فناوری نانو یعنی توانایی شناخت و مهندسی ماده در ابعادی فوق‌العاده کوچک، معمولاً بین ۱ تا ۱۰۰ نانومتر؛ جایی که مواد می‌توانند ویژگی‌های متفاوت و کاربردهای جدیدی پیدا کنند. به زبان ساده، نانو یعنی دستکاری هوشمندانه ماده در کوچک‌ترین مقیاس برای ساخت محصولاتی با عملکرد بهتر؛ از تصفیه آب و پزشکی گرفته تا انرژی، صنعت و محیط‌زیست.
تصور کنید آب از یک صافی بسیار بسیار ظریف عبور می‌کند؛ صافی‌ای که آن‌قدر دقیق است که می‌تواند بعضی از مواد نامطلوبِ حل‌شده در آب را جدا کند، اما اجازه می‌دهد خود آب عبور کند.
به این فناوری می‌گوییم نانوفیلتراسیون.
این فناوری با فشار، آب را از یک غشا عبور می‌دهد و بخشی از مواد ناخواسته را پشت غشا نگه می‌دارد.
ارزشش در این است که می‌توان آن را متناسب با مسئله آب طراحی کرد.
یعنی اگر مسئله یک منطقه سختی بالای آب باشد، می‌توان نانوفیلتراسیون را برای کاهش سختی به کار گرفت. اگر مسئله بعضی آلاینده‌های محلول باشد، می‌توان سراغ طراحی مناسب غشا و فرآیند رفت. پژوهش‌ها و کاربردهای عملی نانوفیلتراسیون در تصفیه آب آشامیدنی، آب زیرزمینی، آب سطحی و بازچرخانی آب ادامه دارد.
ایران امروز از توانمندی بالایی در طراحی و تولید غشاهای نانوفیلتراسیون برخوردار است و بخش قابل‌توجهی از دانش فنی و فناوری مورد نیاز این حوزه در داخل کشور بومی‌سازی شده است.
این دستاورد به این معناست که برای توسعه و به‌کارگیری فناوری نانوفیلتراسیون، وابستگی به شرکت‌ها و تجهیزات خارجی ضرورتی ندارد و کشور از ظرفیت علمی و صنعتی لازم برای طراحی، ساخت و توسعه این غشاها در داخل برخوردار است.
با وجود این توانمندی، یکی از چالش‌های اصلی، تبدیل این ظرفیت بومی به حضور مؤثر در بازارهای بین‌المللی و صادرات محصولات و فناوری‌های مرتبط با غشاهای نانوفیلتراسیون است. به بیان دیگر، ایران توانسته بخش مهمی از مسیر وابستگی به واردات تا تولید داخلی را طی کند؛ اما اکنون فرصت اصلی، برداشتن گام بعدی و حرکت از خودکفایی به صادرات و حضور در بازار جهانی است.
داروهای نانو در واقع تلاش می‌کنند دارو را هوشمندتر به بدن برسانند.
به‌جای اینکه دارو بعد از خوردن یا تزریق در همه جای بدن پخش شود، آن را به شکل بسیار ریزی آماده می‌کنند تا بهتر به محل موردنظر برسد و در زمان مناسب آزاد شود.
مثلاً در بعضی داروهای ضدسرطان، هدف این است که دارو بیشتر به سمت سلول‌های سرطانی برود و کمتر به سلول‌های سالم آسیب بزند. به همین دلیل، نانو می‌تواند اثر دارو را بیشتر و عوارض آن را کمتر کند.
چند نمونه از داروهای نانویی که در ایران ساخته شده‌اند، شامل داروهای ضدسرطان برای رساندن مؤثرتر دارو به سلول‌های سرطانی، داروهای نانویی برای درمان سالک و برخی داروهای نانویی برای بیماری‌های مختلف هستند. در این داروها، از فناوری نانو استفاده می‌شود تا دارو به شکل دقیق‌تر و کنترل‌شده‌تری در بدن حرکت کند و در محل موردنظر آزاد شود؛ یعنی به زبان ساده، نانو کمک می‌کند دارو به جای اینکه بی‌هدف در بدن پخش شود، هوشمندانه‌تر به مقصدش برسد و اثر بهتری داشته باشد.
از نمونه‌های مهم آن دارو ها می‌توان به سینادوکسوزوم و پکلی‌نب در درمان سرطان، سیناآمفولیش برای درمان سالک و پادینکس برای برخی سرطان‌ها اشاره کرد. که تعداد معدودی از کشور ها به توان بومی سازی این دارو ها رسیده اند.
ایران در حوزه نانودارو جزو کشورهای فعال و پیشرو جهان محسوب می‌شود؛ برای نمونه، در یک بررسی علمی از پژوهش‌های نانودارو، ایران در رتبه چهارم جهان پس از چین، آمریکا و هند قرار گرفته است.
همچنین ایران در زمینه نانودارو فقط به تولید داخل اکتفا نکرده و توانسته نانوداروی ضدسرطان «سینادوکسوزوم» را به بازار خارجی نیز برساند. این دارو به سوریه صادر شده و برای صادرات آن به عراق نیز برنامه‌ریزی شده است.
کاتالیست‌ها موادی هستند که باعث می‌شوند واکنش‌های شیمیایی سریع‌تر و با انرژی کمتری انجام شوند. وقتی این مواد در مقیاس نانو طراحی می‌شوند، به دلیل سطح بسیار زیاد ذرات، می‌توانند عملکرد مؤثرتری داشته باشند. به این مواد نانوکاتالیست گفته می‌شود.
