فاصله به زحمت به دو نهایت سه متر میرسید؛ اما همین فاصله لعنتی، قدرت عجیبی داشت؛ آنقدر که بتواند فاصلهی میان «غرور مردانه» تا «سقوط به حضیض مضحکه» را در کسری از ثانیه روی دایره بریزد.
مرد جوان، توپی شبیه و همقوارهی توپ هندبال را میان پنجههای میفشرد؛ با غیظی غریب، چنان که گویی بناست کینهی تمام سرخوردگیهای حیاتش را بر سر آن هرم پنجتاییِ لیوانهای واژگون خالی کند، بازو را اهرم کرد و کوبید.
اگر گمان میکنید ضرب توپ یا تبارِ عضلانیِ بازوی جوانی، سازه هرمی لیوانها را متلاشی کرد، مناسبات دغلکاری خیابانی را نشناختهاید. هرم، حتی خم به ابرو نیاورد. خندهای که ثانیهای بعد روی صورت مچالهشدهی جوان ماسید، از آن دست تبسمهای زورکی و نمایشی بود که آدمها تلاش میکنند بر چهره خود نمایان کنند تا استیصالشان عریان نشود؛ تلاشی رقتانگیز برای ارسال این پیام دروغین به جمع: «اصلاً چه اهمیتی داره؟ یه بازیه دیگه!» اما او بازیگر ناشی و رقتباری بود. خونِ تحقیر دویده بود زیر پوست گونههایش؛ خاصه آنکه محک مردی و تکیه گاه بودنش در همان یک وجب جا برپا بود: دو جفت چشم؛ یکی چشمان نامزدش با آن مردمکهای کشآمده از باخت و سرشار از نگرانی زنانه از دیدن سقوط تکیهگاه، و دیگری خواهرنامزدش، با پوزخندی ریز و گزنده در گوشهی لب، که برخلاف صورت دختر اصلا دلنشین نبود ؛ ظاهر ماجرا یک بازی مفرح و سرگرمی قرار بود باشد اما سند و گزکی برای یک عمر سرکوفت در خلوتهای خانوادگی برای مرد بازنده تلقی میشد .
در فرهنگ و رفتارشناسیِ قمار و بازیهای شیادانه، پدیدهای داریم که بازنده به آن «ایندفعه درستش میکنم» میگوید و عقلا «زهی خیال باطل »؛ بنبستی روانی که در آن، سوژه دیگر برای «سود» نمیجنگد، بلکه دستوپایی جنونآمیز میزند تا «آبروی نمادینش» را پیش چشم گله یا قبیله از دهان گرگ بیرون بکشد. دستِ جوان بیاختیار به سمت جیب رفت تا تاوان دوم را بپردازد، اما پیش از آنکه نوبت دومش برسد، بازیگر اصلیِ صحنه، باز میان جمعیت به صحنه وارد شد .
مردی با لباسی که میتوانست معمولی باشد اگر چرک کهنه آن شسته شده بود ، با هیبتی چنان تیپیکال و معمولی که در شلوغی پیادهرو محو میشد، انگار که رهگذری کاملاً اتفاقی باشد، وارد کارزار شد. با خونسردیِ خاصی پول را روی پیشخوان گذاشت ، توپ را با ژست بیاعتنایی چرخاند و با یک تقهی مچ—چنان سهل که انگار تفریح بیحوصلهی یک عصر جمعه است—هرم لیوانها را تارومار کرد. صدای شترقِ فروریختن لیوانها روی تخته، صدای خرد شدن آخرین تهماندههای اتوریتهی آن جوان بازنده بود.
