«رضا، تو آخر و عاقبت نداری... ببین کی میگم تو علقبت اعدام میشی . پاشو گم شو از جلوی چشمم!»
این جمله نه دیالوگ فیلمی مبتذل بود ، نه فحاشی بین دعوای خیابانی . این را معلم علوم سال سوم راهنمایی ما گفت؛ مردی ، صدایی خشک، و آن اعتمادبهنفس خطرناکی که بعضی آدمها از دانستن چند فرمول و محاسبات به دست میآورند؛ اعتمادی که کمکم به آنها توهمِ قضاوت دربارهی سرنوشت دیگران را هم میدهد.
آن روز، وسط کلاس، رضا را نه فقط اعدام کرد، بلکه تا مرز حذف شدن از آینده هل داد. بعضی تحقیرها از کتک دردناکترند. استخوان نمیشکنند، اما درون آدم چیزی را جابهجا میکنند که سالها بعد هم صدایش میآید. ما آن روز سنوسالی نداشتیم، اما خوب فهمیدیم که در منطق مدرسه، دنیا به دو دسته تقسیم میشود: آنهایی که درس میخوانند و نجات پیدا میکنند، و آنهایی که از خط بیرون میزنند و باید کمکم منتظر محو شدن باشند.
برای ما، راه نجات فقط یکی بود؛ درس، نمره، قبولی، دانشگاه. نسخهای یکسان برای صدها آدم متفاوت. انگار زندگی کارخانهایست که همه را باید با یک قالب بیرون بدهد. اگر از آن قالب و شابلون بیرون میزدی، دیگر به چشم «فرد متفاوت» دیده نمیشدی؛ میشدی خطا، پرت، ضایعات. ما هم بچه بودیم و چه زود این دروغ بزرگ را باور کردیم.
من از بچههای موفق همان دستگاه بودم؛ همانهایی که دفترشان تمیز بود، جوابشان حاضر، نمرهشان بالا، و آیندهشان در ذهن خودشان مثل یک سالن روشن و مرتب، از قبل چیده شده. سالها با این تصور بزرگ شدم که اگر خوب بخوانم، اگر کم نیاورم، اگر از دیگران جلو بزنم، زندگی هم روزی از جا بلند میشود و جلوی من دست به سینه میگذارد و کلاه از سر بر میدارد و تعظیم میکند . خیال میکردم جهان برای آدمِ درسخوان، پاداشی کنار گذاشته؛ چیزی شبیه احترام، امنیت، موقعیت، آرامش.
اما جهان، بیرون از دیوار مدرسه، به طرز غریبی با این قصه بیگانه بود.
سالها گذشت. دانشگاه تمام شد و من با دستهایی پُر از مدرک و ذهنی پُر از وعده، پا گذاشتم به دنیایی که قرار بود سهمم را بدهد. نداد. نه دری با احترام باز شد، نه دستی برای خوشامد جلو آمد، نه کسی پرسید آنهمه سال چه خواندهای و چه آموختهای. برعکس، واقعیت با همان سردی همیشگیاش نگاهم کرد و فهماند که بیرون از کلاس، قواعد عوض میشود. آنجا دیگر کسی برای محفوظات کف نمیزند. باید بلد باشی از دانستهات نان دربیاوری، راه باز کنی، دوام بیاوری، و اینها چیزهایی نبود که در هیچ جزوهای برایمان نوشته باشند.
روزگارِ بعد از دانشگاه، برای من بیشتر شبیه بیدار شدن از خوابی طولانی بود. خوابی که در آن، آینده روشن و مرتب و قابل پیشبینی بود؛ اما بیداریاش پر بود از درهای بسته، مکثهای طولانی، امیدهای نصفهنیمه، و آن حس تلخی که کمکم از درون تورا مثل خوره میخورد : نکند همهچیز را از اول اشتباه فهمیده باشی؟
در یکی از همان روزهای بیرونق، رضا را اتفاقی دیدم.
