این روزها، بهخاطر اوضاع نامناسبی که دارم، بیشترِ وقتِ من در خانه میگذرد؛ در سکوتِ اتاق، کنارِ قفسههایی که برای من فقط چند ردیف چوب و کاغذ نیستند، بلکه شبیه حافظهای زندهاند که نفس میکشد و آدم را نگاه میکند. بگذارید اعتراف کنم: من همیشه کتابهایم را دوست داشتهام؛ از آن دوستداشتنهای ساده و تزئینی نه، از آن جنسِ دلبستگی که آدم برایش چنگ میاندازد، دندان روی جگر میگذارد و با یک وسواسِ صمیمی، چیزی را از چنگِ فرسودگی و فراموشی نجات میدهد. کتابها را سالها با همین منطق حفظ کردهام؛ با سختی، با تعصب، با احترام.
حالا که بیشتر در خانهام، بیشتر هم نگاهشان میکنم؛ ورقشان میزنم، جلدشان را لمس میکنم، لابهلای صفحههاشان میروم، و با خیلیهایشان بعد از مدتها دوباره روبهرو میشوم. بعضیشان آنقدر مدتها از چشمم دور بودهاند که دیدنشان شبیه دیدن دوستی قدیمیست که در هیاهوی زندگی گم شده بود و ناگهان، یکباره، از گوشهای از زمان بیرون میآید. شاید باید این روزهای سخت را به فال نیک گرفت؛ شاید بدیِ اوضاع گاهی همان تلنگری باشد که آدم را از خوابِ شتابزده بیرون میکشد و دوباره مینشاند کنارِ چیزهایی که واقعاً برایش معنا داشتهاند. شاید عدو، اگر خوشقسمت باشی، سببِ خیر شود؛ و این خانهنشینیِ اجباری، من را بیشتر از هر چیز، به کتاب و فکر و تأمل برگرداند البته شاید ...
اولین مواجههی من با کتاب، بهواسطهی پدرم بود. او نه فقط مرا با کتاب آشنا کرد، بلکه یک رسمِ خوش و محترمانه را هم به من منتقل کرد: اینکه صفحهی اول هر کتاب، تاریخِ خریدش را بنویسیم. انگار کتاب، وقتی وارد خانه میشود، باید شناسنامهای هم داشته باشد؛ باید معلوم باشد از کجا آمده و از چه روزی در زندگیِ آدم جا گرفته است. من بعدها یک رسمِ دیگر هم به این عادت اضافه کردم: تاریخِ تمام شدنِ مطالعه را در صفحهی آخر مینوشتم. اینطوری کتاب برای من فقط یک شیء خواندنی نبود؛ یک مسیر بود، یک تجربهی کامل، با آغاز و پایان، با ورود و خروج، با ردّ پای زمان.
حالا که این کتابها را ورق میزنم، هر کدامشان مثل دریچهای به دورهای از زندگیام باز میشوند. یکی بوی نوجوانی میدهد، یکی بوی سالهای دانشجویی، یکی بوی روزهای شور و خیال، یکی بوی شبهای بلندِ تنهایی، یکی بوی آرزوهایی که هنوز خام بودند و میخواستند جهان را از نو بسازند. هر کتاب برای من فقط مجموعهای از جملهها نیست؛ یک تکه از زندگیست، یک نشانه، یک نشستهگفتن با گذشته.
یک رسم دیگر هم داشتم: زیر جملههای مهم خط میکشیدم. جملههایی که انگار در لحظهای روشن، چیزی را که در ذهن خودم هم مبهم بود، با دقتی بیشتر از من بیان کرده بودند. گاهی هم به سبک قدما، در حاشیهی کتاب چیزی نوشتهام؛ چند سطر توضیح، یک اعتراض، یک یادداشت، یا حتی گفتوگویی کوچک با نویسنده.و بیشتر بیتی شعر .... برای همین، بعضی از این کتابها دیگر فقط کتاب نیستند؛ دفترچهی خاطراتِ مناند، با حاشیههایی که رویشان زمان رسوب کرده و فکر نشسته است.
