وقتی آژیرها برای ما یکیاند
هنوز هم وقتی صدای آژیر ماشینی از دور بلند میشود، نمیتوانم با اطمینان بگویم پلیس است یا آمبولانس یا آتشنشانی. مدتها خیال میکردم این ندانستن اهمیتی ندارد. آژیر، آژیر است؛ صدایی برای خبر کردنِ یک اضطرار. چه فرقی میکند کدام ماشین دارد نزدیک میشود؟
بعد یک نفر چیزی گفت که بی تفاوتی من را به چالش کشید ، گفت: اگر خانهات آتش گرفته باشد، فرق میکند.
اگر زندگیات جلوی چشم خودت در حال سوختن باشد، اگر ایستاده باشی و فقط منتظر رسیدن کمک بمانی، آن وقت فرق میکند چه چیزی یا چه کسی از راه برسد: کسی که فقط مسیر را باز میکند، کسی که مجروح را برمیدارد، یا کسی که برای خاموش کردن آتش آمده است. آنجا دیگر صدا، فقط صدا نیست. هر آژیر اسم یک نجات است، یا دستکم اسم یک امکان.امید.ترس .
بعضی صبحهای زود روزهای تعطیل، شهر یک جور دیگری شنیده میشود. از جایی خیلی دور، صدای دعای ندبه میآید؛ نه آنقدر واضح که بشود جملهای از آن را فهمید، فقط در حد یک موج کشیده و مبهم. پشت آن، صدای پیوستهی ماشینهایی که در اتوبانی دورتر رفتوآمد میکنند؛ مثل رودی که حتی در روز تعطیل هم از حرکت نمیایستد. همهچیز در حال عبور است، در حال تکرار، در حال بیاعتنایی.
بعد ناگهان صدای آژیر میافتد به جان این پسزمینهی آرام و یکنواخت.
اول دور است. آنقدر دور که میشود نشنیدهاش گرفت. اما تکرار دارد، ریتم دارد، اصرار دارد. کمکم از بقیهی صداها جلو میزند؛ نه لزوماً چون بلندتر است، چون مصممتر است. صدا نزدیک میشود، باز نزدیکتر، و تو با همهی رخوت و بیحوصلگی صبح تعطیل، از جا بلند میشوی، کنار پنجره میروی، پرده را کنار میزنی و تازه میفهمی ساختمان سر کوچه ـ همانجا که از آن خرید روزمره میکنی، همان نقطهی آشنای معمولی ـ در محاصرهی شعلههاست.
آتش وقتی به یک ساختمان میرسد، فقط آجر و شیشه را نمیسوزاند. به عادت هم حمله میکند. به حس امنیت. به آن اطمینان خاموشی که از تکرار روزمره میگیریم. انگار ناگهان میفهمی آنچه تا دیروز جزئی از نظم بدیهی زندگی بوده، چقدر سریع میتواند از شکل خودش خارج شود.
در همان لحظه، یک چیز دیگر هم روشن میشود: مسئله فقط شنیدن نیست، مسئله تشخیص دادن است.
شاید ما در زندگی جمعیمان گرفتار همین ناتوانی باشیم؛ نوعی کوریِ شنیداری. تا وقتی حادثه به ما نرسیده، تا وقتی دود از پنجرهی خانهی خودمان بالا نرفته، همهی آژیرها برایمان یکیاند. همهی هشدارها در گوش ما به یک صدای مبهم تبدیل میشوند؛ مزاحم، دور، تکراری و بیربط به زندگی شخصیمان.
فقر را میشنویم، اما مثل صدای دورِ یک خیابان. فرسودگی روانی را میشنویم، اما انگار مربوط به خانهی دیگریست. بیکاری، اعتیاد، فروریختن اعتماد، ناامنی شغلی، بیافقیِ نسل جوان، مهاجرت، فرسایش طبقهی متوسط، زوال آرامِ امید؛ همه را میشنویم، اما تا وقتی هنوز به اتاق خودمان نرسیدهاند، آنها را صرفاً «صدا» حساب میکنیم، نه واقعیت.
اینجا مسئله فقط بیتفاوتی نیست. ذهن انسان برای دوام آوردن، خیلی چیزها را از شدت واقعیشان خالی میکند. اگر قرار بود هر خبر و هر رنج و هر فاجعهای را با تمام وزنش حس کنیم، احتمالاً از پا درمیآمدیم. برای همین، بخش بزرگی از زندگی را در نوعی بیحسیِ تنظیمشده میگذرانیم. میشنویم، اما همهچیز را به یک اندازه جدی نمیگیریم. خطر را تا وقتی نام و آدرس شخصی پیدا نکرده، در دستهی امور قابلتحمل نگه میداریم.
