
یک نسل دارد جلوی چشممان شکل میگیرد که در آن، دفتر و کتاب دیگر اولویت نیست. کودکی که باید پشت نیمکت بنشیند، پشت چرخدستی یا در کارگاه ایستاده. نوجوانی که باید برای کنکور برنامه بریزد، دارد برای دستمزد روز حساب و کتاب میکند. این یک تصویر شاعرانه نیست؛ یک روند آماری است که هرسال شفافتر خودش را نشان میدهد.
عددهایی که نمیشود نادیده گرفت
بر اساس گزارش مرکز پژوهشهای مجلس، دستکم ۳ میلیون و ۲۰۰ هزار کودک در ایران از چرخه تحصیل بازماندهاند. تعداد کودکان کار، بسته به منبع، بین یک میلیون و ۶۰۰ هزار تا ۲ میلیون و ۱۰۰ هزار نفر برآورد میشود.
نکتهی تلختر اینجاست: طبق مطالعات شهرداری تهران، ۶۴ درصد از همین کودکان کار، دلیل ترک تحصیلشان را مستقیماً «اشتغال به کار» عنوان کردهاند. یعنی کار جایگزین درس شده، نه مکمل آن. و این اتفاق تصادفی نیست: نزدیک به ۷۰ درصد ترکتحصیلها در دهکهای درآمدی پایین رخ میدهد؛ در مناطقی مثل سیستانوبلوچستان، نرخ ترک تحصیل از ۱۵ درصد هم عبور کرده است.
الگوی سنی هم گویاست: بیشتر کودکان کار، در مقطع دبستان هنوز نسبتی با مدرسه دارند، اما هرچه سنشان بالاتر میرود، فاصلهشان از کلاس درس بیشتر میشود. یعنی فقر، سال به سال، بچه را از نیمکت به بازار کار میکشاند.
زنگ خطری که در کنکور هم شنیده میشود
این روند به سنین پایینتر محدود نمیماند؛ ردش را تا آستانهی جوانی هم میشود دنبال کرد. در کنکور سراسری ۱۴۰۳، از میان یک میلیون و ۱۵۲ هزار و ۵۱۸ داوطلب، تنها ۳۷ درصد پسر بودند؛ ۶۳ درصد باقیمانده را دختران تشکیل میدادند. این فاصله، سالهاست رو به گسترش است.
این عدد را نمیشود صرفاً یک آمار جنسیتی خواند. وقتی کنار آماری میگذاریدش که نشان میدهد نرخ مشارکت اقتصادی گروه سنی ۱۵ تا ۱۹ سال هنوز پایین است اما نرخ بیکاری جوانان ۱۸ تا ۳۵ سال به ۱۵ درصد رسیده، تصویر روشنتر میشود: پسرها زودتر از دختران، مسیر «کار فوری» را به «تحصیل بلندمدت» ترجیح میدهند، نه از سر انتخاب آزاد، بلکه از سر فشار اقتصادی خانواده.
یک تناقض که خودش نوعی اعتراف است
نکتهی نگرانکنندهتر، خود آمارهاست. دربارهی تعداد کودکان کار در ایران، اظهارنظرهای رسمی از ۱۴ هزار نفر (بر اساس اعلام بهزیستی) تا چند میلیون نفر در گزارشهای دیگر نهادها در نوسان بوده است. این فاصلهی عظیم بین رقمها، خودش یک پیام است: نهادی که نمیتواند حتی اندازهی بحران را دقیق اندازه بگیرد، چطور میخواهد برایش برنامه بدهد؟
این فقط یک بحران اقتصادی نیست
کار کودکان زیر سن قانونی، در ایران هم از نظر قانون کار و هم از منظر کنوانسیونهای بینالمللی که ایران به آنها ملحق شده، ممنوع و ناقض حقوق کودک است. وقتی این ممنوعیت قانونی، در عمل به یک هنجار خاموش تبدیل میشود — وقتی خانوادهها مجبورند بین نان و مدرسه یکی را انتخاب کنند — دیگر با یک مشکل رفاهی مواجه نیستیم؛ با فروپاشی تدریجی یک قرارداد اجتماعی روبهروییم: قراردادی که میگفت آیندهی هر کودک، مهمتر از دستمزد امروزش است.
نسلی که بهجای رؤیای دانشگاه، حساب دستمزد روزانه یاد میگیرد، فردا چه چیزی برای ساختن این مملکت خواهد داشت؟ این پرسش را نمیشود به تعویق انداخت. فقر فرهنگی و علمی، برخلاف تصور رایج، از کمبود کتاب شروع نمیشود؛ از لحظهای شروع میشود که یک کودک، بین مداد و پول، مجبور به انتخاب پول میشود.
است که هرسال شفافتر خودش را نشان میدهد.