تاراج بخت در بازاری از خامی

پاییزِ سالِ  یکهزار و سیصد سی‌وشش خورشیدی بود و آسمان طهران، باران را با دم‌دودِ ذغالِ نمورِ مطبخ‌های محله‌ی سنگلج بالا می‌آورد. خیابان های  تازه هنوز زیر پای نوکیسه‌ها و جوان‌های فرنگی‌مآبِ فکل‌بسته خوب چفت‌وبست نگرفته بود، اما نبضِ مندرسِ رسوم، پشتِ دالان‌های پیچ‌درپیچِ خشت و کاه‌گل، با همان شدت  و انجمادِ عهدِ ناصری جولان میداد . امرِ نکاح اگر پیش می‌آمد، در هیاهوی تعجیل و ترسی گنگ از گناه، چنان شتاب‌زده سند می‌خورد که گویی معامله‌ی سرقفلی دکانی ورشکسته در سرِ گذر است؛ سریع، مکتوم و بی‌چون‌وچرا. صیغه‌ی عقد را میانِ  دودِ چپقِ لاقید پیرمردان و ترق‌تروقِ قندشکستنِ کینه‌توزانه‌ی خاله خان‌باجی‌ها در دهان می‌انداختند و در کار خیرحاجت هیچ  استخاره نیست را لق لقه زبان میکردند. و کار را جمع می‌کردند .
پیش‌تر، ملاباجیِ محل سرکتاب باز کرده بود؛ با تف‌انداختن بر سرانگشت و ورق‌زدنِ تقویم، قمر را از برجِ عقرب تارانده و ساعتی سعد در میانه‌ی روزِ مبعث را مقرر کرده بود  تا به یُمنِ نامِ حضرتِ ختمی‌مرتبت، شومیِ بختِ دو خانواده بسوزد. آشیخ «النِّکَاحُ سُنَّتِی فَمَنْ رَغِبَ عَنْ سُنَّتِی فَلَیْسَ مِنِّی» را جویده‌جویده لای دندان‌های کرم‌خورده‌اش غرغره کرد؛و نه به پارسی و فهم طرفین دوشیزه ماه سلطان صبیه آبلا کاظم را به عقد و نکاح آقا علی اکبرخلف صلب مشهدی حسن  بزاز به مهر و صداق معلوم درآورد دخترک با عرقِ سرد «بله» را گفت، سرانگشت‌ها به زردیِ عسلِ ارزانِ بازارچه آلوده شد، دهان‌ها شیرین نگشته خشکید و تمام! بی‌آن‌که مجالی برای شناخت یا درنگی برای تنفس باشد، هرکس پیِ کارِ خود روان شد تا شبی نامعلوم که طبل و شیپورِ عروسی در گذر بپیچد.

اما امان از فردای آن شب. بندِ نافِ تعصب در این دیار، قرن‌ها پیش از نافِ شریعت بریده شده بود؛ مَحرمیتِ مُهرخورده‌ی قباله، سرِ سوزنی از خوی وحشی و غیرتِ سگیِ مردانِ خانه کم نمی‌کرد. برادرانِ دخترک—دو لاتی که کلاه‌های شاپوی دست‌دوم‌شان تا روی کاسه‌ی چشم کشانده شده بود و رگ‌های کلفتِ گردنشان مدام از فرطِ غیظِ انباشته و دودِ شیره‌ی عصرگاهی طبل می‌زد—سرِ نبشِ تاریکِ کوچه کشیک می‌دادند تا مبادا نسیم، تاری از گیسوی خواهرشان را سوی چشمِ اغیار برباید. برای چنین تحفه هایی، فکر کردن به این‌که دختری پیش از رفتن به خانه‌ی شوهر، کلامی با نامزدِ عقدی‌اش ردوبدل کند، هم‌پای کفر و مساوی با ننگِ دامن‌دری بود.
ماه‌سلطان اما در این دخمه‌ی پر از خاکستر و رخوت، قرصِ ماه بود؛ چشمانی درشت، کشیده و با های‌وهویی غریزی، و قدی رسا که اگر داغِ اعتیادِ پدر و فقرِ عریانِ آن زاویه‌ی نمور بر پیشانی‌اش نمی‌نشست، شازده‌های فراریِ قاجار پشتِ درگاهشان لنگ می‌انداختند.  علاوه بر آن بزرگ‌ترین محنتِ دخترک، خامی و بی‌مادری‌اش بود. مادر که زود رو به قبله شد و خاک نشین شد  و لای ململِ سفیدِ گورستان خوابید، دیاری نماند تا در گوشش بخواند زن بودن در این خاک ، فنِّ ظریفِ «تنیدنِ مکر در حریرِ حیا» است. کسی نبود بیاموزد که در این ملک، زبانِ بی‌موقعْ سرخیِ خون به بار می‌آورد و بندِ قباله را به دمِ باد می‌دهد؛ کسی یادش نداد که اگر زنی بی‌گدار به آب بزند، به طرفه العینی هوو را باید پذیرا باشد و در مطبخ کنار  سماورِ دوده‌گرفته کلفتی کند  یا حوض حیات  رخت‌شویی و دم نزدن. او زلالیِ آبی را داشت که نابجا در تشتِ زنگارزده‌ی مسین ریخته باشند.

