تهران، شهرِ «ندیدنها»ست؛ کارخانهای بزرگ که در آن، «ندیدن» یک مهارتِ اکتسابی است. ما در این کلانشهر، استادِ نادیدهگرفتنیم. از کنارِ هم رد میشویم، از کنارِ دردهایِ هم، از کنارِ سرنوشتهایِ مچاله شده در پیادهروها، بیآنکه نگاهمان حتی لحظهای بر چیزی قفل شود. انگار نورِ چراغقوهای باشیم که باتریاش رو به اتمام است؛ سوسو میزنیم، ضعیف و بیرمق، و پیش از آنکه تصویری از حقیقتِ روبرویمان هویدا شود ، خاموش میشویم.
غروب بود؛ از آن غروبهایِ کشدار و خاکستریِ خیابانِ ولیعصر. جایی بعد از تقاطعِ انقلاب که نامش کارگر است، اما کارگرانش در ازدحامِ ناامیدی گم شدهاند. گفتم که ندیدن را به کمال آموختیم اما در عجبم همین دسته ی کوران برای مشاهده مراسم قصاص تشنه دیدن هستیم ؛ گویی همگی به میهمانی اعدامی دیر کرده باشیم همان ولعِ بدوی برای تماشایِ فروپاشیِ دیگری، برای دیدنِ جاندادنِ کسی که میانِ زمین و آسمان معلق است. این خویِ تماشاگرِ زوال، در رگ و پیِ خلق همگانی دویده است.
در میانِ این سیلِ آدمهایِ عجول، پیرمردی هندسهیِ خیابان را برهم زده بود. گامهایش وزن داشت. لَخت، شمرده، انگار تشییعکنندهی جنازهای نامرئی باشد. با قامتی خمیده اما نه شکسته. پیادهرو را مثلِ باستانشناسی که لایههای تمدنیِ سوخته را میکاود، رصد میکرد. هر چند قدم، خم میشد. نگاهش به آسفالت، نگاهِ یک متخصص بود؛ یک جراحِ چاقودست، یا یک جواهرشناس که در میانِ زباله، الماسِ اصل را جستوجو میکند. هر تهسیگاری را که از زمین برمیداشت، با سرانگشتانِ استخوانیاش لمس میکرد، بو میکشید و با وسواسی شاهانه در جیبِ پالتویِ نخنمایش پنهان میکرد.
همان دم، جوانی با کتانیهایِ برند و گوشیِ گرانقیمت—از این نوکیسههایِ خیابانی که عطرِ کپیشان چند متر جلوتر از خودشان حرکت میکند—ایستاد، پُکِ عمیقی زد و سیگارش را روی زمین کوبید و با چرخشی نمایشی، با پاشنهی کفشِ میلیونیاش، آن را له کرد و گذشت. تابلو خشونت در این شهر، همینقدر ظریف و نامرئی است؛ ما تحقیر را با ژستهایِ مدرن به صورتِ هم توف میکنیم. پیرمرد اما بیآنکه خم به ابرو بیاورد، زانو خم کرد. خاکسترِ لهشده را کنار زد، کاغذِ نسوخته را با سرانگشت بلند کرد و آن باریکهی تنباکوی رهاشده را مثل شیئی عتیقه در مشت گرفت.
اما آنچه مرا میخکوب کرد، پاهایش بود. بالاتنهاش ویرانهای متحرک بود با کتی که بویِ توتونِ کهنه و سرمای گزنده میداد؛ اما در پایینتنه، شاهزادهای بازنشسته بود. کفشهایش... چرمِ کهنهی تبریز، سیاه، دستدوز، اما واکسخورده تا مرزِ جنون. آنچنان صیقلخورده و آیینه که چراغهای نئونِ مغازهها در تنِ براقِ آن منعکس میشد. کتابخانه ای در این کفشها خلاصه شده بود؛ وقتی انسان همه چیزش را به این دیوِ هفتسرِ شهر میبازد، تکهای از هستیاش را نگه میدارد تا اعلام کند «من هنوز منم». آن کفشهای برقافتاده، آخرین خاکریزِ عزتنفسِ او بود.
رفتم جلو. ایستادم به فاصلهی یک نفس.
«حاجآقا، سلام. اجازه هست دمی کنار شما بنشینم؟»
سرش به آهستگی چرخید. چشمهایش آبیِ رنگباخته بود؛ شبیه آسمانِ غبارگرفتهی تهران بعد از یک ظهرِ سنگین. «بنشین بابا جان ، خیابان که سند نداره؛ جا زیاده.»
