وقتی مرجعیت متن از خانهٔ صاحبش دور میشود
(جستاری در باب فیلوژیِ قدرت، توهمِ نجاتِ خارجی و رازِ تصحیحِ شاهکارها در مسکو و کمبریج)
۱. گفتوگویی در میانِ دو قطبِ توهم
چندی پیش در جمعی دوستانه، بحث به بیراهههای غریب و همیشگیِ سیاست کشیده شد. در آن میان، غلظتِ نگاهها به بیرون از مرزها، ذهنم را به شدت درگیر کرد. مانیفستِ حاضران به دو دستهٔ کاملاً متضاد تقسیم شده بود:
دستهٔ اول، کسانی بودند که با دلی لبریز از امید و چشمانی نگران، به دوردستها خیره شده و به طور جدی به ایالات متحده و اسرائیل دل بسته بودند؛ چشم به راهِ روزی که شاهسواری از آن سوی آبها بیاید و ویرانیهای این خانه را یکشبه آباد کند، آزادی را در سینیِ نقره پیشکشمان کند و رفاه را به سفرههایمان بیاورد.
در مقابل، دستهٔ دومی هم بودند که اساساً این قدرتها را در حد و اندازهای نمیدیدند که توانِ انجام کاری داشته باشند. مدعی بودند که کمرِ تمام قدرتها را شکستهاند و دنیا را به زانو درآوردهاند.
من با این دستهٔ دوم هیچ سخنی ندارم؛ چرا که از بیخ و بن، دستگاه واژگانی و تعاریف ما از مفاهیم با هم متفاوت است. وقتی معنای «پیروزی»، «شکست»، «رفاه» و «عزت» در ذهن دو طرف فرسنگها با هم فاصله دارد، گفتگو ناممکن میشود. پس بهتر است آنها را در همان توهمِ شورِ پیروزیِ موهوم و به زانو درآوردنِ تمامِ دنیا در قبالِ «تقریباً هیچ»، به حال خود رها کنیم.
اما بگذارید یقهٔ دستهٔ اول را بگیریم؛ آیا آنها واقعاً نگاه درستی دارند؟ آیا هیولای بوروکراسی و ماشینِ جنگیِ ایالات متحده، صرفاً به خاطر انساندوستی، صلحطلبی و چشم و ابروی زیبای ما ایرانیها، میلیاردها دلار هزینه میکند تا از آن سرِ دنیا به این جغرافیا آزادی و دمکراسی هدیه دهد و بعد با لبخندی بر لب، ما را با دستاوردهایمان تنها بگذارد و برود؟
به همین سادگی و به همین خوشمزگی؟!
بدون شک، این تفکر نه تنها سادهلوحانه، بلکه نوعی کودکماندگیِ سیاسی است. هیچ خیریتی در رفتارِ هیچ ابرقدرتی در طول تاریخ وجود نداشته است که مبنایش منافع ملی خودش نباشد.
۲. قدرت چگونه متولد میشود؟ (سلاح یا شناخت؟)
اما بیایید یک قدم به عقب برگردیم و بپرسیم: اصلاً قوی شدن یک ملت و کشور در دنیا به چه معناست؟
آیا صرفاً با انباشت سلاح، بمب و مانور نظامی است که کشوری در خود این توان را میبیند که ملتی دیگر را زیر یوغ، نفوذ و استعمار خود درآورد؟
پاسخ به این پرسش نیز منفی است. تاریخ بارها نشان داده که ارتشهای مجهز، بدون پشتوانهٔ معرفتی، نهایتاً دستخالی خاکریزها را ترک میکنند. حقیقتِ سهمگین این است: یک کشور برای آنکه به قدرتی پایدار تبدیل شود و بتواند به منابع، بازارها و روحِ کشورهای دیگر دستاندازی کند، دههها و گاه سدهها روی خود و متقابلاً روی سرزمین هدف، «کارِ عمیق شناختی» انجام میدهد.
