
امین غیوری نویسنده و تحلیلگر اقتصادی
اقتصاد را همیشه نباید در آمار کارخانهها، بازار ارز یا تصمیمهای بانک مرکزی جستوجو کرد. گاهی برای فهمیدن حالوروز اقتصاد، کافی است به سبد خرید خانوادهها نگاه کنیم. وقتی یک خانواده خرید پوشاک را عقب میاندازد، مصرف بعضی مواد غذایی را کاهش میدهد یا از تعمیر وسیلهای که خراب شده صرفنظر میکند، شاید در نگاه اول فقط با یک تصمیم شخصی روبهرو باشیم. اما وقتی این رفتار در میان تعداد زیادی از خانوارها تکرار میشود، دیگر نمیتوان آن را صرفاً یک مسئله فردی دانست. این اتفاق میتواند نشانهای از ضعیفشدن تقاضا و کوچکشدن تدریجی بازار باشد.
در شرایطی که تورم و نااطمینانی اقتصادی فشار زیادی بر زندگی خانوارهای ایرانی وارد کرده، یک پرسش جدی مطرح است: کاهش قدرت خرید مردم چگونه از یک مشکل معیشتی فراتر میرود و به رکود اقتصادی دامن میزند؟
وقتی درآمد هست، اما خرید کمتر میشود
یکی از نخستین پیامدهای تورم، کاهش قدرت خرید است. وقتی قیمت کالاها و خدمات سریعتر از درآمد خانوار افزایش پیدا میکند، خانواده ناچار میشود در هزینههایش تجدیدنظر کند. در چنین شرایطی، خوراک، مسکن و درمان در اولویت قرار میگیرند و خرید پوشاک، لوازم خانگی، تفریح و دیگر نیازها به زمان دیگری موکول میشود.
مسئله فقط این نیست که مردم کمتر خرید میکنند؛ انتخابهایشان هم محدودتر میشود. خانوادهای که پیشتر بخشی از درآمدش را پسانداز میکرد یا برای خرید کالاهای غیرضروری کنار میگذاشت، ممکن است حالا تمام درآمد خود را صرف هزینههای اولیه زندگی کند. حتی ممکن است هزینه اسمی خانوار بیشتر شده باشد، اما در عمل با همان درآمد، کالاها و خدمات کمتری خریداری کند.
گزارش رویترز در اکتبر ۲۰۲۶ (مهر و آبان ۱۴۰۵) نیز تصویری از فشار اقتصادی بر خانوارهای ایرانی ارائه میدهد؛ خانوادههایی که ناچارند هزینههای ضروری را در اولویت بگذارند و با کاهش درآمد واقعی و افزایش مخارج زندگی کنار بیایند.
از سفره خانوار تا خط تولید
کاهش مصرف خانوارها فقط به زندگی مردم محدود نمیماند. وقتی مشتری کمتر خرید میکند، فروشگاهها و واحدهای تولیدی هم با کاهش درآمد روبهرو میشوند. در واقع، قدرت خرید مردم یکی از عواملی است که به فعالیت بنگاهها جان میدهد.
وقتی فروش کاهش پیدا میکند، بنگاه اقتصادی ممکن است برای کنترل هزینهها، تولید خود را پایین بیاورد، سفارش مواد اولیه را محدود کند یا از استخدام نیروی جدید صرفنظر کند. اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، حتی تعدیل نیرو هم میتواند به یکی از راههای پیش روی کسبوکارها تبدیل شود.
به این ترتیب، چرخهای شکل میگیرد که خروج از آن آسان نیست: قدرت خرید کاهش مییابد، فروش بنگاهها افت میکند، تولید و اشتغال تحت فشار قرار میگیرند و درآمد کمتر شاغلان، دوباره توان خرید مردم را پایین میآورد.