اول نشناختمش. زمان، صورت آدمها را عوض میکند، اما آنچه بیش از همه تغییر میدهد، نگاهشان است. نگاه رضا دیگر نگاه آن پسر خاموشِ ایستاده کنار تخته نبود؛ دیگر نه دستپاچگی داشت، نه شرمندگی، نه آن اضطرابی که معلمها دوست دارند در چشم شاگرد ضعیف ببینند. چیزی در صورتش تهنشین شده بود؛ نه غرور، نه خودنمایی، چیزی از جنس ثبات . انگار سالها با دنیا کلنجار رفته و حالا با زخمهایش به نوعی صلح رسیده باشد.
شماره رد و بدل کردیم و قرار گذاشتیم هفتهی بعد همدیگر را ببینیم.
وقتی به پارکینگ کافه رسیدم، رضا از یک پورشه کاین مشکی پیاده شد و من از پرایدی که بیشتر از آنکه خودرو باشد، سندِ دوام آوردن بود. همان لحظه، چیزی در درونم ایستاد. نه به خاطر ماشین او؛ به خاطر فرو ریختن ناگهانی یک پیشبینی قدیمی. مگر قرار نبود رضا، طبق نسخهی آن روزِ کلاس، ته خط باشد؟ مگر قرار نبود آن که درس نخواند، جا بماند، محو شود، از مناسبات زندگی عقب بیفتد؟ پس این تصویر تازه از کجا آمده بود؟ این فاصلهی میان «آن رضا» و «این رضا» را چه کسی پر کرده بود؟
برای چند لحظه دلم خواست برگردم. آدم همیشه از موفقیت دیگران نمیترسد؛ گاهی از شکستِ باورهای خودش میترسد. من هم همانجا، دستبهفرمان، بیشتر از رضا، از جنازهی خیالاتم ترسیده بودم. اما او مرا دیده بود. با لبخندی ساده و بیتکلف جلو آمد؛ همانقدر راحت که انگار نه سالی گذشته، نه شکافی افتاده، نه مقایسهای در کار است.
داخل کافه، شب آرامآرام روی میزها مینشست. بوی قهوهی تلخ و دود قلیان در هوا قاطی شده بود و نور چراغها، صورت آدمها را کمی خستهتر و کمی صادقتر نشان میداد. نشستیم. از مدرسه گفتیم، از بچههای کلاس، از اسمهایی که روزی جهان ما بودند و حالا به سایهای محو در حافظه بدل شدهاند. رضا زیاد حرف نمیزد، اما سکوتش، از آن سکوتهای توخالی نبود. سکوتِ آدمی بود که لازم نیست مدام خودش را ثابت کند.
از خلال حرفهای پراکندهاش، زندگیاش کمکم شکل گرفت؛ نه در قالب یک روایت قهرمانانه، نه با لحنِ کسی که میخواهد حسابی به رخ بکشد. بیشتر شبیه تکههایی از زیستن بود: کارهای ریز، بازار، ریسک، ضرر، بلند شدن، دوباره زمین خوردن، شناختن آدمها، یاد گرفتن وقتِ عقبنشینی و وقتِ پا سفت کردن. او جهان را نه از پشت نیمکت، که از میان معامله، خیابان، اعتماد، ترس و بیپولی شناخته بود. چیزهایی یاد گرفته بود که در هیچ کتاب درسی فصلی برایش وجود ندارد.
آن شب، رضا برایم خطابه نخواند، نسخه نپیچید، و حتی تلاشی نکرد چیزی را به من ثابت کند. همین، از هر نصیحتی اثرگذارتر بود. بعضی آدمها با حرفهایشان تو را تکان نمیدهند؛ با صرفِ بودنشان این کار را میکنند. کافیست روبهرویشان بنشینی تا بفهمی زندگی، از مسیری غیر از آنچه به تو یاد دادهاند هم میتواند به نتیجه برسد.