اهمیت نانوکاتالیست‌ها در صنعت نفت و پتروشیمی از این جهت است که بسیاری از فرآیندهای این صنایع به کاتالیست وابسته‌اند. بنابراین ساخت کاتالیست‌های پیشرفته می‌تواند به افزایش بازده، کاهش مصرف انرژی و بهبود کیفیت فرآیندهای صنعتی کمک کند.
ایران در این حوزه توانسته دانش طراحی، ساخت و تولید برخی کاتالیست‌های پیشرفته و نانوساختار را در داخل کشور توسعه دهد. این توانمندی به‌ویژه از نظر کاهش وابستگی به واردات کاتالیست‌های مورد استفاده در صنایع نفت، گاز و پتروشیمی اهمیت دارد.
طبق گزارشی که در سپتامبر ۲۰۲۵ منتشر شد، شرکت‌های ایرانی در یک سال منتهی به ۲۰ مارس ۲۰۲۵ حدود ۱۲ میلیون دلار نانوکاتالیست به کشورهای عراق، ترکیه، روسیه و ونزوئلا صادر کرده‌اند؛ یعنی ایران در این حوزه فقط به توانایی تولید نانوکاتالیست نرسیده، بلکه توانسته محصولات خود را به کشورهای دیگر بفروشد و برای آن درآمد ارزی کسب کند.
تصور کنید روی سطح یک فلز، شیشه، کاشی یا حتی قطعات صنعتی، یک لایه بسیار بسیار نازک و مقاوم ایجاد کنیم؛ لایه‌ای که با چشم دیده نمی‌شود، اما می‌تواند ویژگی‌های سطح را تغییر دهد. به این فناوری نانوپوشش می‌گوییم.
نانوپوشش‌ها می‌توانند باعث شوند یک سطح مقاومت بیشتری در برابر خوردگی، سایش، حرارت و مواد شیمیایی پیدا کند یا ویژگی‌هایی مانند ضدآب و ضدلک بودن به آن اضافه شود. به همین دلیل، این فناوری در صنایعی مانند ساختمان، خودرو، نفت و گاز، تجهیزات صنعتی و حتی محصولات خانگی کاربرد پیدا کرده است.
ایران در سال‌های اخیر توانسته در زمینه طراحی و تولید نانوپوشش‌ها و تجهیزات مورد نیاز آن‌ها به توانمندی قابل‌توجهی برسد. یکی از حوزه‌های مهم این فناوری، پوشش‌های ضدخوردگی است که می‌توانند از تجهیزات فلزی و سازه‌های صنعتی در برابر زنگ‌زدگی و فرسایش محافظت کنند و در نتیجه، عمر تجهیزات را افزایش و هزینه‌های تعمیر و نگهداری را کاهش دهند.
اهمیت این دستاورد زمانی بیشتر مشخص می‌شود که بدانیم نانوپوشش‌ها از جمله سه فناوری نانویی با بیشترین سهم در تولید محصولات نانوی ایران هستند. همچنین در سال ۲۰۲۴، بازار داخلی نانوپوشش‌های ایران حدود ۲۴۱ هزار میلیارد ریال ارزش داشته است. این یعنی نانوپوشش در ایران دیگر فقط یک فناوری آزمایشگاهی نیست، بلکه به یک صنعت تجاری و قابل‌توجه تبدیل شده است.
گاهی برای ساخت یک محصول بهتر، یک ماده به‌تنهایی کافی نیست؛ بنابراین دو یا چند ماده را با یکدیگر ترکیب می‌کنیم تا ماده‌ای جدید با ویژگی‌های بهتر به دست آوریم. اگر در این ترکیب از مواد و ساختارهای نانومقیاس استفاده شود، به آن نانوکامپوزیت می‌گوییم.
به زبان ساده، نانوکامپوزیت‌ها را می‌توان موادی دانست که با اضافه کردن مقدار بسیار کمی از مواد نانویی، ویژگی‌های یک ماده معمولی را تقویت و بهبود می‌دهند. برای مثال، می‌توان موادی ساخت که مقاوم‌تر، سبک‌تر، بادوام‌تر یا مقاوم‌تر در برابر حرارت و خوردگی باشند.
ایران در زمینه تولید و تجاری‌سازی نانوکامپوزیت‌ها نیز توانسته بخش قابل‌توجهی از دانش فنی مورد نیاز را در داخل کشور توسعه دهد. این فناوری در محصولاتی مانند قطعات و تجهیزات خودرو، مصالح ساختمانی، مواد پلیمری و برخی محصولات صنعتی مورد استفاده قرار گرفته است. نانوکامپوزیت‌ها در کنار نانوپوشش‌ها و نانوکاتالیست‌ها، جزو سه فناوری نانویی با بیشترین سهم در تولید محصولات نانوی ایران هستند.
اهمیت این دستاورد فقط به تولید داخل محدود نمی‌شود. در سال ۲۰۲۴، نانوکامپوزیت‌ها یکی از گروه‌های اصلی محصولات صادراتی فناوری نانو ایران بودند و محصولات ایرانی در این حوزه به بازار کشورهای مختلف راه پیدا کردند. در مجموع، صادرات محصولات نانویی ایران در آن سال به ۱۴۵ میلیون دلار و ۴۹ کشور رسید که نشان می‌دهد نانوکامپوزیت‌ها نیز از مرحله پژوهش و آزمایشگاه عبور کرده و به بخشی از زنجیره تولید صنعتی و صادرات فناوری ایران تبدیل شده‌اند.
#روایت_قدرت | حرکتی در راستای تبیین قدرت کشورمان "ایران" در عرصه های مختلف، در پاسخ به فرمان رهبر معظم انقلاب در تاریخ ۱۴۰۵/۰۶/۰۶ | #ایران_هرچه_قوی_تر
