هنوز بوی باروتِ جبههها و دودِ غلیظِ تظاهرات از منافذِ آجرهای قزاقیِ پایتخت بیرون نزده بود. هنوز روی دیوارهای سیمانی، رنگِ شابلونهای سرخ و سیاه با وعدهٔ فتحِ قدس و نانِ سفرهٔ مستضعفان خریدار داشت که عقلای تکنوکرات، در اتاقهای تاریکِ پشتِ پردههای ضخیم، روی کاغذهای کاهیِ اداری دودوتاچهارتای غریبی را آغاز کردند. ترمزِ دستیِ تاریخ باید کشیده میشد؛ جنگ تنها را بلعیده بود، اما زهدانها با سرعتی سرسامآور در کارِ پسانداختنِ جانهای تازه بودند.
رویاهای پرشورِ ، خیلی زود جای خود را به حسابوکتابِ خشکِ ذخایرِ گندم و بودجههای تحلیلرفته دادند. ردپای شعارهای انفجارِ نور روی دیوارها پاک نشده بود که خطاطانِ ادارهٔ بهداشت، قلمموها را به رنگِ لاجوردی آغشته کردند تا در کنار عکسِ رزمندگان، طرحِ ماتِ یک خانوادهٔ کمجمعیت با عنوانِ دستوریِ «فرزند کمتر، زندگی بهتر» بر پیشانیِ شهرها و جادهها بنشیند. اما بخشنامه کجا و واقعیتِ سفتوسخت کجا؟
در شهرهای بزرگ، طبقهٔ متوسطِ خسته از کوپن و آژیرِ قرمز، شاید سریعتر تن به این انضباطِ بیولوژیک میداد؛ اما کانونِ این تصاعدِ بیمهابا جای دیگری بود: در قعرِ درهها، در کورهراههای سنگلاخیِ فلاتِ مرکزی و در میان روستاهایی که زیستشان نه با ساعتِ وزارتخانه، که با گردشِ ماه و فصلِ درو تنظیم میشد.
برای روستاییِ محروم از همهچیز، «تولید مثل» هرگز یک تصمیمِ رمانتیک یا تفننی فردی نبود؛ تلاقیِ پیچیده و مقدسی بود از پنج ضرورتِ حیات:
۱. تنها تفریحِ ارزان و دسترسپذیر در ظلماتِ شبهای بیبرق؛
۲. زایشِ بیوقفهٔ «عمله» و بازوی کار برای خاکی که فقط با خون و عرق شخم میخورد؛
۳. بیمهٔ دوران پیری و ازکارافتادگی در غیاب هرگونه تأمین اجتماعی؛
۴. اثباتِ مردانگیِ نری که اعتبارش به صدای گریهٔ نوزادانِ روی طنابِ گهواره بسته بود.
۵. و در نهایت، فریضهای نانوشته برای تکثیرِ نسل که قرنها بر فراز منابر تشویق شده بود
(سرباز برای خدمت در روز موعود )
حاکمیت میخواست با یک بخشنامه دستوری ، این قلعهٔ هزارسالهٔ سنت، اقتصادِ معیشتی و غریزه را فتح کند.
،،،،،،،،،،. +++++++, »»»
جیپِ سیمرغِ خاکیرنگِ شبکهٔ بهداشت، با موتوری که در سربالاییها به خِرخِر میافتاد، سفیرِ این تجددِ تحمیلی بود. تیمی چهار نفره: دو تکنسین مرد با سبیلهای پتوپهنِ دولتی و اورکتهای کرهای، و دو مامای جوان با مقنعههای چانهدار و روپوشهای سرمهای که تا نوکِ پایشان را پوشانده بود.
مقصد، روستایی دورافتاده بود که خاکش از بیآبی ترک خورده بود و سیمایش از فرطِ فقر، به جزامی دیرینه میمانست. آبادی، تهی از هر نشانهٔ تمدن—نه برقی، نه حمامی، نه حتی بقالیِ درستی؛ اما خاک تا چشم کار میکرد پر از کودک بود. بچههایی با سوءتغذیه، پاهای برهنه و چشمهای تراخمی که گرد ماشین حلقه میزدند. فقر و نوزاد؛ دو محصولی که این زمینِ خشک با دستودلبازیِ تمام بار میآورد.
در فرهنگی که زنِ جوان از شرمِ حضورِ پدر طفلِ گرسنه را پشتِ چادر پنهان میکرد و شیر نمیداد، و مردها حتی برای صدا زدنِ همسرشان نامِ پسرِ بزرگ را عاریه میگرفتند و در حضور دیگران فریاد میزدند: «آهای قلی!»، صحبت کردن از خصوصیترین حفرههای تن، بیشتر شبیه یک انتحارِ زبانی بود تا آموزشِ بهداشتی. ورود به چنین حریمی، شگردِ کارکشتگی میخواست.
