بچهمحل ما که دانشگاه قبول شد، محله پشت سرش آب ریخت. از آنهایی بود که بوی کتابِ نو میداد؛ باوقار، اتوکشیده، مبادی آداب، و پیشانیاش انگار تابلوِ راهنمای یک «آیندهی درخشان» بود.
اما مهندسِ جوانِ ما، با همهی هوش و سوادش، یک چیز را در فرمولهایش جا انداخته بود: او «ژن» نداشت. در شجرهنامهاش نه نامی از فلان معاونِ وزیر بود و نه به سفرهی صاحبانِ سهمیه و رانت وصل میشد. میدانست پایگاهش طبقه متوسطِ رو به پایینی است که تنها داراییاش پیشانیِ عرقکرده پدر است. فهمید که درهای ورودی وزارتخانهها، هلدینگهای خصولتی و سازمانهای پر از بودجه و رفاه، با کلیدِ تخصصِ محض باز نمیشوند؛ آنجا سهمیه میخواهد و یا پارتی دلسوز معرف.
دلسوز مهم بود در توصیف پارتی معروف چون خیلی وقتها پارتی داریم اتفاقا در ساختار سازمانی خودشون معروف هم هست اما به صرف آشنایی و سلام علیک یا بالاتر حتی فامیلی کاری برای شما انجام نخواهد داد چرا چون فقط وقتی صفت دل بیاد وسط دل میده به دلت و دلی پی کارت رو میگیره ولا غیر ....بگذریم
پس کلاهش را سفت چسبید و تن داد به قانونِ نانوشتهی کفِ بازار: «باید از پایین شروع کنی.»
پرسید: «پایین یعنی کجا؟»
قدیمیترهای کارکشته گفتند: «پروژه!»
ـ پروژه؟ یعنی چه؟
ـ یعنی یک هلدینگِ بزرگ و متمولِ دولتی، پروژهی ساخت یک پالایشگاه یا پتروشیمی را از وزارتخانه میگیرد. بعد خودش دست به سیاه و سفید نمیزند؛ کار را خرد میکند و در یک مناقصهی صوری یا واقعی، پرتاب میکند جلوی پای شرکتهای پیمانکاریِ درجهدو. آنها هم کار را خردتر میکنند و قالب میکنند به اکیپهای اجراییِ درجهسه. تمام این شرکتهای کاغذی، دفتر و دستک و خدم و حشم دارند، اما کارِ واقعی را آن پایین، اکیپهای بینامونشان انجام میدهند. اگر شانس بیاوری و یکی از همین اکیپها تو را به عنوان مهندسِ میدان و سایت بپذیرد بلیطت برنده شده ، کار سخت است، حقوقش ناچیز است، شلاقِ آفتابِ بیابان دارد و تفریحش گرد و خاک است؛ اما کار یاد میگیری. چند سال نون و تره بخور، بعداً نون و کره میخوری!
مهندسِ ما خوششانس بود!!به یکی از بدویترینِ این اکیپها ملحق شد. آنجا که قانونش، قانونِ جنگل بود. زیردستِ پیمانکارانی کار کرد که زبانِ مشترکشان نفهمی بود و بدعهدی. ماهها میگذشت و حقوقی در کار نبود. پیمانکارِ زرنگ با زبانبازی، وعدههای سر خرمن و سوءاستفاده از حجب و حیا و نجابتِ مهندسیِ او، جیبش را خالی نگه میداشت.
کار بیقرارداد؟ بله.
بیمه قطرهچکانی و ردشده با حداقل دستمزد؟ بله.
مرخصی بدون حقوق؟ بله.
در همان برهوت، بازهم از پا ننشست و برای بیشتر فهمیدن و آماده شدن برای برداشت از تخصص و تجربه پول آموزشِ نرمافزارهای تخصصی و دورههای بینالمللی را هم داد. مدرک های تکمیلی گرفت، تخصصش را صیقل داد و شد یک فولادِ آبدیده. در کارِ خود بیرقیب شد.
سیوپنج سالگی سر رسید. جوانی رفته بود، جیب خالی بود و پوستش زیر آفتابِ عسلویه و کنگان چروک خورده بود. با خود گفت: «دیگر وقتش است. رنج تمام شد و نوبتِ راحتی است. تره تمام شد و نوبتِ کره است.»
رزومهاش را نوشت؛ کارنامهای پر از اولینها، بزرگترینها و پیچیدهترین پروژههای صنعتی . رزومهای که بوی عرق و تخصص میداد. آن را با افتخار برای شرکتهای مادر، هلدینگهای طراز اول و وزارتخانهها فرستاد. مطمئن بود که برای بهدستآوردنش سر و دست میشکنند!
دریغ از یک تماس.
