هم چیزی نگفته؛ اما نشانه‌ها گویاست! این نامرد هر شب کشیک می‌دهد. درست همان لحظه که پای من به ورودی راهرو می‌رسد، چراغ را روشن می‌کند تا بفهماند حواسش جمع است.»
لحظه‌ای سکوتی سنگین‌تر از شب‌های صحرا بر اتاق حاکم شد. دخترها ابتدا با چشمانی گرد به من نگریستند، بعد نگاهی به یکدیگر انداختند و ناگهان… انفجار!
چنان قهقهه‌ای سر دادند و بر زمین خم شدند که نگران شدم مبادا بند دلشان پاره شود. یکی شکمش را گرفته بود و التماس می‌کرد:
«وای خدا… تو رو خدا بس کن! فقط به خاطر روشن‌شدن چراغ؟»
من، گیج و منگ، با لب و لوچه آویزان و چهره‌ای آکنده از بلاهت، وسط معرکه ماتم برده بود که کجای این افشاگری امنیتی خنده‌دار است.
خواهر دلبرک، درحالی‌که اشک گوشهٔ چشمش را پاک می‌کرد، گفت:
«ای مرد دانا! ای شرلوک هولمز هزارهٔ سوم! کلیدِ آن لامپ دست همسایه نیست. ساختمان سنسور حرکتی دارد؛ هرکس از راهرو بگذرد، چراغ خودش روشن می‌شود و چند دقیقه بعد هم خاموش.»
آن شب تا سحر، من ماندم و بالشتی که این بار نه از خستگی جسم، که از شرمِ ساده‌لوحی و خنده‌های فروخورده نمناک شده بود. علم ژاپن و آلمان آمده بود تا در خدمت آسایش انسان باشد؛ اما در ذهن بدبین و مالیخولیایی من، به ابزار تجسس و جاسوسیِ همسایهٔ فضول بدل شده بود.
شاعر چه خوش می‌گوید:
دیدنِ کژ، پای را در گل نهد
چون نبیند چاه، ناگه درفتد
ما می‌خواستیم با کار شاق و بیگاری در بلاد صنعتی، تندیس مردانگی برپا کنیم و دل دلبر ببریم؛ غافل از آنکه مواجهه‌مان با جهان مدرن، به کمدیِ دلقک‌واری در پیشگاه همان نسوان بدل شد.
از آن پس دانستم «مردی» نه به زحمت‌کشیِ بی‌حساب است و نه به گریختن از چنگ همسایگان فرضی. گاهی تمام هیبت آدمی پیش پای یک فتوسلِ ناقابلِ چینی رنگ می‌بازد؛ و آدم تا سال‌ها بعد، هر بار که یادش می‌افتد، هم می‌خندد و هم عرق شرم بر پیشانی‌اش می‌نشیند.
مخلص، امین ظاهری
