میدانگاه آبادی، هر روز از چاشتگاه تا نزدیک شام، شاهد آیینی تکراری بود: پیرمردان ریش‌سفید، چون مجسمه‌هایی از جنس فرسودگی، پشت به دیوارِ سایه‌گسترِ روستا می‌نشستند. سنگینی سال‌ها چنان بر شانه‌هاشان نشسته بود که گویی هر یک، ستونی از خاکسترند که زمین را به میخ کشیده‌اند. یکی از میانشان، دندان‌های مصنوعی را از دهان بیرون کشیده و به دست هم‌نشین سپرده بود تا با فوتِ پیاپی و ناخن‌کشیدن بر جِرم‌های چسبیده، دمی به آن صیقل دهد. دو تنِ دیگر، با چهره‌هایی درهم‌رفته چون چرمِ کهنه و گونه‌هایی فرو‌رفته در اعماقِ استخوان، چنان کام از چوبِ چپق می‌گرفتند که گویی جانِ خویش را در آن دودِ سربی و غلیظ بیرون می‌دمیدند. خورشید که بر گنبدِ آسمان می‌چرخید، پیران نیز – چون سربازانی که در مشقِ سایه‌ها هم‌نوا باشند – تنِ فرتوتشان را به دنبالِ لکه‌ی سایه می‌کشیدند؛ و با آن حرکتِ آهسته، زمان را هم به دنبال خود می‌کشیدند.
در میانه‌ی میدان، اما هیاهوی کودکان با غبارِ برخاسته از سمِ چهارپایان و پاهای برهنه در هم می‌آمیخت. فریادهای شاد و گاهِ گریه، گوشِ رهگذران را می‌آزرد؛ اما این آزار، با کیمیای مقدسِ «عشق به فرزند» توجیه می‌شد. عشقی که در عینِ غریزی‌بودن، به بهره‌کشی از کودکان بدل گشته بود؛ گویی هر کودکی، کارگریست برای کشیدنِ بارِ نانِ روزانه. پدران از سحرگاه شخم زنی، مادران در آسياب و بافندگی، چنان درگیرِ زیستنِ نان بودند که فرصتِ زیستنِ واقعی برای کودکان نمی‌مانْد. در این جغرافیا مرگِ پرتعداد نوزادان، چون حاشیه‌ای کم‌رنگ در دفترِ پرمشغله‌ی زندگی روستایی، به ندرت کسی را به تأمل وا می‌داشت.
در روستا پسربچه‌ای بود که گویی از هر بندِ تربیت رها شده بود؛ یا در نهادش تخمِ سرکشی کاشته بودند، یا آنچه را که از بزرگتران دیده بود، بی‌آنکه پالایشی بر آن بگذرد، در رفتار خویش بازمی‌تافت. نمیدانم ! او در گستاخی و آزارگری، گوی سبقت از همسالان ربوده بود؛ چشمانی تیز و دستانی چابک داشت که هیچ‌گاه در فاصله‌ای امن نمی‌آرمیدند.
سویِ دیگرِ میدان، در سایه‌ی درختِ چنارِ کهنسال، قهوه‌خانه جای داشت؛ کومه‌ای گِلی با دری نیمه‌باز که از شکافِ آن بویِ چایی و دودِ تنباکو به بیرون می‌پیچید. اینجا پاتوقِ قشری دیگر بود؛ مردانی که سر به فرمانِ کدخدا داشتند. کدخدا، اما نه تنها بزرگ روستا که مرجعِ وصیت‌نامه‌ها، مشاورِ ارث و کاتبِ قراردادهایی بود که دهقانانِ بی‌سواد با انگشتِ لرزان بر آن مهر می‌زدند. ریشی انبوه و سپید داشت و چشمانی که در عمقِ آن، تجربه نهفته بود . جامه‌اش همیشه تمیز و دستکاری که با دقتی وسواس‌گونه پیچیده می‌شد بر سر داشت . مریدانش، گرد او چون پروانه‌ای گرد شمع، هر اشارت را به جان می‌خریدند.
