برفِ سنگینِ چلّهی بزرگ، رفتوآمدِ درشکهها را در کوچهباغهای سنگلج خشکانده بود. در تالارِ پنجدریِ عمارت، جز غژغژِ گاهوبیگاهِ چوبهای ارسی در باد و صفیرِ زوزهای که از لای درزهای چفتنشده میگذشت، صدایی به گوش نمیرسید. بوی عودِ هندی با نمِ کهنهی قالیهای کرک و خاکسترِ نیمسوزِ منقل درآمیخته بود؛ همان بوی مألوفِ اندرونیهای عمارت های اعیان که در آن، دسیسه زیرِ لحافِ ضخیمِ احترام نطفه میبندد.
میرزا اسداللهخان، مستوفیِ کهنهکارِ دربار، جُبّهی ماهوتِ ترمهدوزیاش را تنگتر به بر کشید. چینهای عمیقِ پیشانیاش گواهی میداد عمری را در دهلیزهای تاریکِ استیفا و تفتیش گذرانده است. در نگاهِ نافذش شرارهای از پیروزی زبانه میکشید. دستهای استخوانی و لرزانش روی میزِ آبنوس، لبهی طوماری سربهمهر را محکم میفشرد.
اسدالله سر بلند کرد و به میرزا یحیی چشم دوخت. برادرزاده، کاتبِ خاص، و یگانه فرزندی که پیرمرد در این خاک برای خود متصور بود. جوانی با دستارِ شالِ لاجوردی، چشمانی خمار و نگاهی چنان فروتن و سربهزیر که گویی پای از دایرهی حیا بیرون نگذاشته است.
پیرمرد، با صدایی که از فرط اشتیاق و کهولت میلرزید، گفت:
«کار را تمام کردم، یحیی... امشب آمیز نصراللهخان، منشیِ سفارت، در خلوت به خط و مهرِ خودش اقرارنامهای به من داد که بنیادِ خائنین را برمیاندازد. دههزار لیره از وجوهِ گمرکِ شمال به تاراج رفته. اما فتحِ کار اینجاست: آمیز نصرالله در این سند اقرار کرده که تمامِ وجوه را هر ماه، نیمهشب در باغِ لالهزار تسلیمِ جوانی از رعیت دربار میکرده؛ همان واسطهای که وجوه را به خارج میرسانده است.»
اسدالله سرفهای خشک کرد، لبهی طومار را گشود و با غروری آکنده از شفقت ادامه داد:
«میرزا نصرالله نامِ این واسطه را به زبان نیاورده؛ نوشته او را به چهره میشناسد و فردا در بارِ عام، پیشِ پای قبلهی عالم، روبهروی تمامِ اعیان انگشت بر سینهاش خواهد گذاشت تا سرِ خائن پای قاپوق بیفتد. شاه که این دلیری را از من ببیند، خلعتِ استیفای کل را یکجا بر دوشِ تو میاندازد. من آبروی هفتادسالهام را وثیقهی جاه و جلالِ فردای تو کردم، پسر......»
اسدالله با دیدگانی تر از مهر، به برادرزادهاش لبخند زد؛ لبخندی گرم، آرام و پدرانه.
اما در آن سوی میز، خون در رگهای یحیی منجمد شد.
پیرمرد، بیآنکه بداند، صاعقهی مرگ را به خانهی خویش آورده بود. آن جوانی که نیمهشبها در تاریکیِ باغِ لالهزار لیرهها را تحویل میگرفت، نه یک نفوذیِ ناشناس، که خودِ ((یحیی))بود. یحیی ماهها با تکیه بر اعتبارِ نامِ عمو، شبکهی قاچاقِ وجوه را هدایت کرده بود و گمان میبرد منشیِ سفارت هرگز جرئتِ اعتراف نخواهد یافت.
فردا در تالارِ آینهی کاخ، نیازی به کارآگاهی یا سندخوانی نبود؛ مواجههی روبهرو بود. بهمحض آنکه درهای سلام گشوده میشد، میرزا نصرالله میان صدها درباری، با یک اشارهی انگشت، یحیی را نشان میداد تا جانِ خودش را از غضبِ شاه برهاند. فردا پیش از غروبِ آفتاب، گردنِ یحیی زیرِ تیغِ میرغضب بود.