اما همین سازوکار، در مقیاس اجتماعی، شکل دیگری از ناتوانی میسازد. جامعهای که فقط دردِ چسبیده به پوست خودش را میفهمد، دیر میفهمد. خیلی دیر. تا وقتی بحران در آمارهاست، دربارهاش حرف میزنیم. تا وقتی در اخبار است، تفسیرش میکنیم. تا وقتی در محلهی دیگران است، برایش تحلیل داریم. اما همین که به سر کوچهی ما برسد، لحن عوض میشود. تازه میفهمیم این صدا از اول هم بیمعنی نبوده؛ فقط ما معنایش را به تعویق انداخته بودیم.
از اینجا میشود به یک قاعدهی تلخ رسید: آدمها معمولاً نه با حقیقتِ بحران، بلکه با فاصلهشان از بحران زندگی میکنند.
اگر دور باشد، میشود پسزمینه.
اگر نزدیک شود، میشود نگرانی.
اگر به ما برسد، میشود حقیقت.
برای همین است که اغلب، تفاوتِ میان آژیرها را وقتی میفهمیم که دیگر دیر شده. وقتی دیگر وقتِ شناختن نیست، فقط وقتِ جمع کردنِ خسارت است. آنوقت تازه میفهمیم هر هشدار، از چه جنسی بوده؛ کدام خطر جان را تهدید میکرده، کدام یکی خانه را، کدام یکی نظم را، کدام یکی امید را.
شاید بلوغ فردی و اجتماعی از همینجا شروع شود: از جایی که یاد بگیریم فقط وجود خطر را تشخیص ندهیم، بلکه ماهیتش را هم بفهمیم. هر بحرانی پاسخ خودش را میخواهد. بعضی زخمها آمبولانس میخواهند، بعضی آتشنشانی، بعضی فقط کنترل و مهار نمیخواهند، پیشگیری میخواهند، گوش شنوا میخواهند، عقلانیتی میخواهند که پیش از شعلهور شدن وارد عمل شود.
جامعهی ناپخته همهچیز را با یک کلمه جمع میزند: مشکل.
جامعهی پخته میداند هر مشکل، ساختمان صوتی خودش را دارد؛ هر آژیر، نشانهی یک جور کمبود است و هر کمبود، درمان واحدی ندارد.
ما معمولاً خیلی دیر از پنجره سرک میکشیم. تا وقتی صدا دور است، به کار خودمان مشغول میمانیم. وقتی کمی نزدیکتر میشود، اخم میکنیم. وقتی نزدیکتر شد، شاید لحظهای مکث کنیم. و درست وقتی پرده را کنار میزنیم، میبینیم آتش مدتهاست کار خودش را کرده است.
بخش زیادی از رنج جمعی ما از همین تأخیر میآید: تأخیر در تشخیص، تأخیر در فهم، تأخیر در واکنش. ما نشانهها را میشنویم، اما معنایشان را دیر میفهمیم. و این دیر فهمیدن، فقط یک ضعف فردی نیست؛ عادتِ یک جامعه است. جامعهای که تا شعله را نبیند، دود را باور نمیکند.
تفاوت آژیرها فقط تفاوت چند صدای خیابانی نیست. تفاوت میان شکلهای مختلفِ اضطرار است. تفاوت میان نوع فاجعه و نوع نجات است. تفاوت میان کسی که هنوز تماشاگر است و کسی که آتش به زندگیاش رسیده.
آدم تا وقتی در فاصلهی امن ایستاده، جهان را با گوش تنبل میشنود. همهچیز در هم میرود: رنج، خطر، هشدار، فروپاشی. اما همین که شعله به حوالی زندگی خودش میرسد، ناگهان همهچیز تفکیک میشود. آنوقت میفهمد دانستن تفاوتها، یک تجمل روشنفکرانه نبود؛ شرطِ زنده ماندن بود.
فاجعه، پیش از آنکه به خانهی ما برسد، فقط صداست.
و وقتی به خانهی ما برسد، تازه میفهمیم که از همان اول باید فرق آژیرها را یاد میگرفتیم.
مخلص امین ظاهری