قدرتها پیش از آنکه ناوگان جنگیشان را حرکت دهند، کتابخوانها، مترجمان، نسخهشناسان و فیلسوفانشان را گسیل میکنند. آنها ابتدا تلاش میکنند مردمانِ جامعهٔ هدف، فرهنگشان، اسطورههایشان، ادبیات، زبان، تاریخ و ساختارهای روانی آنان را با وسواس شناسایی کنند. با شناختِ افراد بزرگ و شاهکارهای یک ملت، سعی میکنند به لایههای پنهان روانشناسی جمعیِ آن جامعه نفوذ کنند، جهانبینی آنها را بفهمند و در نهایت، «مرجعیتِ تفسیرِ هویتِ آن ملت» را به دست گیرند.
وقتی شما بتوانید متون پایهای یک ملت را خودتان تصحیح، ترجمه و تفسیر کنید، در واقع کدهای ژنتیکیِ هویتِ آنها را بازنویسی کردهاید. آنوقت است که تسلطِ سیاسی و اقتصادی، بهمراتب کمهزینهتر و پایدارتر رخ میدهد.
۳. شوکی در لابلای شناسنامهٔ دو شاهکارِ ایرانی
برای اینکه این ادعا از حدِ تئوریهای انتزاعی خارج شود و ببینیم این «مهندسیِ شناختی» چگونه در عمل رخ میدهد، بگذارید شما را به یک تجربهٔ واقعی ببرم.
چندی پیش درگیر یک پروژهٔ پژوهشیِ کاملاً متفاوت بودم؛ طرحی که در ظاهر ربط مستقیمی به متنشناسی یا تاریخ تصحیح نداشت، اما برای پیشبرد فکریاش، ناگزیر بودم به منابع مرجع ادبیات کلاسیک ایران رجوع کنم. در میان آن جستوجوها، وقتی برای چندمین بار دستم روی دو شاهکار بیبدیل ادبیات حماسی و عرفانیمان متوقف شد، ناگهان ذهنم به درگاهی تازهتر و سهمگینتر لغزید.
نگاهم روی شناسنامهٔ دو کتاب گره خورده بود: «شاهنامهٔ حکیم طوس» و «مثنوی معنوی حضرت مولانا». دو متنی که نه فقط گنجینهٔ واژگان، بلکه شالودهٔ هستیشناختی و پاسداران هویت ما فارسیزبانانند. اما آنچه چون شوکی فکری ذهن مرا درگیر کرد، یک اشتراک ساختاری در شناسنامهٔ معاصر این دو اثر بود:
چرا معتبرترین، علمیترین و استوارترین تصحیح انتقادی از این دو شاهکار تمدنی — که برای دههها مرجع بلامنازع تمام پژوهشگران، دانشگاهها و خوانندگان فارسیزبان بوده و هست — نه در طوس و شیراز و تهران، بلکه در دل دو قدرت بزرگ جهانی و در دو نقطهٔ جغرافیایی کاملاً متفاوت متولد شد؟!!
یکی «شاهنامهٔ چاپ مسکو» در قلب انستیتو خاورشناسی آکادمی علوم شوروی؛ و دیگری «تصحیح مثنوی معنوی» به کوشش رینولد آلین نیکلسون در راهروهای سرد دانشگاه کمبریجِ انگلستان!
چرا دو ستون فقراتِ هویتی ما همزمان در دو ساختار امپراتوریِ رقیب (کمبریج و آکادمی مسکو) نهادسازی و تصحیح علمی شدند؟ در پسِ این همتهای عظیم متنی، دقیقاً چه میگذشته است؟ آیا فقط پای «عشقِ پاک به فرهنگ شرقی» در میان بوده، یا با یک مهندسی تمدنیِ حسابشده روبهرو بودهایم؟
۴. کالبدشکافیِ دو دستگاه علمی و سیاسی
این دو پروژه دستاورد دانشمندانی پرتلاش و دقیق بودند؛ اما در عین حال، پروژههای آنان در دل تاریخ امپراتوری، استعمار و رقابتهای ژئوپولیتیک کارکرد پیدا میکرد.