همانجا بود که به شکلی دردناک فهمیدم ما سالها یک اشتباه را با خودمان حمل کردهایم: دانستن را با توانستن یکی گرفته بودیم. خیال کرده بودیم هر که بیشتر بداند، جلوتر است؛ هر که نمرهاش بالاتر باشد، سهمش از جهان هم بیشتر میشود. اما دانستن، اگر به زیستن وصل نشود، فقط انباشت است؛ مثل انبارِ پُری که کلیدش را گم کرده باشی. علم، اگر در بزنگاههای زندگی به کارت نیاید، اگر نتواند درِ بستهای را باز کند یا دستت را از لبهی سقوط بگیرد، بیشتر از آنکه نجاتدهنده باشد، باریست آبرومندانه بر شانه.
دنیا هم جای عجیبیست. بارها دیدهایم آدمی فقط به اتکای پول، وارد هر قلمرویی میشود: شعر میگوید، کتاب چاپ میکند، در محفل اهل هنر مینشیند، حرفهای سست میزند و باز هم برایش کف میزنند. اما همان دنیا اگر هنرمندی بیپشتوانهی مالی، پایش را در میدان اقتصاد کج بگذارد، بیملاحظه برچسب خطا به او میزند. انگار بعضی آدمها از پیش، مجوز ورود به همهچیز را دارند و بعضی دیگر حتی برای اشتباه کردن هم زیادی بیپناهاند.
رضا آن شب با من کاری نکرد جز اینکه روبهرویم بنشیند و با زندگیِ زیستهاش، آینهای بگیرد مقابلم. من در آن آینه، بیش از آنکه او را ببینم، خودم را دیدم؛ خودی را که سالها خیال کرده بود روی ریل درست حرکت میکند، بیآنکه از خودش بپرسد این ریل اصلاً به کجا میرسد. دیدم مدرک، اگر نتواند به فهمِ جهان پیوند بخورد، تنها کاغذیست محترم. دیدم شاگرد اول بودن، الزاماً به معنای بلد بودنِ زندگی نیست. و دیدم بعضیها را که سیستم از همان اول خط میزند، خودِ زندگی جایی دیگر دوباره از نو مینویسد.
وقتی از کافه بیرون آمدیم، شب به نیمه گذشته بود. هوا بوی آسفالتِ سرد و خستگیِ شهر میداد. رضا رفت سمت ماشینش و من سمت پرایدم. اما این بار، میان آن دو ماشین فقط اختلاف قیمت نبود؛ دو جور قصه ایستاده بود. یکی قصهای که مدرسه برای ما نوشته بود، و یکی قصهای که زندگی، بیاجازه و بیتعارف، خودش نوشته بود.
رضا را سالها پیش، وسط یک کلاس، با زبان اعدام کرده بودند.
اما بعضی آدمها با حکم دیگران از بین نمیروند. فقط از نقشهای که دیگران برایشان کشیدهاند خارج میشوند و راهی را پیدا میکنند که کسی پیشبینیاش نکرده بود.
آن شب، برای من رضا فقط یک دوست قدیمی نبود؛ شاهدی زنده بود علیه یکی از جاافتادهترین دروغهای این سرزمین: اینکه فقط یک راه برای آدم شدن وجود دارد. نه، راهها بسیارند. بعضی از میان کتاب میگذرند، بعضی از دل بازار، بعضی از شکستی سنگین، بعضی از تحقیر، بعضی از ناچاری. مهم، خودِ مسیر نیست؛ مهم این است که آدم در میانهی این همه صدا، خودش را گم نکند و سرنوشتش را بیچونوچرا به دهان دیگران نسپارد.
و شاید بلوغ، درست از همانجایی شروع میشود که میفهمی همهی حکمهایی که روزی با اطمینان برای دیگران صادر شده، لزوماً به اجرا درنمیآیند.
مخلص امین ظاهری