برندهی تازهنفس، در حالی که تعدادی اسکناسِ نو را از غرفه دار و از معرکهگیر تحویل میگرفت، حنجرهاش را دقیقاً روی فرکانسی کوک کرد که امواجش مستقیم جمجمهی آن سه نفر را نشانه برود: «چطور نتونستی بندازی داداش؟! البته تقصیری نداری، غل و غش نداره ولی قلق داره؛ کار هر کسی نیست، فن میخواد. من تازه فهمیدم کجاش لنگ میزنه.» بعد، درست در همان لحظهای که غرفهدار با وسواسی نمایشی خود را نشنیدن و سرگرم بازچیدنِ دقیقِ لیوانها مشغول کرد تا این خیمهشببازی باورپذیر بماند، فرد برنده رفت و با لحنی توام با ترحم و رفاقت—از آن رفاقتهای گل درشت و داداشی —در گوش جوان پچپچ کرد: «ببین، من پولو گرفتم و رفتم، اما قلقش اینه. سه تا پرتاب اول خاکخوریه. میارزه چهار تا دویستتومن پیاده شی، اما جاش دو تومن بزنی به جیب. این جماعت عقلشون نمیرسه؛ همون بار اول که میسوزن فلنگو میبندن. بازی مالِ آدم باجربزهست، باید پاش وایسی.»
در ادبیات کلاهبرداریهای سازمانیافتهی میدانی، به این بازیگرِ سایه، «شیل» (Shill) یا همان «کاسهلیسِ داغکننده» میگویند؛ انگلِ متحرکی که نقشش تحریک ناامنیهای هویتی طعمه و هل دادنش به لبهی پرتگاه است. تیر خلاص این کفتار اما کلام آخرش بود؛ پیش از آنکه در سیاهی جمعیت خود را گم کند ، رو کرد به دو زن همراه و با تمسخری پنهان گفت: «البته داداشمونم معلومه بیعرضه و دستوپاچلفتی نیست؛ عیب نداره، ایشالا تو زندگی بتونه ببره !»
حیفم آمد این تسلط شیلر را آنچنان که لایقش میباشد با کلماتی خفت بار بی ارزش کنم چون او در این فراز از بازی به مثابه یک روانشناس حاذق چنان تأثیری با تکنیک های روانشناسی سیاه بر سوژه داشت که بی انصافی ست اگر حرفه ای بودن او نادیده گرفته شود !؛ کارش تزریقِ مستقیم سم سیانور به عصب غیرت مردانه بود. کلمهی «دستوپاچلفتی» با آن پوشش مصلحتیِ نفی، دقیقاً کارکرد چاشنی انفجاری را پیدا کرد. موتور حماقت و لجاجت جوان با دور موتور حداکثری استارت خورد.
دویستتومانی بعدی چنان با حرص روی تخته کوبیده شد که سکوت کوچکی در اطراف ساخت. نگاهها به بازوی لرزانش میخکوب شد. پرتاب دوم... اما اینبار، فیزیکِ کثیفِ حاکم بر بساط، دوباره پوزخند زد. توپ با اصابتی خنثی و بیاثر به کنارهی هرم مالید، قوسی رقتانگیز برداشت و حتی بندِ دل یکی از لیوانها را هم نلرزاند. جیب خالیتر شد، دستها سستتر، و نگاه زنان همراهش ، حالا پردهای از انزجار آشکار را پیش چشمانش بالا کشیده بود. چند ثانیه بعد، در حالی که پسر زیر بارانِ تشرهای گزندهی یکی از زنها و اخم منزجرکنندهی دیگری، دستپاچه و خردشده کشانکشان از معرکه دور میشد، طنین خفهی مشاجرهای نوظهور میان زوزهی باد گم شد؛ رابطهای که شاید ستون خیمهاش درست زیر سقف برزنتیِ همان غرفه، پیش از آنکه برپا شود، فرو ریخت.
غرفهدار با وقاحتی کارکشته و رفتاری که فقط در کهنهدزدان دیده میشود، بدون اینکه حتی به مسیر فرار طعمه نگاه کند، چند عروسک پولیشی خاکی و بیمصرف را در پسزمینهی غرفه جابهجا کرد تا کادر را برای شکار بعدی تنظیم کند؛ تصویری کاریکاتوری از اخلاق سنتیِ مسخشده: «الکاسب حبیبالله!»؛ لابد با این توجیه درونی که این هم لقمهنانی حلال است برای زن و بچهای که در خانه منتظرند. پرده اول نمایش تمام شده بود، اما کارگردان میدانست صحنه هرگز خالی نمیماند. متن نمایش دستکم نیم قرن است که دستنخورده باقی مانده: دستکاریِ روانی طعمه ، سو استفاده از شرم جمعی، و تردستی با قوانین نیوتن. و البته تسلط بر بازیگری و دوری از وجدان .