سال اول دانشجویی بود؛ همان سالهای اولِ جوانی که آدم هنوز خیال میکند جهان با کتاب و شوق و نیتِ خوب، قابلنجاتدادن است. با همین تصورِ پرزرقوبرق، رفتم نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران. در ذهنم، قرار بود با یک جشنِ بزرگ فرهنگی مواجه شوم؛ جایی که کتاب در آن حرمت دارد، اندیشه در آن نفس میکشد، و کتابخوانی از یک عادت فردی به یک تجربهی اجتماعی تبدیل میشود. اما حقیقت این بود که آن تجربه، برای من نه فقط اولین، بلکه آخرین بازدید از نمایشگاه شد. بعضی چیزها همان یکبار کافیاند تا آدم بفهمد با چه نوع سازوکاری طرف است.
یک کتاب تخصصیِ دانشگاهی خریده بودم. حالا حدس بزنید صفحهی اول آن را چه کسی برایم امضا کرد؟ خواننده خوش صدا و مردمی ! عباس قادری عزیز!! هنوز هم هر بار به آن صفحه نگاه میکنم، هم خندهام میگیرد، هم از سادگیِ خودم در آن روزها دلم میلرزد. من کتاب «محاسبات مهندسی» را گذاشته بودم جلوی ایشان که امضا کنند؛ و ایشان، با بزرگواریای که به همان اندازه عجیب و خندهدار بود، چیزی نگفتند و با خودکار قرمز نوشتند: «برای امین عزیز». و من هنوز نمیدانم این امضا را باید بیشتر به حساب شوخی بگذارم یا لطف یا یکی از آن لحظههای نابههنگامِ زندگی که تا سالها بعد، آدم را به فکر فرو میبرد.
اما فراتر از این خاطرهی شخصی، من سالهاست معتقدم یکی از جاهایی که بهظاهر باید به کتاب و کتابخوانی کمک کند اما در عمل به آن آسیب میزند، همین مدلِ برگزاری نمایشگاه کتاب تهران است. مسئله فقط این نیست که یک رویداد فرهنگی برگزار میشود؛ مسئله این است که این رویداد، در شکلِ فعلیاش، کتاب را از بستر طبیعیِ خودش جدا میکند. کتاب باید در جریانِ عادیِ زندگی دیده و خریده و خوانده شود: در کتابفروشیِ محل، در رفتوآمدِ روزانه، در گفتوگوی مشتری و کتابفروش، در کشفِ آرامِ یک عنوان تازه روی قفسه. اما وقتی همهچیز را به یک نمایشگاهِ متمرکز، فصلی و فروشمحور میکشانیم، عملاً همان کتابفروشیهای کوچک و اصیلِ شهرهای کوچک را تضعیف میکنیم؛ همان جاهایی که اگر نباشند، کتاب از یک حضورِ زنده و روزمره به یک خریدِ هیجانی و مقطعی تبدیل میشود.
این شیوه، بهجای اینکه سرانهی واقعی کتابخوانی را بالا ببرد، بیشتر به خریدِ فصلی و انباشتنِ کتاب روی هم منجر میشود. آدمها در یک بازهی کوتاه، کتاب زیاد میخرند، اما این الزاماً یعنی بیشتر میخوانند؟ نه. خریدِ کتاب با خواندنِ کتاب یکی نیست. ما گاهی بهجای ساختنِ عادتِ مطالعه، فقط مراسمِ خرید را بزرگ میکنیم. و در این میان، کتابفروشیهای محلی، که میتوانند قلبِ آرام و مداومِ فرهنگِ مطالعه باشند، آرامآرام زیر بارِ این تمرکزِ عجیب فرسوده میشوند. نمایشگاه، اگر سیاستِ درست نداشته باشد، بهجای تقویتِ شبکهی نشر، آن را در مرکز متمرکز میکند و پیرامون را خالی میگذارد؛ و نتیجهاش، چیزی جز تضعیفِ زیستبومِ کتاب نیست.
