نوشتهی: علی قریشوندی
کارشناس ایمنی صنعتی (HSE) و متخصص مدیریت ریسک
در بسیاری از پروژههای بزرگ زیرساختی و صنعتی، ما با یک پارادوکس عجیب روبرو هستیم: تمام پروتکلها نوشته شدهاند، تمام مجوزهای کار (PTW) امضا شدهاند، تجهیزات ایمنی در محل حضور دارند و آموزشهای دورهای هم برگزار شده است؛ اما باز هم حادثه رخ میدهد!
چرا با وجود تمام این کاغذبازیهای قانونی و مستندات فنی، هنوز شاهد ریزشها، سقوطها و حوادث ناشی از خطای انسانی هستیم؟
بسیاری از ما در حوزه HSE، تمرکز خود را بر «سختافزار ایمنی» گذاشتهایم؛ یعنی چکلیستها، کلاه ایمنی، و تابلوهای هشدار. اما حقیقت این است که پروتکلها فقط «قانون» هستند، و قانون بدون «باور»، فقط یک دستورالعمل خشک است که در لحظات حساسِ فشارِ کار، دور ریخته میشود.
اینجاست که مفهوم فرهنگ ایمنی رفتاری (Behavioral Based Safety - BBS) وارد میدان میشود.
پروتکل به شما میگوید: «باید از کمربند ایمنی استفاده کنی».اما فرهنگ رفتاری (BBS) به کارگر میآموزد: «چرا استفاده ازکمربند ایمنی، حق زندگی تو و خانوادهات است».
در تجربیات من در پروژههای عمرانی و صنعتی، متوجه شدهام که وقتی تمرکز از «اجبار» به سمت «درک رفتار» تغییر میکند، نرخ حوادث به طرز چشمگیری کاهش مییابد. در سیستم BBS، ما به جای اینکه فقط به دنبال پیدا کردن مقصرِ حادثه باشیم، به دنبال پیدا کردن «ریشه رفتاری» هستیم.
سه ستون اصلی برای گذار از پروتکل به فرهنگ:
۱. مشاهده بدون قضاوت (Observation): به جای اینکه مثل یک پلیس در کارگاه بچرخیم و فقط دنبال تخلف بگردیم، باید یاد بگیریم رفتارها را مشاهده کنیم تا بفهمیم چرا یک کارگر از روش ایمن پیروی نمیکند. آیا ابزار مناسب ندارد؟ آیا فشار کاری بیش از حد است؟
۲. بازخورد مثبت (Positive Feedback): ما معمولاً فقط زمانی با کارگران صحبت میکنیم که اشتباهی کرده باشند. اما برای ساخت فرهنگ، باید زمانی که رفتاری ایمن دارند، از آنها قدردانی کرد. این کار باعث تثبیت رفتار درست در ذهن میشود.
۳. مشارکت در تصمیمگیری: ایمنی نباید چیزی باشد که از بالا به پایین (Top-Down) دیکته میشود. کارگرانی که در خط مقدم کار هستند، بهترین دید را نسبت به ریسکها دارند.
سخن پایانی
اگر میخواهیم از شر حوادث فراتر از یک «گزارش حادثه» خلاص شویم، باید از دوران «اجبار به رعایت پروتکل» عبور کنیم و وارد دوران «ایجاد فرهنگ رفتاری» شویم. ایمنی، یک دستورالعمل نیست؛ یک انتخاب آگاهانه در هر ثانیه از کار است.
اگر میخواهیم از شره»«ایجایکاسدارند. کیت است».