رسیدن به صندلی مجلس و گرفتن رأی از مردمِ شهرهای کوچک و سنتی، آداب خودش را دارد. آنجا سیاست فقط سخنرانی و پوستر و وعده نیست؛ شناختنِ خُلقِ مردم است، فهمیدنِ رگِ خوابِ آبادی است، بلد بودنِ لهجهی پنهانِ قدرت است. در چنین جاهایی، معمولاً آنکه از صندوق بیرون میآید، نه الزاماً داناترین و کارآمدترین، که آشناترین آدم به قاعدههای نانوشتهی بازی است؛ کسی که میداند کجا باید عِرق بفروشد، کجا دیانت، کجا غیرت، و کجا ترس.
سالهای اول جوانیِ ما افتاده بود به آخرین تقلاهای اصلاحات ؛ به روزگاری که هنوز عدهای گمان میکردند میشود با صندوق رأی، قدری از کجیِ این دیوار را راست کرد. ما هم از همان ساده دلهای پرشور بودیم که خیال میکردند اگر پا پس بکشند، به آینده خیانت کردهاند. با امیدِ ساختنِ جامعه، با ایمانی که هنوز از واقعیت زخمی نشده بود، با تصوری ساده از عدالت، خود را موظف میدانستیم که از نامزدِ مورد نظرمان دفاع کنیم، برایش تبلیغ کنیم و اگر شد او را بر صندلی مجلس بنشانیم تا شاید صدای ما را به جایی برساند.
آن روزها شور داشتیم؛ از آن شورهایی که آدم را به خواندن و بحثکردن و پای منبر و تریبون رفتن میکشاند. نزدیک انتخابات که میشد، مثل بیشترِ دورهها، دو نامزد در شهر و روستاهای اطراف بهعنوان دو رقیب اصلی بالا میآمدند. وزنِ طرفداریشان چنان نزدیک بود که فضا بهسرعت دو قطبی میشد. بعدها فهمیدم این دوقطبیشدن همیشه هم حاصلِ رقابتِ طبیعی نبود؛ و خودِ دستگاه، برای گرم نگهداشتنِ تنور، میدان را جوری میچید که مردم احساس کنند درگیر انتخابی بزرگ شدهاند، حال آنکه بسیاری چیزها از پیش ارنج شده بود.
ترم اول یا دوم کارشناسی بودم که برای کمک به نامزدِ مورد حمایتم راهی شهر خودمان شدم. در راه، کنار یک روحانی نشستم و همسفر شدیم. از همان ابتدا معلوم شد که او برای تبلیغِ نامزدِ جبههی مقابل میرود. طبیعی بود که حرف، خیلی زود به انتخابات برسد؛ به صلاحیتِ دو نامزد، به شایستگیِ هر کدام، به اینکه کدامیک بیشتر به دردِ مجلس میخورد. من هم با ذخیرهی اندکِ تجربه و انبوهِ ایمانِ جوانی ، از نامزدِ خودمان دفاع میکردم؛ از سابقهاش میگفتم، از تواناییاش، از امتیازهایش. او هم آرام و مسلط، بیآنکه به زحمت بیفتد، برای رقیب دلیل میآورد.
تا اینکه من برگِ برندهام را رو کردم: رزمنده و جانباز بودنِ نامزدِ ما.
در ذهنِ من، این دیگر حجتِ آخر بود. نامزد او، با آن سن و سال و آن موقعیت، در سالهای جنگ سابقهای از جبهه نداشت و اگر نقشی هم داشته، بیشتر در پشتِ جبهه و مسجد محل و ساماندادن برای اعزام جوانهای مردم بوده است. من گمان میکردم حالا دیگر کار تمام است. مگر نه اینکه سالها در کتاب و منبر و مراسم، رزمنده را تا حدِ قدیس بالا برده بودند؟ مگر نه اینکه به ما آموخته بودند این جماعت، عصارهی پاکی و اخلاصاند و هر فضیلتی در نهایت به آنها ختم میشود؟ انتظار داشتم همصحبتم دستکم اینجا حقانیت ما را بپذیرد .
مکث کرد؛ اما نه از سرِ کمآوردن. چند لحظه سکوت کرد و بعد گفت:
«اجازه بفرمایید یک نکته عرض کنم. شما به سابقهی جبهه و رزمندگیِ ایشان اشاره کردید؛ اتفاقاً یکی از دلایل مهمِ ما برای مخالفت با او همین است.»
و ادامه داد :
«برادرِ من، جبهه و میدانِ جنگ معمولاً جای آدمهای احساسی و هیجانی است. مجلس، جای آدمهای احساسی نیست؛ آدمِ منطقی و سنجیده میخواهد!!.»