کلیدِ دروازه، طبق معمول «کدخدا» بود؛ پیرمردی با شالِ دورِ کمر و نگاهی دنیادیده که رنجِ قحطیِ سالهای پیش زیرِ پلکهایش تهنشین شده بود. تکنسینهای بهداشت، نامهها و فتاوای ممهور به مهرِ مراجعِ تقلید را پیش رویش گشودند تا خیالش جمع شود که بستنِ نطفه، خروج از دایرهٔ دین نیست. کدخدا سری تکان داد، چایِ قندپهلو را هورت کشید و زیر لب غرید: «آتش و پنبه را چطور میخواهید کنار هم باشند و ....بچه هم نیاید ؟» به او توضیح دادند که ما قول میدهیم که اجازه بدهید ما آموزش عمومی البته به صورت زنانه مردانه برگزار کنیم راه حل با ماست .
سرانجام، قرار بر تفکیک شد؛ نه فقط از سرِ رعایتِ عرف، بلکه چون حتی شنیدنِ نامِ این مسائل در حضورِ نامحرم، برای اهالی سنگینتر از کشیدنِ بارِ خیش بود: زنان در اتاقکِ کاهگلیِ مدرسه، و مردان در مسجدِ روستا.
در مسجد، صحنه سوررئال بود. صفِ اول را نه جوانانِ تازهداماد، بلکه پیرمردهای سالخورده ، با دستهای پینهبسته و تسبیحهای شاهمقصود پر کرده بودند. پدربزرگ، پدر و پسر، هر سه کنار هم نشسته بودند و هر سه در خانه نوزادی شیرخوار داشتند. در زیستِ روستایی، ازکارافتادگیِ جنسی معنا نداشت؛ تا زمانی که بیل به دست گرفته میشد، نطفه هم جاری بود.
مربیِ بهداشت میدانست اگر از اصطلاحاتِ پیچیده و برنامهریزی جمعیتی بگوید، رشتهٔ کلام از دست میرود. پس حرف را زمینی، صریح و متناسب با دغدغهٔ اصلی آنان زد:
«آقا جان! قرار نیست زن و شوهر از زندگی و لذتشان دست بکشند. کسی نمیگوید از هم دور بمانید یا میلتان را سرکوب کنید. هر وقت خواستید و هر چقدر که توان و علاقه داشتید، میتوانید با زنهایتان نزدیکی کنید؛ اما به شرطی که از این وسیله استفاده کنید تا دیگر نطفهای شکل نگیرد و بچهای به بار نیاید.»
سپس بستهٔ کاندوم را بالا گرفت؛ غلافی لاستیکی، نازک و کشسان. چشمانِ پیرمردها گرد شد. مربی با دقت توضیح داد که این غلافِ لاستیکی دقیقاً پیش از آمیزش باید توسط خودِ مرد استفاده شود تا مانعِ ریختهشدنِ نطفه گردد. برای مردانی که پوستِ دستانشان از شدتِ کار مانند چرمِ دباغیشده زبر بود، دیدنِ چنین لایهٔ ظریفی شگفتآور بود. اما آنچه در ذهنِ مردان رسوب کرد، نه دقایقِ استفاده از آن لاستیکِ فرنگی، بلکه همان وعدهٔ شیرین و وسوسهانگیز بود: «هر چقدر دلتان خواست نزدیکی کنید؛ بچه نمیآید.» پس از پایان آموزش، بستههای کاندوم به رایگان میان مردان دستبهدست شد.
همزمان در مدرسه، پشتِ درهای بسته، زبانِ زنان باز شده بود. زنانی که در حضورِ مردان سر بالا نمیکردند، حالا در جمعِ خودشان از فرسودگیِ زهدانها، از زایمانهای پیدرپی و از ترسی مداوم گلایه میکردند؛ زنانی بیستوپنجساله که ظاهرشان به پنجاهسالهها میمانست. مربیِ زن، ورقهای قرصِ ضدبارداریِ «الدی» و «اچدی» را بالا گرفت و خطبهخط شرح داد که این دارو مخصوصِ بدنِ زن است؛ باید هر شب، مرتب و در ساعت معین خورده شود تا مانعِ بارداری گردد. ورقهای قرص میان زنان پخش شد.
تیمِ بهداشت در میان بدرقه و دعای خیرِ اهالی، با اطمینان از اینکه پیامِ علم را به سادهترین شکل منتقل کرده است، گردوغبارِ جاده را پشت سر گذاشت و روستا را ترک کرد.
پنج، شش ماه بعد، خودروی شبکهٔ بهداشت با همان صدای زمخت موتور دوباره به ورودیِ آبادی رسید؛ اما استقبالکنندگان اینبار شباهتی به بدرقهکنندگانِ پیشین نداشتند.