داماد، به لطف حجره  ابوی از خردسالی  در بازارچه‌ی نایب‌السلطنه مشق چرتکه کرده بود  قامتی کوتاه و تخته‌بند داشت، چنان‌که گویی خیاطِ ازل در قواره‌کردنِ قدوبالایش خست به خرج داده بود؛ با ساق‌هایی اندکی کمانی و دست‌هایی چغر و چسبناک که بوی دائمیِ طاقه‌های فاستونیِ رطوبت‌دیده را می‌داد. اما تمامِ آن گِلی را که روزگار در طولِ قامتش کم گذاشته بود، در کاسه‌ی سرش به رندی، چشم‌چرانی و حسابگری بدل کرده بود. جوانک عمری از محرومیتِ تن و تحقیرِ کاسب‌کارانه بار آمده بود و حال، با یک ورق قباله‌ی نکاح که در جیبِ بغلِ کتش تا خورده بود، در درون احساسِ نره‌شیری را داشت که جوازِ رسمیِ دریدن یافته باشد.
عصرِ واقعه، والده و ابوی داماد با هزار صلواتِ پی‌درپی و سلام‌وصلوات، دست‌به‌سینه بر آستانه‌ی هشتیِ خانه‌ی پدری عروس ایستادند. پدرِ شاه داماد  دست بر سینه‌ی نهاده و به سبیلِ پرپشتِ برادران عروس سوگند خورد: «دختر، عینِ تخمِ چشمِ ماست. بیش از دو گشتِ عقربه‌ی ساعت در خیابان لاله‌زار نمی‌چرخانیمش. مثل گوهرِ نایاب می‌پاییمش و سرِ غروب، پشتِ همین لنگه‌در، بی‌کم‌وکاست خدمت حضرات  تحویلش می‌دهیم.»
دخترک به پستو گریخت تا خود را بیاراید. هوسِ عصیانی گنگ و شیرین در رگ‌هایش بالا دویده بود؛ بیرون زدن از حصارِ نگاهِ برادران، پا گذاشتن به خیابانِ فرنگستان‌مآبِ شهر، آن‌هم نه با چادرچاقچورِ بقچه‌ای، بلکه با صورتی که خیال می‌کرد قبله‌نمای زیبایی است. اما چه بزکی و چه آرایشی! در روزگاری که تا شبِ زفاف، ریختن و یا افتادن  حتی یک تار مو از ابروی دختر معادلِ فسادِ اخلاق شمرده می‌شد، چهره‌ی ماه‌سلطان پر از موهای نازک و بوری بود که تیغ و بندِ دلاک ندیده بود. او در آن اتاقکِ نیمه‌تاریک، ناشیانه سرانگشت را در قوطیِ سفیدابِ ماسیده فرو برده و بر صورت کشیده بود؛ لایه‌ای گچ‌مانند میان پرزهای ریزِ بناگوشش خانه کرده و به چهره‌اش غبارِ مرده‌وارِ تندیسی گچی را بخشیده بود.
لبانش را با ماتیکی غلیظ و لاکی—ارمغانِ متبرک و ارزان‌قیمتِ زوار حرم شاه عبدالعظیم —چنان بی‌پروا رنگ زده بود که مرزِ لب را درنوردیده و تا گودیِ زیر بینی رد انداخته بود؛ شبیه به خطِ سرخی که از گلوی خروسِ نیم‌بسمل بچکد. موهای بافته‌اش را هم با سنجاقی فنری و زواردررفته، چون برجی نامتقارن بالای سر تلنبار کرده بود. بلوزِ تترونِ سبزِ چمنی و دامنِ طوسیِ چین‌دارش را پوشید، چادرِ والِ گل‌دارِ نازکی را سرسری روی شالِ آبی پیچید و با خنده‌ای از بنِ دندان به آینه‌ی جیبی نگریست؛ خود را زلیخای بی‌بدیلِ عالم دید.

