بازار در سایه جنگ؛ دلار و طلا از چه چیزی نگران‌اند؟

امین غیوری نویسنده و تحلیلگر مسائل اقتصادی

وقتی این روزها به بازار ارز و طلا نگاه می‌کنم، بیشتر از آنکه عدد و رقم ببینم، نوعی دلواپسی جمعی می‌بینم. بازاری که دیگر فقط به تورم، عرضه و تقاضا یا سیاست‌های پولی واکنش نشان نمی‌دهد؛ هر خبر سیاسی، هر علامت از مذاکره و هر نشانه از تشدید تنش نظامی می‌تواند انتظارات را جابه‌جا کند. حالا که جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، در کنار درگیری‌های محدود و تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان آن ادامه دارد، پرسش اصلی برای من این است: نوسان دلار و طلا تا چه حد از نگرانی جنگی اثر می‌گیرد و ریشه اصلی بی‌ثباتی بازار کجاست؟

وقتی نااطمینانی وارد بازار می‌شود

به نظرم یک نکته را نباید فراموش کرد: جنگ فقط وقتی بر اقتصاد اثر نمی‌گذارد که زیرساختی تخریب شود یا مسیر تجارت بخوابد. گاهی پیش از آنکه حتی یک اتفاق تازه رخ دهد، نگرانی از آینده کافی است تا رفتار مردم و سرمایه‌گذاران عوض شود.

در همین شرایط است که بخشی از آدم‌ها برای حفظ ارزش دارایی‌شان به سراغ ارز و طلا می‌روند. این تقاضای احتیاطی می‌تواند به بازار فشار بیاورد، حتی اگر هنوز در عرضه ارز یا شرایط تولید اتفاق خاصی نیفتاده باشد.

اینجاست که انتظارات نقش مهمی را بازی می‌کند. بازار فقط امروز را نمی‌سنجد؛ به تصویری هم واکنش نشان می‌دهد که از فردا در ذهن فعالان اقتصادی ساخته شده است. و همین تصویر ذهنی، گاهی از خودِ رویدادها قوی‌تر عمل می‌کند.

جنگ؛ فشاری فراتر از میدان نظامی

تشدید درگیری‌ها می‌تواند پیامدهایی فراتر از خسارت‌های مستقیم نظامی داشته باشد. اختلال در تجارت خارجی، سخت‌تر شدن انتقال کالا، محدودیت دسترسی به منابع ارزی و بالا رفتن هزینه مبادلات، از جمله فشارهایی هستند که می‌توانند هزینه فعالیت اقتصادی را افزایش دهند و تولید و تجارت را با دشواری بیشتری روبه‌رو کنند.

تحولات اخیر هم نشان می‌دهد خطر بازگشت به درگیری گسترده‌تر هنوز از بین نرفته است. بر اساس گزارش‌های منتشرشده، حملات محدود آمریکا به جزیره قشم در ۲ نوامبر ۲۰۲۶، یعنی آبان ۱۴۰۵، در شرایطی رخ داد که تلاش‌های دیپلماتیک برای رسیدن به توافق همچنان ادامه داشت. این هم‌زمانی نشان می‌دهد که در کنار مسیر دیپلماسی، خطر تشدید دوباره تنش نیز همچنان وجود دارد.

با این حال، نمی‌خواهم هر افزایش قیمت در بازار را نتیجه مستقیم جنگ بدانم. ریسک نظامی یکی از عوامل اثرگذار است، نه توضیحی کامل برای همه تغییرات اقتصادی.

چرا طلا و سکه همیشه هم‌مسیر دلار نیستند؟

قیمت طلا و سکه در بازار داخلی از چند عامل اثر می‌گیرد. نرخ ارز و بهای جهانی طلا دو عامل مهم در تعیین قیمت طلای داخلی هستند. سکه هم علاوه بر این دو، از میزان تقاضای داخلی و حباب قیمتی تأثیر می‌پذیرد.

به همین دلیل ممکن است دلار تغییر چندانی نداشته باشد، اما رشد بهای جهانی طلا، قیمت طلا را در داخل بالا ببرد. از سوی دیگر، بالا رفتن نگرانی‌های سیاسی می‌تواند تقاضا برای دارایی‌های امن را بیشتر کند. پس تحلیل بازار طلا و سکه بدون توجه به تحولات جهانی و شرایط داخلی، تصویری ناقص به دست می‌دهد.

ریشه نگرانی‌ها فقط جنگ نیست

اقتصاد ایران پیش از آغاز درگیری‌های نظامی اخیر هم با مشکلاتی مثل تورم مزمن، کاهش قدرت خرید، محدودیت‌های ارزی و نااطمینانی در تصمیم‌گیری اقتصادی روبه‌رو بود. جنگ می‌تواند این مشکلات را تشدید کند، اما نمی‌توان همه آن‌ها را به تحولات نظامی نسبت داد.

بررسی روند دلار در آبان ۱۴۰۴ نیز از افزایش نرخ ارز حکایت دارد؛ به‌طوری‌که قیمت دلار در بازار آزاد از محدوده ۱۰۹ هزار تومان در ابتدای ماه به حدود ۱۱۳ هزار و ۵۰۰ تومان در روزهای پایانی ماه رسید. اعتراضات از ۷ دی‌ماه ۱۴۰۴ آغاز شد و در ادامه، وقایع شب‌های ۱۸ و ۱۹ همان ماه با اغتشاشات همراه شد. گزارش‌های منتشرشده از آن دوره، کاهش ارزش ریال و نگرانی از افزایش قیمت کالاهای ضروری را از زمینه‌های مهم آغاز اعتراضات معرفی کرده‌اند. این وقایع نشان دادند که فشار معیشتی و کاهش قدرت خرید می‌توانند به نارضایتی اجتماعی دامن بزنند؛ هرچند نمی‌توان همه ابعاد آن تحولات را صرفاً با نرخ ارز توضیح داد.

بازار بیش از هر چیز از بلاتکلیفی می‌ترسد

مسئله اصلی امروز، به نظر من، فقط این نیست که جنگ ادامه پیدا می‌کند یا به توافقی سیاسی می‌رسد. مسئله این است که فعال اقتصادی تا چه اندازه می‌تواند برای آینده برنامه‌ریزی کند. وقتی چشم‌انداز روابط خارجی، تجارت و دسترسی به منابع ارزی روشن نباشد، تصمیم‌گیری سخت‌تر می‌شود و تمایل به نگهداری دارایی‌هایی مثل ارز و طلا بالا می‌رود.

از این منظر، قیمت دلار و طلا را نباید پیش‌بینی قطعی آینده یا نشانه حتمی وقوع یک رویداد سیاسی دانست. این قیمت‌ها بخشی از نگرانی‌ها و انتظارات امروز جامعه را بازتاب می‌دهند.

کاهش پایدار نااطمینانی هم صرفاً با کنترل مقطعی قیمت‌ها به دست نمی‌آید. اقتصاد برای بازگشت اعتماد، به ثبات در تصمیم‌گیری، چشم‌انداز روشن در روابط خارجی و اصلاح مشکلات ساختاری نیاز دارد. تا زمانی که این عوامل بهتر نشوند، هر تحول سیاسی یا نظامی می‌تواند دوباره آرامش بازار را بر هم بزند.