بوی نافرجامِ عرقِ تن رجال و دودِ غلیظ و گزندهی تریاک، در هوای خفقانآورِ عمارتِ مستوفی چنان لزج و سنگین بهم تنیده بود که گفتی قطرهقطره در وجود کودکی هشت ،نه ساله جلیل نام میچکید و راهِ نفسش را میبرید. زانوانِ استخوانیاش زیرِ سنگینیِ لش امردان میلرزید، اما نگاهش، از بیمِ تازیانهی ناپیدای تقدیر، جرئتِ تکان خوردن نداشت. خیره به نقشِ ترنجِ بیرحمِ فرشهای لاکیِ تبریز، خود را مجسمهای میدید که تنها به لطفِ کوکِ چوبینِ خواجهسرای حرم سر پا ایستاده است. انگشتانِ زرد و استخوانیِ مستوفی روی کمر و رانِ او میخزید؛ لمسی چون چنگ کفتار ، آغشته به ملالِ قدرت و هوسِ زمستانیِ مردی که از تمامِ دنیا، فقط شکم و وجبی دورتر از آن را میشناخت . در آن سکوتِ مرگبار، صدای قلقلِ آب در حبابِ بلورینِ قلیان، تپشِ قلبِ جلیل را میمانست که سالها پیش، در کوچهای خاکآلود و بینامونشان، و بی اختیار به این حصارِ بلند سپرده شده بود.
همین چند سال پیش بود که سایهای بر سرش خم شد و او را «جلیل» خواند؛ نامی که خیلی زود جای خود را به حکمِ صریح سرنوشت سیاهش که پیشانی نوشتش بود داد . دیوارهای دوازدهگرهیِ اندرون، با آجرهای سرخِ خیره و پیشانیهای اخمکرده، دنیا را از چشمِ او بریده بودند. در آن برزخِ محصور، میانِ عطرِ سنگین و دماغسوزِ گلابِ قمصر و ترشیدگیِ ترنجهای افتاده در حوضِ حیاط، جلیل آموخته بود که چگونه پیش از فرود آمدنِ سایهی شلاق، کمر خم کند و پیش از دیدنِ نگاهِ هرزهی رجال، چشم به خاک بدوزد؛ خاکِ سیاهی که تنها مأمنِ امنِ تنش بود.
اما فاجعه نه در کوچهی بیرون، که در حصارِ امنِ اندرون کمین کرده بود. روزی از روزهای کشدارِ بهار، هنگامی که بوی خاکسترِ زمستان جای خود را به گرمای سمجِ عمارت داده بود، حکمِ قطعی صادر شد. سایهی بلندِ مستوفی بر سرش افتاد و زمزمهی سردِ خواجهباشی در گوشش پیچید: «برای خلوتِ همایونی، تنِ ناپاک و هوای نفس باید زدوده شود... او باید صیقل بخورد.»
شبِ موعود، حجرهی بویناکِ حکیمباشی مأمنِ درد بود. بوی تند و دماغگیرِ کافور، با تبخیرِ تریاک و بوی فلزِ سردِ ابزارِ جراحی درهم آمیخته بود. چراغِ موشیِ مسی روی طاقچه میلرزید و سایههای کجوماوج دیوار را به رقص درمیآورد. حکیمباشی، با ریشِ حنابسته و چشمانی بیرحم، کاسهی جوشاندهی تلخکامی را به دستش داد. جلیل، در تبِ هذیانآورِ پیش از طوفان، تنلرزان بر تختچهی چرمی دراز کشید. سوزشِ گزندهی الکل، آغازِ راه بود؛ و پس از آن، تیغِ تیزِ سردی که در ژرفای تنش نشست. هیچ فریادی از گلوی او برنخواست؛ چرا که سالها پیش، آموخته بود فریاد را در درونِ خود خفه کند. تنها ناخنهایش در بافتِ کهنهی گلیم فرو رفت و تاروپودِ آن را از هم درید، تا آنکه تاریکیِ مطلق، چشماندازِ روحش را خراشید و جوید و بلعید .