علی‌اکبر در دهانه‌ی لاله‌زار، کنارِ صف بلیط فروشی سینما و چرخ تافی ها، بی‌قرار پا به پا می‌شد. نامزدش را که از دور دید، ولوله‌ای در نهادش افتاد. از نزدیک که رسیدند، اگرچه صورتِ بزک‌شده‌ی ماه‌سلطان با آن پودرِ ماسیده و سرخابِ ناهمگون بیشتر حکایتِ تماشاخانه‌های دوره‌گرد را داشت تا جمالِ معشوق، اما برای علی‌اکبرِ حسرت‌چشیده، این ظواهر اصلاً به چشم نمی‌آمد. برای او، آن صورت یعنی جوازِ تمتع؛ یعنی رهایی از حسرت‌های جوانی. بوی عطرِ تندِ گلِ یاس که از  چاک سینه‌ و  یبخ یقه دخترک برمی‌خاست، مشامِ جوانکی را کرخت می‌کرد که سال‌ها پشتِ طاقه‌های متقال، تماشاگرِ ساقِ پای زنانِ مشتری مانده بود.
با مراقبتِ سایه‌وارِ پدر و مادر—که با فاصله‌ی پنج ذرع، مدام با تسبیح‌گردانی و سرفه‌های معنادار، حریمِ شرع را پاسبانی می‌کردند—دو جوان بر نیمکتِ سنگیِ گوشه‌ی باغچه‌ای دورافتاده نشستند. نسیمِ خنک، بوی کاهگلِ خیس‌خورده و لجنیِ جوی آبِ خیابان را روی صورت‌ها می‌نشاند.
علی‌اکبر سینه‌اش را جلو داد، دست را به لبه‌ی جیبِ کتش آویخت و خواست نقشِ جاهل‌های لوطی  و چین بر ابرو سینما را زنده کند. صدایش را از ته گلو خفه کرد و با نگاهی سنگین گفت:
«سرکار خانم! ما اهلِ خط‌وخال کشیدن و رنگ‌کردنِ گنجشک نیستیم. از همین اولِ بسم‌الله سنگ‌هایمان را وا می‌کنیم. من آدمِ بی‌غیرت نیستم. غیرتِ من در این بازارچه زبانزدِ خاص و عام است. خونم فوران می‌کند اگر جنبنده‌ای چپ به دیوارِ حیاطِ من نگاه کند. زنِ من باید مثل مروارید در صدفِ خانه بماند؛ نه پای بی‌رخصت بیرون بگذارد و نه با هر ننه قمر و هفت‌خطی دمخور شود...»
ماه‌سلطان تکانی خورد، اما نه از بیم، بلکه از حظی ناشناخته. در قاموسِ زنانِ آن دوران، این ستمگری و انحصارطلبی عینِ عیارِ شیفتگی بود؛ در جامعه‌ای ناامن و بی‌قانون، مردی که مثل سگِ پاسبان دورت حلقه می‌زد، تنها تکیه‌گاهِ بقا به شمار می‌آمد. قندِ مکرر در دلش سابیده شد. سرخیِ خجالت از زیرِ لایه‌ی ضخیمِ سفیداب به گونه‌هایش دوید. سرش را آرام کج کرد و با لحنی لرزان گفت:
«سایه‌تان مستدام آقا... غیرت، شرفِ مرد است. حالا که بنا را به راستی گذاشتید، بگذارید بارِ دلِ من هم سبک شود. من ذاتاً زبان‌بسته نیستم، اما میانِ مردم، پایم به حرف‌زدن نمی‌رود؛ کم‌حرفم، دیر با کسی دمخور می‌شوم و از نشست‌وبرخاست با طایفه و جماعت واهمه دارم. همه‌اش ترسم از این بود که نکند شما اهلِ برووبیا باشید و این کناره‌گیریِ من بشود اسبابِ شرمندگی شما میانِ در و همسایه.»