جالب اینجاست که در دنیا هم نمایشگاه کتاب برگزار میشود، اما کارکردشان لزوماً شبیه این مدلِ فروشمحورِ ما نیست. برای نمونه، نمایشگاه بینالمللی کتاب فرانکفورت بیش از آنکه بازارِ فروشِ مستقیمِ کتاب به مردم باشد، یک رویدادِ حرفهای و سیاستگذارانه است؛ جایی برای ارتباط میان ناشران، آژانسهای ادبی، پخشکنندگان، مترجمان و فعالانِ صنعت نشر. آنجا هدف اصلی این نیست که کتاب به دستِ تکتک افراد فروخته شود، بلکه تمرکز بر قراردادها، تبادل حقوق نشر، شبکهسازی، و جهتدهی به جریانهای حرفهایِ صنعت کتاب است. تفاوت دقیقاً همینجاست: آنها نمایشگاه را بهمثابه ابزارِ توسعهی صنعت نشر میبینند، اما ما گاهی آن را به یک فروشگاهِ عظیمِ موقت تقلیل میدهیم. و این تقلیل، به نظرم، یکی از دلایل اصلیِ آسیب به کتابفروشیهای محلی و حتی به خودِ عادتِ خواندن است.
در خانهی ما، همیشه بیشترین دارایی همین کتابها بودهاند و فرش های گرانبها و تابلو های زربافت و لوازم و اسباب خانه گرانقیمت و لاکچری می یافت نشود ! .
دو سه سال پیش، برای جابهجایی از دو سه نفر از عزیزانِ اتباعِ ساکنِ ایران که در پروژهای با من کار میکردند کمک گرفتم. وقتی وارد آپارتمان شدند و کتابها را دیدند، یکیشان با تعجبِ واقعی گفت: «مهندس، چقدر زیادن! شما به اندازهی تمام گوسفندای افغانستان کتاب دارید!»
اولش خندیدم. بعدتر، هر وقت به این جمله فکر کردم، دیدم شاید از خیلی تعریفهای رسمی و دهانپرکن، صادقانهتر و حتی عمیقتر بوده است. در آن تشبیهِ عجیب، یک نوع سنجشِ غریزی وجود داشت؛ نوعی فهمِ ساده از کثرت، از ارزش، از چیزی که زندگی را انباشته میکند.
از اینکه من و کتابهایم و گوسفندان را باهم جمع بست و بکار برد آیا میشه گفت کاملا بی جا و غلط گفته ؟!! من بعید میدونم در هستی و کاینات هیچ ذره ای هم بی هدف خلق شده باشه این تشبیه و همنشینی من با خیل کتاب اگر با رشد و توانایی ایجاد تغییر در شخص و محیط اطراف همراه نشده باشد پس در ردیف گوسفندان قرار گرفتن بی راه نیست !
به هر روی، این کتابها برای من سالها هم ارزشِ مادی داشتهاند، هم روانی، هم معنوی. به آنها وابسته بودهام؛ نه وابستگیِ تزئینی، از آن وابستگیهایی که آدم به بخشی از حافظهی خودش دارد. اما مدتیست جدی به این فکر میکنم که همهشان را به کتابخانهای، مؤسسهای یا جایی بسپارم که واقعاً اهلِ نگهداری، استفاده و احترام به کتاب باشد؛ جایی که این کتابها از انزوای خانهی من بیرون بیایند و دوباره به زندگیِ دیگران راه پیدا کنند.
اگر شما هم کتابخانه، مؤسسه یا مرکز فرهنگیِ معتبری میشناسید که مایل به نگهداری و بهرهبرداری از این کتابها باشد، خوشحال میشوم معرفیاش کنید. شاید وقت آن رسیده باشد که این داراییِ خاموش، در جایی دیگر نفس بکشد و به نسل بعدی هم برسد .
مخلص امین ظاهری