تمام راز این تردستی نه در مهارت پرتاب، که در مهندسیِ مکانیکیِ آن توپ های به ظاهر یکسان پنهان است. برای چشمهای سادهلوح ناظران، توپ ها تفاوتی با هم ندارند؛ اما واقعیت ماجرا در توزیع جرم و چگالی است. توپی که به «شیل» تعارف میشود، کرهای توپر با چگالی بالاست؛ ابزاری که با کمترین شتاب زاویهای، مومنتوم خطی (تکانهی) کافی برای غلبه بر اصطکاک و اینرسی سکونِ پایهی هرم را تامین میکند. اما توپی که به دست «سوژه» سپرده میشود، لختهای از الیاف سبک یا فومی توخالی است؛ شبحی از یک توپ که به دلیل کمبود جرم، فاقد حداقل انرژی جنبشی لازم برای فروپاشی سازه است. این توپِ اختهشده حتی اگر از تیرکمان رستم رها شود، در لحظهی برخورد تسلیم اینرسی لیوانهای وزین پایینی میشود و منحرف میگردد. در این کلاس کلاهبرداری،و سبک ویژه علم روانشناسی و فیزیک همدست و شریک جرم میشوند .
قریب به بیست سال پیش، نمونهی این بساطهای رذیلانه را در تاریکروشنِ شهربازی شهر، جایی لای بوی پشمک و گرد و خاک و دادوفریاد لاتهای محل دیده بودم؛ آنجا دستکم بازی با نوعی شفافیت غیراخلاقی همراه بود؛ فضایی لمپنی که تماشاگرِ باخته، فریب خوردنش را با پوزخندی تلخ، پای «مالیاتِ حماقت» یا بهای یک تفریح بیکیفیت میگذاشت. گمان میکردم این دایناسورهای ترسناک شهری در عصر اطلاعات و زیرکیِ نسلی که با گوشیهای هوشمند نفس میکشد منقرض شده باشند؛ اما بازتولید آن، آنهم نه در ناکجاآبادی مرده، بلکه در قلب پایتخت، شوکآور بود: زیر چادرهای رسمی «بازارچهی پاییزهی تنظیم بازارِ شهرداری»! درست وسط میدانی که بالای سرش تابلو های بنر از «تسکین معیشت مردم» و «تهیهی اقلام ارزانقیمت مدارس» دم میزنند.
ابتذال و وقاحت دقیقاً همین جغرافیا دهان باز میکند: در بستری که علیالقاعده باید مرهمی باشد بر جیبهای نیمهخالی کارگران، مستمریبگیران و افراد فرودست که برای پنجهزار تومان تخفیف روی یک روپوش یا دفتر چهلبرگ چانه میزنند، شهرداری درست در ورودیِ همین سازه، غرفهای به اجاره میگذارد تا با ابزار قرار دادن ناامنیهای جنسیتی، شکنندگی غرور مردانه و رؤیای واهی جبرانِ درماندگی، و هر آنچه برای این مردمان آرزو و حسرت شده آخرین تهماندهی اسکناسهای تاخوردهی همین فرودستان غارت شود.
اینجا دیگر با خطای فردی یک دلهدزد طرف نیستیم؛ این یک تصویر دقیق از فروپاشی نظاممندِ اخلاق عمومی و کارکرد حاکمیتی است؛ جایی که مدیر کتوشلواری در پایان ماه، در ترازنامهاش برپاییِ «غرفههای نشاط خانوادگی و تسهیل خرید شهروندان» را با افتخار ثبت میکند، بیآنکه ببیند—یا شاید دقیقاً با آگاهی از اینکه—زیر پوست این تفریح بزکشده، گرگهای دستآموز خیابان، چگونه بقایای گوشت و استخوانِ بیپناهترین آدمها را سلاخی میکنند.
مخلص امین ظاهری