علی‌اکبر حظ کرد. کدام مرد در روزگارِ نداری و سوءظن زنی بی‌خرج، لال‌مونی‌گرفته و بی‌طلب نمی‌خواست؟ چشمانش از خوشحالی برقی زد و گفت:
«نور علی‌نور شد! زنی که دهانش فقط برای شوهرش باز شود، حکمِ زمرد را دارد. اصلاً قوم‌وخویش کیلویی چند؟ من و تو می‌شویم یک روح در دو بدن، بی مزاحم!خودم و خودت را عشق است و لاغیر »
ماه‌سلطان پنداشت جهان به کامش چرخیده و ستاره‌اش در هفت‌آسمان نشسته است. در همین اثنا، مادرشوهر از چند قدم عقب‌تر، سرفه‌ی خلط‌داری کرد و پدرشوهر نوکِ عصای آبنوسش را محکم بر سنگ‌فرش کوبید و بانگ زد: «خورشید افتاد زن! وقت تنگ است، راه بیفتید!»

وقت به پایان رسیده بود. دخترک لبخندزنان از جا برخاست و چادرِ والِ نازکش را زیرِ چانه جفت کرد. در همان دم، غریزه‌ای کور و خامیِ دهشتناکی در کاسه‌ی سرش جوشید؛ از همهمه‌ی زنان در حمام‌های عمومی یا از پچ‌پچِ خاله خان‌باجی‌ها پشتِ دارِ قالی نیم‌بند شنیده بود که «زنِ زرنگ باید پیشِ شوهرش خودش را نازک‌نارنجی و رنجور بنمایاند تا مرد نازش را بکشد؛ تا مدام تیمارش کند و خیال نکند با یک ماده‌دیوِ پُرطاقت طرف است!»دخترکِ بی‌مادر اما، هیچ‌گونه بیماری یا دردی نداشت؛ تنی چون پولادِ آب‌دیده داشت، اما کسی را نداشت که تفاوتِ «غمزه‌ی نازک‌دلی» را از «ادعای بیماریِ هولناک» به او بیاموزد؛ کسی نبود گوشش را بپیچاند و بگوید چه بگویی تا مرد برایت ضعف کند و چه نگویی تا از تو نگریزد.
او در آن لحظه‌ی جنون‌آمیز، در هوسِ خامی برای جلبِ عطوفت و این‌که به علی‌اکبر نشان دهد «من دختری ظریفم و نازم خریدار دارد»، خواست نقشی از خودش بسازد که اصلاً نبود. پنداشت این ترفندی است تا علی‌اکبر بیشتر دورش بگردد و دست‌های زمختش پناهِ تنِ لرزانش شود. پس با خنده‌ای کشدار، چشمانش را خمار کرد و با صدایی که خیال می‌کرد اوجِ لوندگی و دلبری است، سر پیش کشید و آرام پچ‌پچ کرد:

«راستی... آقا علی‌اکبر!  این را هم بگویم که ... من گاهی وقت‌ها  غش می‌کنم! آره والا،! یک‌دفعه تنم مثل بید می‌لرزد، چشم‌هایم برزخ می‌شود و دهانم کف می‌آورد و می‌افتم گوشه‌ی اتاق به دست‌وپازدن! اما .. مادرم که نبود دستم را بگیرد، ولی شما باید هوایم را داشته باشید و هی نازم را بکشید تا زود به هوش بیایم... ؟!»

باد لای شاخه‌های خشکِ اقاقیا خشکید. سکوت بر باغچه چنان سنگین فرود آمد که گویی بر سرِ علی‌اکبر هاون کوبیده‌اند.