پرسیدم: «سخت نیست اینطور وجب کردنِ سنگفرشها؟»
صدایش سوهان بود؛ سایشِ کهنگی بر سنگ. «سخت؟ سختی مالِ وقتیه که منتظر باشی یکی دستت رو بگیره. من سیگار نمیخرم پسر.اما همش هم بخاطر پول سیگار نیست قضیه اون پنج دقیقهست. وقتی سیگار میکشی، پنج دقیقه از زیر هجومِ این سگدونی فرار میکنی. فقط خودتی و هوایِ خودت. من با این تهسیگارها، اون پنج دقیقهها رو کش میارم وقتی فیلترها رو جدا میکنم، کاغذش رو جر میدم، توتونها رو دوباره با کاغذِ نو تاب میدم، یک ساعت طول میکشه. این یک ساعت، من وسطِ تهران نیستم؛ تو سرِ صاحبِ اون سیگارها سیاحت میکنم.»
مکثی کرد و نگاهم کرد. «تهسیگار یعنی آخرین نفسِ یک آدمِ ناشناس. آخرین لمسِ لبهاش، اضطرابش، خشمش . من این پارههای افتادهی روحِ مردم رو جمع میکنم. وقتی روشنش میکنم، همهشون رو یکجا دود میکنم. انگار دارم دردهایِ شهر رو تصفیه میکنم.»
حرفهایش سیلی بود بر صورتِ بیتفاوتِ من. پرسیدم: «اسمت چیه؟»
لحظهای سکوت کرد. انگار در حافظهاش لولایی زنگزده را به زور باز میکرد. «منوچهر. همه میگن حاجآقا. اسم، مالِ روزگارِ جوونیه. من اون رو خیلی وقت پیش، تویِ همین خیابونها جا گذاشتم.»
وقتی خداحافظی کردم، دستش سرد و سخت بود. مثلِ دستِ کسی که سالها با زمستانِ تهران کشتی گرفته است.
راه افتادم. سیگاری روشن کردم. تا انتها کشیدم، تا جایی که فیلترش داغ شد و انگشتم سوخت. برخلافِ عادت، آن را روی زمین نینداختم. از سرخی که افتاد، در جیبم گذاشتمش. شاید میخواستم «لمسِ خودم» را همراه داشته باشم.
شب، خانهام غرق در سکوتِ لزجِ آپارتمان بود. سراغِ کمدِ قدیمی رفتم. قوطی واکس را درآوردم. بویِ نفت و مومِ کهنه اتاق را گرفت. نشستم روی زمینِ سرد. کفشهایم را جفت کردم؛ چرمِ خاکگرفته، لبپر، تیپاخوردهیِ روزمرگی. فرچه را به سیاهیِ واکس آغشتم و آرام، با ریتمی تکرارشونده کشیدم روی پیشانیِ کفش. حرکتِ دستم شتاب نداشت؛ شبیه آیینی مذهبی بود. لایههای خاک کنار میرفت و چرم، سیاهیِ عمیق و اصیلی را به رخ میکشید.
کفشها که تمام شد، دستمالِ نرم را برداشتم و با حرکاتِ رفتوبرگشتی، چنان برقی به جانِ چرم انداختم که انعکاسِ زردِ لامپِ اتاق توی انحنای کفش جان گرفت. دستهایم تا بندِ انگشت سیاه و قیری شده بود. با همان دستهای چرکشده، نشستم به تماشای کفشهایم در ظلمت. حالا میفهمیدم آن سیاهیِ صیقلخورده یعنی چه. منوچهر کفشهایش را واکس نمیزد که مرتب باشد؛ او با هر بار برق انداختنِ آن چرمها، با زبانی بیصدا به صورتِ این شهرِ کور تف میکرد. او در انتهای ویرانی، آیینهای ساخته بود تا پیادهرو، چهرهی مخدوشِ خودش را در آن تماشا کند. آری ؛ منوچهر، نه تهسیگار، که «نگاه» را بازیافت کرده بود و من، تازه فهمیده بودم که برایِ دوام آوردن در این شهرِ بیدروپیکر، گاهی باید دستهایت را سیاه کنی تا آینهای برای دیدنِ خودت بسازی.
مخلص امین ظاهری