از آن شب به بعد، فصلِ غریبی از زیستن آغاز شد؛ زیستنی که مرگ در آن تنوعی دلپذیر به شمار میرفت. جلیل دیگر آن کودکِ معصومِ کوچههای خاکی نبود؛ او به سلکِ خواجگانِ دربار درآمده بود؛ مردهای بیمردی که حافظانِ حریمِ زنان و رازدارانِ مقتدرِ اندرون بودند.
سالها در دالانهای تو در تو و آینهکاریشدهی عمارت گذشت. طنینِ قدمهای او با صدای خندهدار و ریتمیکِ دستهکلیدهای سنگینِ سیمین بر کمرش گره خورده بود؛ کلیدهایی که درِ صندوقخانههای جواهر، خلوتسراهای شاهانه و دربهای قطورِ حرمسرا را میگشودند. در این دنیای موازی، خواجگان قدرتِ عجیبی داشتند؛ از یک سو با صدایی نازک، ابریشمی و زنانه، زمزمهگرِ عزل و نصبِ وزیران و چینشِ مهرههای سیاست در گوشِ شاه و رجال بودند، و از سوی دیگر، خود اسیرِ محبسِ تنِ خویش بودند.
جلیل در این سالها آموخته بود که چگونه سایه شود. در میانِ عطرِ سنگینِ عود و عنبرِ زنانِ دربار و خشخشِ دامنهای ماهوت و اطلس، او راه میرفت بیآنکه دیده شود. گونههای همیشه صاف و بیموی او، و چشمانِ سرد و منجمدش، گواهی میداد بر بهایی که برای این نزدیکی به قدرت پرداخته است. او محرمِ رازِ گریههای پنهانیِ همسرانِ افسردهی شاه بود، شاهدِ توطئههای شبانه در پسِ پردههای مخملین، و ناظرِ زوالِ تدریجیِ مردانی که بیرون از این حصار، از ترسِ تیغِ غضبِ شاه میلرزیدند و درونِ این حصار، دستبوسِ خواجگانِ بیجنسیت بودند. او در عینِ قدرت بر کلیدها و قفلها، خود زندانبانی بود که سلولش در تنش تعبیه شده بود.
اما هیچ حصاری تا ابد سدِ راهِ تاریخ نمیشود.
چرخِ گردون چرخید و روزی طبلِ سرنگونی در کوچههای پرآشوبِ تهران نواخته شد. درهای حصارِ سلطنتی زیرِ چکمههای خشمگینِ ملت و صدای مهیبِ تفنگها شکستند؛ فریادِ آزادیخواهان در تالارهای آینهکاریشده پیچید و خواجهسرایان و مستوفیان، همچون موشانِ گریزپا، کلیدهای سیمین را رها کردند و از کوچهباغهای پشتِ عمارت گریختند.
جلیل، مردی اخته شده و میانسال با قامتی خمیده، صدایی گرفته و زنانه، و چهرهای عاری از مو و نشان، در هیاهوی تهرانِ آشفته رها شد. دستهکلیدهای سیمیناش دیگر در نداشتند؛ درهایی که شکسته بودند و دنیایی که دیگر به فرمانِ او نبود. نه کسی نامش را میدانست و نه او دیگر نشانهای از خویش به یاد داشت؛ مردی که از تمامِ عمر، تنها زمینی را به ارث برده بود که زیر پایش لرزید.
در حجرهای تاریک و نمور در حاشیهی شهر، روی حصیرپارهای تهیدست دراز کشید. نفسهای آخر، بوی کهنهی تریاق و خاکسترِ خاطراتِ شومِ اندرون را داشت. مرگ، برخلافِ زندگیاش، با دستانِ خودش آمد؛ بیصدا، بیمنت و عریان. وقتی چشم بر هم نهاد، نه همسری بر بالینش گریست و نه تاریخ، نامِ غلامبچهای را که قربانیِ دستگاهِ استبداد و هوسِ رجال بود، به خاطر سپرد. تنِ بیجانش در خاموشیِ بیمرزِ خاک گم شد؛ همچون سایهای که هرگز در آفتاب متولد نشده بود و تنها میراثش، زمینی بود که حتی وزنِ نفسهای خستهاش را نیز از یاد برد.
مخلص امین ظاهری