روزی، کدخدا با تنی چند از همان مریدان از میانِ بازیِ کودکان می‌گذشت. خورشید بر فرازِ سر بود و گردوغبار در پرتوِ آن چون اشرفی شناور به نظر می‌رسید. همان پسرکِ شرور، ناگهان و بی‌هیچ هشداری، در گستاخیِ محض، انگشتی بر نشیمنگاه کدخدا فرو برد و با خنده‌ای تند و هیستریک، چون آهویی رمیده، در میانِ کوچه‌ها ناپدید شد. مریدان که این هتکِ حرمت را تاب نیاوردند، دویدند و کودک را به چنگ آوردند؛ دستانش را محکم گرفتند و با پای‌شان بر شانه‌های نحیفش فشار آوردند تا به سخت‌ترین عقوبت برسانند. اما کدخدا ، آنان را بازداشت. سپس دستی در همیانِ چرمی‌اش برد و سکه‌ای نقره بر کفِ لرزانِ کودک نهاد. نقره در تابشِ خورشید چشم‌ها را خیره کرد. مریدان، ابروان در هم کشیده، لب به اعتراض گشودند: «کدخدا! چه کردی؟ این کودک را باید تنبیه کرد، نه پاداش!» و کدخدا، تنها با لبخندی مبهم و در آرامش، راهِ خود را پیش گرفت و سخنی نگفت.
کودک، که تا دمِ مرگ پیش رفته بود و ترس همچون یخی در استخوانش نشسته بود، اکنون در مشتِ کوچکش وزنِ سردِ نقره را حس می‌کرد. در آن لحظه، پیوندی شوم در ذهنِ ناآزموده‌اش شکل گرفت: این گستاخی، این حرکتِ بی‌پروا، پاداش یافته بود !نه تنها رنجی ندیده، که سیم‌سفیدی هم به چنگ آورده بود. توهمی در او جوانه زد که با تکرارِ چنین کنش‌هایی، می‌تواند به قدرت و ثروت دست یابد، و کدخدا را – که او را بخشیده بود – الگویی از بخششِ بی‌علت پنداشت.
چند روز بعد، همان کودک، در حاشیه‌ی جنوبیِ روستا، به گروهی از اراذل و اوباش برخورد. آنان گرد آتشِ روشنی نشسته بودند و قمه‌های عریان، چون زبان‌های آتش، در کنارشان بر خاک افتاده بود. هیکل‌های ستبر و چهره‌های پر از زخمِ کهنه، هیبتی رعب‌آور داشتند؛ رهگذران از دور راه را عوض می‌کردند. پسرک اما، سرمست از خیالِ واهیِ سکه‌ی پیشین و به طمعِ پاداشی بزرگ‌تر، با سرعتی برق‌آسا به سویِ گنده‌لاتِ گروه دوید و همان کنشِ نابخردانه را تکرار کرد.
زمان ایستاد. گویی جهان در آن دمِ کوتاه، در حیرتی بی‌نفس فرو رفت. اما این بار نه لبخندی در کار بود و نه سکه‌ای. قداره‌ها بی‌درنگ از خاک برکنده شدند و در تنِ نحیفِ کودک نشستند. خونِ او ، بر خاکِ تفتیده‌ی آبادی جاری شد و فریادِ کودک در گلو برید و جیغِ مادر از دور، چون زخمی کهنه، فضای میدان را شکافت.
چون خبر به کدخدا رسید، او در سایه‌ی چنارِ قهوه‌خانه نشسته بود و چپق به لب. نگاهی به دور دستِ افق انداخت؛ جایی که کوه‌ها مهیای خورشید می‌شدند . آنگاه با لحنی سرد، چون زمزمه‌ای که از عمقِ چاهی کهن برمی‌خیزد، گفت: «اکنون دریافتید که آن سکه چه بود؟ آن سکه، پولِ خونِ او بود که پیش از وقوع، به او بخشیدم تا دستِ من از آن قصاصْ پاک باشد.»
حال، در این آوارِ خونین، کدامین مقصریم؟ پیرانِ بی‌تفاوتی که عمر را در دودِ چپق و کشاکشِ سایه گذراندند؟ پدر و مادری که کودک را تنها «نیروی کار آینده » می‌دیدند، نه نفسی پاک که به بازی و آموزش نیاز دارد؟ قداره‌بندانی که پاسخِ هر کنشِ نابخردانه‌ای را با بریدنِ جان می‌دادند و از پرسشِ «چرا» بی‌نصیب بودند؟ یا کدخدایی که با آن سکه‌ی پندارآمیز، بذرِ توهم را در ذهنِ آن طفلِ ناپخته پاشید و او را ناخودآگاه، چون گوسفندی به مسلخ روانه کرد؟ نقشِ هر یک در این تراژدیِ تکرارشونده، چه اندازه است؟ و آیا کدخدا با آن لبخندِ مبهم، قاتل بود یا بیننده‌ای که قتل را پیش‌بینی کرده و با سکه، حسابِ خود را از خونِ بی‌گناه جدا ساخته بود؟
مخلص امین ظاهری
پی نوشت : برداشتی آزاد از یک حکایت قدیمی