۱. نیکلسون در مدارِ منافع بریتانیای کبیر
زبان فارسی برای بریتانیا زبانی دور و بیگانه نبود. فارسی قرنها زبان دیوانی و اداری شبهقارهٔ هند (بزرگترین مستعمرهٔ بریتانیا) بود. شناخت فارسی برای ادارهٔ هند، کنترل نخبگانِ مسلمان و پیشبرد سیاستهای استعماری، ضرورتی حیاتی به شمار میرفت.
تصحیح کمنظیر نیکلسون از مثنوی (بین سالهای ۱۹۲۵ تا ۱۹۴۰ میلادی) درست همزمان با اوجگیری جنبشهای استقلالخواهی در هند و تحولات ناسیونالیستی در ایران منتشر شد. خروجیِ این پروژه، معرفی یک «مولانای صلحطلب، منزوی، بیخطر، بریده از فقه و تشیع و سازگار با پسندِ صوفیمآبانهٔ غربی» بود. از سوی دیگر، نیکلسون در مقدمهاش با اشاره به «انحطاط ایران معاصر»، عملاً پیامی تلویحی صادر میکرد: «جامعهٔ امروزِ شما شایستگی درک عظمت گذشتهاش را ندارد و این دانشگاههای بریتانیا هستند که باید این میراث را برایتان فهم و بازتفسیر کنند.» این یعنی سلب مالکیت معنوی از صاحبخانه.
۲. مسکو و مصادرهٔ شاهنامه در عصر جنگ سرد
در جبههٔ مقابل، آکادمی علوم شوروی تصحیح ۹ جلدی شاهنامه را در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ پیش برد. اتحاد شوروی سرزمینی چندقومیتی بود و جمهوریهای آسیای مرکزی (بهویژه تاجیکستان) پیوند عمیقِ زبانی و تاریخی با حوزهٔ تمدنی ایران داشتند.
شوروی برای مدیریت این جغرافیا و ساختنِ هویتهای ملی جدیدِ درونسیستمی، شاهنامه را از پیوندهای فرامرزیاش با کلیت ایرانزمین جدا کرد و آن را ذیل «میراث خلقهای شرق تحت سرپرستی شوروی» بازتعریف نمود. در این قرائت ایدئولوژیک، کاوهٔ آهنگر به نمادِ قیامِ طبقاتی کارگران علیه اشرافیت تبدیل شد و مفاهیمی چون فرّهٔ ایزدی و ریشههای اساطیری-حکمی اثر حاشیهنشین شدند؛ پروژهای فاخر که به مسکو امکان میداد خود را دادرس و متولیِ اصلی ادبیات شرق نشان دهد.
۵. تناقض تلخ: غیبتِ نهاد در خانه
آیا ایرانیان به میراث خود بیعلاقه بودند؟ خیر؛ آنچه وجود نداشت «نهادِ پایدارِ علمی و تمدنی» بود.
در دورهای که کمبریج و مسکو بودجههای مستمر، تیمهای بزرگ نسخهشناس و آرشیوهای غنی را در خدمت این پروژهها قرار میدادند، در ایران جز تلاشهای انفرادی و محققان تکافتاده، سازوکار سازمانی و مدرنی برای کارِ گروهی چنددههای وجود نداشت. بخش زیادی از نسخ کهن نیز از کشور خارج شده بود.
وقتی جامعهٔ صاحب اثر ابزارِ نهادی را برای حفظ و تدوین میراثش نسازد، دیگران وارد میدان میشوند. آنان نسخهها را گرد میآورند، تصحیح میکنند، شمارهگذاری مینمایند و در نهایت بر کرسی «داور و مرجع نهایی»مینشینند. این همان لحظهای است که خانه از آنِ شماست، اما برای دانستنِ ابعاد و مشخصات اتاقهایش ناچارید نقشهای را بخوانید که در کمبریج یا مسکو ترسیم شده است.