دستهای از مردانِ ده، با داسها و بیلهای افراشته، رگهای گردنِ برآمده و چهرههای برافروخته، مسیرِ خاکی را بسته بودند. پیش از آنکه ماشین کاملاً بایستد، مشتها و دستههای چوبی بر کاپوت فرود آمد و بارانی از دشنامهای تند فضا را پر کرد: «نامردها! دروغگوها! این بود قولی که دادید؟!»
تیم بهداشت، هاجوواج، پشتِ شیشههای خاکگرفته خشکشان زده بود. با وساطتِ کدخدا و دعوت به آرامش، غائله اندکی مهار شد تا جرمِ تیم معلوم شود. یکی از اهالی جلو آمد، بیل را با غیظ به خاک کوبید و فریاد زد:
«مگر نگفتید هر وقت خواستید نزدیکی کنید ها ؟ مگر نگفتید خیالتان تخت باشد ها ؟ که بچهای در کار نیست ها .مگر دست مردانه ندادید ها ؟ تمامِ زنهای آبادی حاملهاند! کلِ ده چهارماهه باردار است، بیمروتها!»
خبر مثل آبِ یخ بر سر تیم ریخت: نرخِ باروری نهتنها مهار نشده بود، بلکه بارداریِ دستهجمعی روستا را فراگرفته بود. خطای قرص و کاندوم در بدترین حالت چند درصد بود، اما اینجا شکست صددرصدی و مطلق بود.
مسئولِ تیم، گیج و مستأصل، مردِ معترض را پیش کشید:
— «مردِ مؤمن! مگر آموزش ندادیم؟ آن کاندومها را چطور استفاده کردی؟»
مرد با دستهای پینهبسته و ناخنهای کلفتش با حرص دستی تکان داد:
— «همان پوستِ سیر را میگویی ها؟ تا دستم به آن میخورد پاره میشد. ها.. اصلاً مگر میشد با آن تن به کار داد ها؟ چند بار امتحان کردم نشد، انداختم دور ها !»
— «خب! پس زنْت چطور حامله شد؟ قرصها چه شد؟ مگر نگفتیم برای جلوگیری قرص هم هست؟»
مرد بادی به غبغب انداخت، سینهاش را جلو داد و با اطمینانی کوبنده و حقبهجانب گفت:
— «قرصها را که خودم خوردم ها فلانفلانشده ها ! نه یکی ها ، از ترسم شبی دو تا دو تا میانداختم بالا ها که اثرش حتمی باشد ها ! خودم هر شب قرص خوردم ها، پس چرا شکمِ زنم بالا آمده. ها ؟!»
سکوتِ سنگینی بر دشت حاکم شد؛ سکوتی مبهوت و گزنده که تلخیاش تا عمقِ جان رسوخ میکرد.
مردانِ ده، قرص های جلوگیری از بارداری —که برای متوقفکردنِ تخمکگذاری در چرخهٔ بیولوژیکِ بدنِ زن ساخته شده بود—شبی چند دانه بلعیده بودند. چرا؟ چون در نظامِ سنتی و پدرسالارِ آن جغرافیا، زن صرفاً یک «ظرفِ منفعل»، زمینی بیاراده و حاملی خنثی تلقی میشد. در جهانبینیِ آن مردان، فاعلیت، باروری و آفرینش مطلقاً در نطفه و نَریِ مرد خلاصه میشد؛ بنابراین اگر قرار بود جلوی ثمربخشیِ درخت گرفته شود، سم باید در سرچشمه ریخته میشد، نه در خاکِ زراعی!
تراژدی اینجاست: شکستِ امثال این پروژه ها ، نه از کمبودِ بودجه بوده و نه از نقصِ تکنولوژیِ پزشکی؛ بلکه محصولِ تصادمِ مستقیمِ ابزارِ مدرن با «جهلِ مرکب» بود. جهلی که ناشی از کمسوادیِ صرف نیست، بلکه ناشی از «توهمِ دانایی» و خودبسندگی در فهمِ جهان است.
تکنوکراتهای پشتمیزنشین گمان میکردند ابزارِ بهداشتی همراهِ خود آگاهی تزریق میکند؛ غافل از آنکه وقتی وسیلهٔ دنیای نو بدون شالودهشکنیِ باورهای کهن وارد محیطی بسته شود، فاجعه را به کمدیِ سیاهی بدل میسازد. آن مردانِ خشمگین با دستهای زمخت، نمادِ جامعهای بودند که قرصهای ندانستن را با بیشترین اعتمادبهنفس میبلعند و در نهایت، داس و بیل به دست، یقهٔ علم و تقدیر را میچسبند؛ مصداقِ همان هشدارِ دیرین که بدترین شکلِ سقوط، در غفلتِ آن کسی رخ میدهد که «نمیداند، اما با تمامِ وجود گمان میبرد که میداند».
مخلص امین ظاهری