لبخندِ گشادِ جوانک چنان روی پوستِ صورتش ماسید که گویی عضلاتِ صورتش در جا سکته کرد. مردمک‌های چشمش از فرطِ وحشت چنان در کاسه‌ی سر پس نشست که رگ‌های خونینِ سفیدی‌اش در تاریکی جهید. هیولای کلمه‌ی نامبارکِ «صرع و غش»، مانند بوی تعفنِ مردار، عطرِ گل یاس را سوزاند و به دهانش تلخیِ حنظل ریخت. علی‌اکبر جوانکی میان‌مایه، ترس‌خورده و حسابگر بود؛ او زنی ارزان و تسلیم می‌خواست، نه تنی معیوب با دهانی کف‌آلود که هر دم شایبه‌ی جن‌زدگی و صرع از آن ببارد. مات و گنگ، با چشمانی از حدقه‌درآمده بر جای ماند؛ نه نایی در گلویش برای کلامی ماند و نه اراده‌ای برای تکان خوردن.

ماه‌سلطان اما در دریای جهالتِ خود غوطه‌ور بود. با خنده‌ای که گمان می‌کرد بندِ دلِ مردش را پاره کرده، سر تکان داد، قرِ ریزی به شانه‌اش انداخت و سبک‌بال به‌سوی چادرِ مادرشوهر دوید، غافل از آن‌که با تبرِ سادگیِ خود، شاهرگِ بختش را پیش پای شوهر بریده است.
فردا، پیش از آن‌که آفتابِ پاییز سیاهیِ قوشخانه‌ها را بروبد، اتاقکِ دودگرفته‌ی محضرخانه‌ی میرزا هدایت‌الله بدل به محشرِ صغرایی شد که محورِ تمامِ فغان‌هایش یک چیز بود: تاوانِ زبانِ بی‌صاحاب!
و در میانه‌ی گردابِ نعره و توهین، رگ برآمده ها ماه‌سلطان کز کرده بود؛ با چادرنمازی که از فرطِ بهت به دندان گزیده بود و قطره‌های اشکش ردِ سفیدابِ مانده از دیروز  را روی پوستِ گندمگونش می‌شست. تازه داشت می‌فهمید چه بلایی بر سرِ خود آورده است! نه بیماری‌ای در کار بود و نه خبطی واقعی؛ تمامِ آن قصه، ادای ناشیانه‌ای بود برای عزیز شدن! التماس می‌کرد: «به قرآنِ مجید من سالمِ سالمم... به خاکِ مادرم مریضی ندارم... خواستم خودم را برای شوهرم لوس کنم... خواستم ناز کنم که دوستم بدارد...»

اما مگر در آن دوزخ کسی گوشش به این اقرارها بدهکار بود؟ در گوشِ آن جماعتِ خرافه‌زده و بدگمان، این التماس‌ها نه اعتراف به سادگی، که ماست‌مالیِ رسوایی و حاشای پس از لو رفتن بود. علی‌اکبر با پوزخندی آکنده از ترس و انزجار رو برگرداند؛ دیگر برای او، ماه‌سلطان نه زلیخا بود و نه معشوق، بلکه دختری فریبکار بود که می‌خواست با این دروغِ بزرگ عیبش را بپوشاند.
قلم‌نیِ میرزا هدایت‌الله در سیاهیِ دوات چرخید و با صدایی خشک و قیژمانند، خطِ بطلان را روی برگه‌ی عقدنامه کشید؛ طلاقِ بائن پیش از دخول.
درد و غم  روی چرکین خود را بارها سهمگین تر اعیان کرده بود و اینجا ؛ تاوانِ ویرانگرِ «بی‌مادری». دخترک در جامعه‌ای چشم باز کرده بود که بقای زن در آن، به رموزی نامرئی بند بود؛ فوت‌وفن‌هایی که هیچ پدری نمی‌دانست و هیچ مکتب‌خانه‌ای درس نمی‌داد، بلکه سرفصل‌هایش تنها دهان‌به‌دهان، از زیرِ چارقدهای مادری به گوشِ دختران پچ‌پچ می‌شد: آموختنِ مرزِ باریکِ میانِ «عشوه‌ی شیرین» و «خامیِ مرگبار». .
او از محضر بیرون آمد، بهای تجربه همه سالهای بی مادری را یکجا  دنیا با او حساب کردو چه گران فروش بود دنیا .
مخلص امین ظاهری