۶. فرجام سخن: ما کجای این بازی شناختی ایستادهایم؟
حال بیایید با همین عینکِ تاریخی و تحلیلی، دوباره به همان گفتوگوی نخست و صحنهٔ واقعی امروز نگاه کنیم.
از یک سو، کسانی که گمان میکنند آمریکا یا اسرائیل از سرِ دلسوزی و به خاطر زیباییِ چشم و ابروی ما قرار است بیایند، بجنگند، میلیاردها دلار هزینه کنند، آزادی و خوشبختی برایمان بیاورند و بروند، دچار عمیقترین توهم و بیخبری از الفبای تاریخِ سیاستاند. هیچ کشوری برای نجات کشوری دیگر لشکرکشی یا سرمایهگذاری نمیکند مگر برای پیشبرد منافع بنیادین خود.
از سوی دیگر، این پرسش بنیادین پیش روی ماست: اگر پیروزی بر رقبا و حفظ استقلال یک تمدن مستلزم کار عمیقِ شناختی، شناخت دقیق دشمن، فرهنگ، جامعهشناسی، ادبیات و سازوکارهای قدرت است، ما در این میدان چه کردهایم؟
آیا ما تا به حال کارِ شناختیِ حرفهای، بیطرفانه، آکادمیک و بلندمدت روی شناخت جامعه، فرهنگ، زبان و روانشناسیِ ساختار قدرت در آمریکا یا اسرائیل انجام دادهایم؟ در کل ساختار کشور مان چند تن متخصص واقعی آمریکا شناس یا اسراییل شناس داریم ؟؟( تاکید میکنم به زیر نویس رسانه ملی برای افراد مجنون و متوهم که به عنوان کارشناس قالب میکند دلخوش نباشید )
پاسخ مشخص است؛ ضمنا لطفاً نشانیِ صدها پژوهشکده، اندیشکده و مرکز مطالعاتی را که در این سالها مثل قارچ روییدهاند به رخ نکشید! هم شما میدانید و هم من که بخش عمدهٔ این جرثومه ها مراکزی برای مکیدن و بلعیدن بودجه از بیتالمال بودهاند، نه محلی برای علم. مراکزی که نه مؤسسان و مدیرانشان دارای تخصص، استخوانبندی علمی و کارنامهٔ سالمی هستند، و نه خروجی و پژوهشی از آنها دیده شده که گرهی از زندگی مردم باز کند یا بردی در مناسبات بینالمللی داشته باشد؛ اوج هنرشان تشکیل همایشهای نمایشی، سخنرانی برای همفکرانِ خود و صدور بیانیههای سفارشی و در توهم بوده است.
حقیقت روشن و تلخ است:
((((تفنگ، موشک و سلاح برای پیروزی بر یک کشور لازم است، اما هرگز کافی نیست.))))
کشوری که برای شناخت عمیقِ دنیای پیرامون و رقبای خود نهادسازی علمی نکند، کارهای شناختیِ دقیق و بدون تعصب انجام ندهد و شناختش از حریف محدود به کلیشهها و شعارهای تبلیغاتی باشد، در درازمدت بازندهٔ میدان است.
همانطور که مرجعیتِ متون ما برای سالها در غیابِ نهادهای داخلی به کمبریج و مسکو رفت، امنیت و آیندهٔ سیاسی ما نیز با توهمِ «نجاتبخشِ خارجی» از یک سو، و «بینیازی از علم و شناختِ عمیق» از سوی دیگر تأمین نخواهد شد. قدرت واقعی در تواناییِ فهمیدن، شناختن، نهادسازیِ سالم و تولیدِ مرجعیت در درونِ خانه است.
مخلص امین ظاهری