همانجا بود که چیزی در ذهنم ترک برداشت. نه فقط بهخاطر خودِ حرف، بلکه بهخاطر سهولتی که با آن، فضیلت به عیب بدل شد. سالها یک خصلت را بر سرِ دست گرفته بودند و از آن نردبانِ قداست ساخته بودند؛ اما حالا که در این صحنه به کارشان نمیآمد، همان را با طمأنینه به نقطهضعف تبدیل میکردند. آنچه مرا بهتزده کرد، محتوای استدلال نبود؛ این مهارت بود که چگونه میشود در یک لحظه، معنای یک ارزش را عوض کرد و چنان حرف زد که انگار از اول هم همین بوده است.
راننده تا آن لحظه خاموش مانده بود. از آن خاموشیهایی که از نشنیدن نمیآید، از دلزدگی میآید. بعد دنده را سبک کرد، کمی ولوم پخش خودرو را چرخاند و گفت:
«حاجآقا، من کاری به نماینده و رأی و مجلس ندارم، ولی خداوکیلی هرکی میره اونجا، آخرش فکر خودش و دوروبریاشه، نه مردم.»
در همان وقت، ماشین به تکهای از جاده رسید که آسفالتش چنان خراب بود که خودرو با تکانهای شدید جلو میرفت. راننده، با لحنی که انگار شاهدِ زندهی حرفش را همان لحظه یافته باشد، گفت:
«بفرما. اینم وضعِ جادههامون شاهد از غیب رسید . من چند ساله رانندهی این خطم. اینجا سالهاست همینطور مونده و کسی هم به فکرش نیست.»
او هم لابد خیال کرد اینجا دیگر جای فرار نیست؛ شاهدِ عینی را گذاشته بود وسط. اما روحانی، بیآنکه بند از بندش باز شود، گفت:
«من قبول دارم این قسمت وضعِ خوبی ندارد؛ اما احتمال این را هم باید داد که چون جاده طولانی است و ممکن است راننده خوابش ببرد، مسئولان خواستهاند این بخش به همین صورت بماند تا راننده هشیار شود؛ یعنی برای حفظِ سلامتِ خودِ مردم!!.»
این ماجرا اولین سیلیِ محکمِ من از سیاست و از واقعیتِ این عروسِ هزار داماد بود. آن همسفریِ کوتاه و آن گفتوگوی بهظاهر ساده، برای من فقط یک بحثِ انتخاباتی نبود؛ کلاسِ فشردهای بود دربارهی اینکه قدرت، پیش از آنکه در اداره و مجلس و نهاد جا خوش کند، در زبان خانه میگیرد. همانجا فهمیدم که در سیاست، همیشه آنچه تعیینکننده است خودِ واقعیت نیست، بلکه روایتِ چیرهدستانه از واقعیت است. عیب، اگر به کار بیاید، میتواند لباسِ مصلحت بپوشد؛ فضیلت هم، اگر مزاحم باشد، بهآسانی به عیب تبدیل میشود.
بعدها که بیشتر دیدم، فهمیدم این فقط زیرکیِ یک آدمِ اهلِ منبر نبود؛ نشانهی خصلتی ریشهدارتر بود. بعضیها جهان را آنگونه که هست نمیبینند، آنگونه میچرخانندش که به کارشان بیاید. اگر جبهه رفتن لازم باشد، میشود سندِ تعهد. اگر لازم نباشد، میشود علامتِ هیجان. اگر جادهی خراب به کار اعتراض بیاید، نشانهی بیکفایتی است؛ اگر به کار دفاع بیاید، میشود ابزارِ بیدار نگهداشتنِ راننده. واقعیت، در دستِ این جماعت، چیزی سخت و سمج نیست؛ مومی است گرم که با انگشتِ منفعت شکل میگیرد.
شاید به همین سبب بود که من آن روز، سرم را به شیشه تکیه داده بودم و حس میکردم چیزی بیش از یک مجادله را باختهام. انگار نه در بحث، که در فهمِ خودم از جهان شکست خورده بودم. تا پیش از آن، سادهدلانه خیال میکردم آدمها دستکم به همان ارزشهایی وفادار میمانند که سالها با آنها شعار داده اند از آنها نان خوردهاند. آن سفر کوتاه به من فهماند در این میدان، وفاداری به اصل، خود یکی از تجملاتِ اضافی است؛ اصلِ واقعی، حفظِ موقعیت است، حتی اگر به بهای عوض شدن معنای واژهها و ارزش ها تمام شود.
مخلص امین ظاهری