🔶 بیش از ۳۰۰ فضای دانشگاهی آسیب دید؛ اما همه خسارتها در آمار نمیآیند
جنگ فقط ساختمانها را ویران نمیکند. گاهی خسارت اصلی جایی اتفاق میافتد که در نگاه اول دیده نمیشود؛ در آزمایشگاهی که فعالیتش متوقف شده، پژوهشی که به تأخیر افتاده یا دانشجویی که مسیر تحصیل و آینده علمیاش با بحرانی ناخواسته روبهرو شده است. این بخش از خسارت جنگ را نمیتوان تنها با شمارش ساختمانهای آسیبدیده اندازه گرفت.
بر اساس اعلام ابوالفضل واحدی، معاون آموزشی وزارت علوم، در جریان جنگ اخیر بیش از ۴۰ دانشگاه و بیش از ۳۰۰ مکان و ساختمان دانشگاهی آسیب دیدهاند. او همچنین از شهادت تعدادی از استادان و دانشجویان خبر داده است. با وجود این شرایط، آموزش دانشگاهها در مقاطعی بهصورت مجازی ادامه پیدا کرد و پس از فراهمشدن شرایط، فعالیت حضوری نیز از سر گرفته شد. این آمار بخشی از خسارتهای واردشده را نشان میدهد؛ اما برای درک ابعاد واقعی آن باید به تأثیر جنگ بر آموزش، پژوهش و فعالیت علمی کشور نیز توجه کرد.
🔶 دانشگاه؛ فراتر از کلاس و مدرک
دانشگاه را نمیتوان در ساختمان و کلاس درس خلاصه کرد. سرمایه اصلی آن، استادان، دانشجویان، پژوهشگران و دانشی است که طی سالها شکل گرفته است. به همین دلیل، آسیب به یک مرکز دانشگاهی فقط هزینه تعمیر دیوارها و جایگزینی تجهیزات نیست؛ ممکن است روند یک پژوهش را متوقف کند، دسترسی به امکانات آزمایشگاهی را محدود سازد و اجرای یک طرح علمی را به تأخیر بیندازد.
رهبر شهید انقلاب در دیدار دانشجویان در ۱۷ خرداد ۱۳۹۶، سه وظیفه اساسی برای دانشگاه برشمرد: تربیت عالم، تولید علم و جهتدهی صحیح به علم و عالم. این نگاه، دانشگاه را نهادی فراتر از محل آموزش و مدرکگرفتن میداند؛ نهادی که باید دانش را به پیشرفت کشور و بهبود زندگی مردم پیوند بزند.
اما بخشی از خسارت جنگ را باید در نگرانیهایی جستوجو کرد که در آمار ساختمانهای آسیبدیده دیده نمیشوند؛ نگرانی درباره آینده پژوهشها، ادامه فعالیت آزمایشگاهها و انگیزه دانشجویانی که مسیر علمی خود را در شرایطی نامطمئن دنبال میکنند. این پیامدها شاید بلافاصله قابل اندازهگیری نباشند، اما میتوانند در سالهای آینده بر روند تولید علم و تربیت نیروی متخصص اثر بگذارند.
در شرایط جنگی، اهمیت مسئولیت دانشگاه بیشتر میشود. کشور برای عبور از بحران، تنها به حفظ کلاسهای درس نیاز ندارد؛ بلکه به نیروی متخصص، پژوهشهای کاربردی و راهحلهایی نیازمند است که بتوانند مشکلات واقعی جامعه را کاهش دهند. از این منظر، ادامه فعالیت دانشگاهها باید با حفظ کیفیت آموزش و تقویت توان پژوهشی همراه باشد، نه اینکه صرفاً به برگزاری دوباره کلاسها محدود شود.
🔶 بازسازی؛ فرصتی برای پیوند دانش و اقتصاد
پس از پایان درگیریها، تأمین منابع مالی و بازسازی زیرساختهای آسیبدیده از مهمترین مسائل کشور خواهد بود. در این میان، دانشگاه میتواند نقشی فراتر از یک نهاد آموزشی داشته باشد. دانشکدههای اقتصاد میتوانند در برآورد هزینههای بازسازی، بررسی آثار اقتصادی جنگ، اولویتبندی پروژهها و ارزیابی شیوههای تأمین مالی مشارکت کنند. بهویژه در شرایطی که منابع مالی محدود است، انتخاب پروژههای ضروری و تخصیص درست منابع اهمیت دوچندان پیدا میکند. دانشکدههای فنی و مهندسی نیز میتوانند در طراحی و اجرای زیرساختها، بازسازی تجهیزات و کاهش وابستگی به فناوریهای خارجی نقشآفرین باشند.
این ظرفیت صرفاً یک پیشنهاد نظری نیست. بر اساس اعلام معاون پژوهشی وزارت علوم، بیش از ۱۴ هزار قرارداد ارتباط دانشگاهها با صنعت وجود دارد که ارزش مجموع آنها به ۱۷ هزار میلیارد تومان میرسد. همچنین حدود ۱۶ هزار واحد فناور در ۶۰ پارک علم و فناوری آموزش عالی کشور فعالیت میکنند. چنین ظرفیتی زمانی ارزش واقعی خود را نشان میدهد که از آمار و تفاهمنامهها فراتر برود و به حل مسائل صنعت، تولید و زیرساخت کشور کمک کند.
البته نباید انتظار داشت دانشگاه بهتنهایی بار بازسازی اقتصاد را بر دوش بکشد. تحقق این نقش به همکاری جدی دولت، صنعت و مراکز علمی، تأمین اعتبار پژوهشها و فراهمکردن زمینه استفاده از نتایج تحقیقات نیاز دارد. اگر ارتباط دانشگاه و صنعت به قراردادهای صوری و همکاریهای تشریفاتی محدود بماند، بخش مهمی از این ظرفیت بلااستفاده خواهد ماند.
🔶 تعمیر یا بازسازی؟
جنگ بار دیگر نشان میدهد که قدرت یک کشور تنها به تجهیزات نظامی و منابع طبیعی آن وابسته نیست. نیروی انسانی متخصص، توان علمی، فناوری و قدرت اقتصادی نیز در شکلگیری اقتدار ملی سهم دارند. از همین رو، آسیب به دانشگاه را نباید خسارتی محدود به جامعه دانشگاهی دانست؛ پیامدهای آن میتواند به صنعت، تولید، اشتغال و آینده اقتصادی کشور نیز برسد.
دانشگاه ایرانی امروز دو مسئولیت همزمان دارد: حفظ جریان آموزش و پژوهش و مشارکت در حل مشکلاتی که جنگ بر اقتصاد و زندگی مردم تحمیل کرده است. اگر بازسازی دانشگاه تنها به تعمیر ساختمانها و جایگزینی تجهیزات محدود شود، بخش مهمی از مسئله همچنان باقی خواهد ماند.
پرسش اصلی این است: دانشگاهی که خود از آسیبهای جنگ بینصیب نمانده، چگونه میتواند در بازسازی اقتصاد کشور نقشآفرین باشد؟ دانشگاه زمانی از جنگ عبور میکند که نهفقط ساختمانهایش، بلکه توان تولید علم و حل مسئله در آن دوباره جان بگیرد.
امین غیوری نویسنده و تحلیلگر مسائل اقتصادی
--عمومی