هفتهها به ماه رسید. با پیگیریهای مداوم، درهای چند اتاقِ مصاحبه به رویش باز شد؛ اما مصاحبه نبود، شو اجرا میکردند. در یکی از این جلسات، مدیری ارشد که معلوم بود پستی را که اشغال کرده برای او و تمام توانش زیادی گشاد است، در حالی که با بیحوصلگی رزومه او را ورق میزد، عینک دورطلاییاش را جابهجا کرد و گفت: «آقای مهندس، چرا اینقدر جابهجا شدی؟ چرا ثبات نداشتی؟ نکند آدمِ وفاداری به سیستم نیستی؟ما برامون وفاداری خیلی مهمه ها ...»
مهندس خشکش زد. روبروی او کسانی نشسته بودند که تنها هنرشان، داشتنِ یک نام خانوادگیِ معروف یا نسبتِ فامیلی با فلان مسئولِ پرنفوذ بود. مدیرانی با سوادِ نزدیک به صفر که روی صندلیهای تصمیمگیری لم داده بودند. آنها حتی الفبای کارِ پروژهای را نمیفهمیدند؛ نمیدانستند ذاتِ این کار لعنتی پروژه و ماهیت این شغل همین است یعنی تغییرو حرکت،بعد از هر پروژه به پروژه دیگر ، یعنی انباشتِ تجربههای گوناگون در کارگاههای مختلف. برای آن مغزهای راکد و پشتمیزنشین، پویایی و تجربه، ضد ارزش بود و «بلهقربانگویی» و ماندن در یک اتاقِ بیمصرف، ارزش.
نگاههای عاقلاندرسفیه و بازجوییهای بیربطشان، تمامِ جوانیِ سوختهی او را بیارزش جلوه داد.
حالا در مرز چهل سالگی، مهندس ما نه جوانی کرده بود، نه طعم رفاه را چشیده بود و نه حتی سقفی از خود داشت. امیدش به فرشِ قرمزی بود که هرگز پهن نشد؛ او فقط یک زندگی معمولی میخواست، و ذره ای آرامش. اما اینجا سوئیس نبود؛ اینجا خاورمیانه و بی رحم تر از آن ایران بود و سهمِ کیکِ ملی را پیشپیش بین خودیها، ژنهای خوب و حلقههای بستهی قبیلهای تقسیم کرده بودند. برای آنها، مردم عادی غریبه بودند و تخصص، تهدیدی برای بقای صندلیهایشان. هرکسی خارج از دایرهی آنها بود، یا متهم بود، یا بیایمان، یا نفوذی.
بنبست کامل بود. مهندس دیگر نایِ توضیح دادن نداشت. نایِ دفاع از خودش را در برابر فامیل و در و همسایه نداشت. همان مردمی که روزی به او افتخار میکردند، حالا زبانِ طعنه گشوده بودند تا عقدههای خودشان را خالی کنند.
یکی میگفت: «دروغ میگوید، اگر کاربلد بود بیکار نمیماند.»
دیگری میگفت: «من از اول گفتم این درسها نان و آب نمیشود، برو مسافرکشی.»
آن یکی که کل خاندانش نان را به نرخِ روز میخوردند و تظاهر پیشهشان بود، بادی به غبغب میانداخت و میگفت: «ایمانت ضعیف است مهندس! اگر مثل ما توکل داشتی و راهورسمش را بلد بودی، الان اینجا نبودی.»
مهندس سکوت کرد. توی دلش از خودش میپرسید: پس آن همه شعار چه شد؟ نابرده رنج گنج میسر نمیشود... تره و کره... همهاش شوخی بود؟ کجای مسیر را اشتباه رفتم؟
این برشی کوتاه از یک زندگی قشری با فراوانی جمعیتی بالا در ایران بود ، بیانگر تنهاییِ یک نسلِ متخصصِ بیحامی در این جغرافیاست. سیستمی که با هزینهی این مردم نیرو تربیت میکند، اما در وقتِ بهرهدهی، آنها را پشت درهای بستهی گزینشهای سلیقهای و رانتهای خانوادگی دِق میدهد. سیستمِ اداریِ متورم و ناکارآمد حتی زحمتِ ردیابیِ این سرمایه های انسانی را به خود نمیدهد. چون برای آنها ارزشی ندارد، مگر آنکه بتوان آن را به دلار و رمز ارز تبدیل کرد و به آن سوی آبها فرستاد.
مدیران اتوبوسی، صنعتِ نحیفِ این کشور را مثل غنیمتِ جنگی بین باندهای خود تقسیم کردهاند و سهم میخواهند، بیآنکه به بهرهوری، راندمان یا آیندهی این خاک فکر کنند.
از این نسل که گذشت؛ خاکستر شدند تا این تنور گرم بماند. اما با این فرمان، با این منطقِ صلبِ «یا با ما و مطیع ما باش، یا هیچ سهمی از زندگی نداری»، کل این سرزمین به برهوت تبدیل خواهد شد. آرزوی دوردستِ ما، بازگشت به بدیهیات است؛ روزی که تخصص، متر و معیارِ شایستگی باشد و جوانان این مرز و بوم، نه به خاطرِ نامِ پدرشان، بلکه به حرمتِ دانش و عرقِ جبینشان، حقِ نفس کشیدن و کار کردن داشته باشند.
مخلص امین ظاهری