البته همه صنایع به یک اندازه از این وضعیت تأثیر نمیپذیرند. صادرات، هزینه تولید، دسترسی به مواد اولیه و شرایط رقابت هم در عملکرد بنگاهها نقش دارند. با این حال، نمیتوان اثر تداوم ضعف تقاضای داخلی را بر فعالیت اقتصادی نادیده گرفت.
تورم بالا و تقاضای ضعیف؛ تناقضی ظاهری
گاهی تصور میشود رکود زمانی اتفاق میافتد که قیمتها کاهش پیدا کنند؛ اما واقعیت این است که یک اقتصاد میتواند همزمان با تورم بالا و تقاضای ضعیف روبهرو باشد.
در چنین وضعیتی، قیمتها همچنان افزایش پیدا میکنند، اما توان خرید مردم کمتر میشود. بنابراین گرانترشدن کالاها الزاماً به معنای رونق بازار نیست. ممکن است یک محصول با قیمت بالاتری فروخته شود، اما تعداد مشتریان و حجم فروش آن کاهش پیدا کرده باشد.
تولیدکننده هم در موقعیت دشواری قرار میگیرد. از یک طرف، هزینه مواد اولیه، انرژی، حملونقل و دستمزد افزایش مییابد و از طرف دیگر، نمیتواند همه این افزایش هزینهها را به قیمت محصول منتقل کند؛ چون مشتریان دیگر توان خرید گذشته را ندارند.
حمایت معیشتی؛ مُسکن یا راهحل؟
در چنین شرایطی، حمایت از خانوارهای آسیبپذیر ضروری است؛ اما اینکه این حمایت چگونه و با چه سازوکاری انجام شود، اهمیت زیادی دارد. پرداختهای حمایتی اگر هدفمند باشند و از منابع مالی پایدار تأمین شوند، میتوانند بخشی از فشار معیشتی را کاهش دهند.
در مقابل، سیاستهای گسترده کنترل قیمت و پرداخت یارانه، اگر بدون توجه به هزینههای واقعی و پیامدهای جانبی اجرا شوند، ممکن است فشار بیشتری بر بودجه وارد کنند، عرضه کالاها را مختل سازند یا زمینه شکلگیری رانت را فراهم کنند. صندوق بینالمللی پول نیز در فصل دوم گزارش چشمانداز اقتصاد جهانی اکتبر ۲۰۲۶، با بررسی تجربه کشورهای مختلف در مواجهه با بحران هزینه زندگی، بر حمایتهای موقت و هدفمند از اقشار آسیبپذیر تأکید کرده است.
با این حال، حمایت مالی بهتنهایی نمیتواند قدرت خرید را به وضعیت مطلوب برگرداند. مهار تورم، ثبات در سیاستگذاری، بهبود فضای کسبوکار، تقویت سرمایهگذاری و ایجاد فرصتهای شغلی پایدار نیز باید در کنار آن قرار بگیرند.
اقتصاد بدون مشتری رونق نمیگیرد
به نظر میرسد برای درک بخشی از مشکلات اقتصاد، باید بیش از گذشته به رفتار مصرفکنندگان توجه کرد. وقتی مردم از خرید کالاها و خدمات صرفنظر میکنند، مسئله فقط کوچکشدن سفره خانوار نیست؛ بازار هم مشتریان خود را از دست میدهد و یکی از مهمترین محرکهای فعالیت اقتصادی ضعیف میشود.
نمیتوان از رونق تولید سخن گفت، اما همزمان از کاهش توان خرید مصرفکننده چشمپوشی کرد. حمایت از تولید، بدون توجه به وضعیت تقاضا، تصویر کاملی از مسئله اقتصاد به دست نمیدهد.
تولید برای ادامه فعالیت به سرمایهگذاری و امکانات نیاز دارد، اما در نهایت باید بازاری وجود داشته باشد که محصولاتش را بخرد. به همین دلیل، بازگرداندن قدرت خرید خانوارها را نباید فقط یک سیاست حمایتی یا اجتماعی دانست. این موضوع مستقیماً با آینده تولید، اشتغال و رشد اقتصادی ارتباط دارد.