یحیی تکان نخورد. دهشتِ مرگبارِ درونش را در کسری از ثانیه زیرِ نقابِ موروثیِ تزویر پنهان کرد. چشمهایش از اشکِ سپاس پر شد، نرم و بیصدا چون گربهای روی برف پیش آمد و کنارِ پای عمو روی دوزانو نشست. دستهای باریک، رگبرآمده و سردِ پیرمرد را میانِ کفهای داغِ خویش گرفت، بالا آورد و روی سینهاش فشرد؛ درست بر روی تپشهای دیوانهوارِ قلبی که داشت حکمِ قتلِ ولینعمتش را صادر میکرد.
«عموجان... تاجِ سرِ من... یحیی چه دارد که پیشکشِ اینهمه بزرگواری کند؟ خاکِ نعلینِ شما برای من سلطنت است. اگر سایهی شما بر سرم نباشد، دیوان و خلعتِ شاه به چه کارم میآید؟»
سپس سر فرود آورد. لبهای داغش را بر پشتِ دستِ تکیدهی اسدالله نهاد. بوسهای طولانی، چسبنده، و لبریز از خشوعِ ظاهری. پیرمرد با آهی از سرِ آرامش، پلک بر هم نهاد؛ دستِ دیگرش را با محبتی زلال بر موهای شقیقهی جوان کشید و نفس راحتی کشید.
اسدالله اما ندید؛ از پشتِ آن پلکهای آسوده، راهی به کورهپزخانهی ذهنِ جوان نداشت.
درست در همان ثانیهای که لبهای یحیی پوستِ چروکیدهی دستِ پیرمرد را میمکید، در دهلیزهای تاریکِ فکرِ او، نقشهی نجات با طنابِ جنایت بافته میشد.
یحیی در باطن به دستِ عمو تبرک نمیجست؛ داشت ضربانِ زمان را میشمرد. اگر اسدالله فردا صبح زنده به ارگ میرسید، همهچیز تمام بود. اما اگر امشب، پیرمردِ سالخورده در بسترِ خود بر اثرِ «سکتگیِ ناگهانی ناشی از ضعفِ قلب» جان میسپرد، بساطِ بارِ عام برمیچیدهشد. یحیی طومار و اعترافنامه را در منقلِ شاهنشین خاکستر میکرد و منشیِ سفارت، بیپشتوانهی اسدالله، جرئت نمیکرد دهان باز کند. همهچیز در شبی زمستانی خاموش میشد و یحیی، داغدارِ اول و وارثِ تمامِ مکنتِ خاندان باقی میماند.
آری، در این دیارِ هزارتوی تزویر، رسمِ موروثی همواره چنین بوده است: همچنان که تو را میبوسند، در ذهنشان طنابِ دارِ تو را میبافند.
بوسه، پردهای بود از حریرِ ارادت تا نبینی چگونه در تاریکی، الیافِ ریسمان را بر گلویت اندازه میزنند. لبها بر پوستت مینشست تا گرمای ستایش، سرمای زهرِ کشنده را از حواست برباید.
یحیی سر برداشت. در چشمانش هالهای از زلالیِ ریاکارانه موج میزد. با طمأنینه طومارِ سرنوشت را از روی میز برگرفت، به سینهاش چسباند و با نوایی محجوب گفت:
«من این سیاهه را تا سحر در حجرهی خود مهروموم نگاه میدارم تا خیالتان آسوده باشد، عموجان. شما امشب را بیتشویش سر بر بالین بگذارید... جوشاندهی عناب و گلگاوزبانتان را خودم دم میکنم و میآورم. بخوابید که فردا، روزِ فتحِ ماست.»
اسدالله لبخندی از سرِ تسلیم و آرامش زد، تن به مخملِ گرمِ رختخواب سپرد و گفت:
«آسوده شدم، یحیی... امشب خوابِ راحتی خواهم داشت.»
یحیی سر خم کرد، با وقاری آرام عقبعقب رفت و لنگهی درِ ارسی را پشتِ سر چفت کرد. در تاریکیِ دهلیز، صدای کشیده شدنِ آهستهی پایافزارش روی آجرها، طنینِ ساییده شدنِ کنفی زبر بر تیرکِ سقف را داشت؛ آرام، سنگین، و بیبازگشت.
مخلص امین ظاهری