در گذشته به خاطر بعضی از شغلهای پرمسئولیتی که داشتم، همیشه میترسیدم که ناگهان اتفاقی در کارم رخ دهد و من را به خاطر کوتاهی در امور محوله، مقصر بدانند و میبایست خسارت وارد شده را جبران کنم. من که هیچگاه در زندگی از پشتوانهای برخوردار نبودهام و همیشه چون یک درویش زندگی کرده و چیزی در بساط نداشتهام، ترسی بزرگ در من ریشه میدواند، این گیاه سمی از استرسها و اضطرابهای ناشی از کار، تغذیه میکرد و هر روز بیشتر از دیروز، در وجودم ریشه میدواند و رشد میکرد. اینکه ممکن است روزی به خاطر ایجاد خسارتی که مقصرش من هستم به زندان بیوفتم، جانم را به لبم رسانده بود و در ضمیر خود همیشه به دنبال یک ناجی میگشتم. رفتن به زندان را بالاترین مصیبت ممکن در زندگی میدانستم و من که همیشه در عمر خود رنجها کشیده بودم، دلم نمیخواست که زندانی بشوم و از نعمت آزادی محروم.
اما بعدها که از این شغلهای پرمسئولیت کناره گرفتم، تازه فهمیدم که ترس بیجایی داشتهام، در اصل همین بودن در شرایط تنشزا و پر استرس، خود بزرگترین زندانی بود که در آن میزیستم و از آن خبر نداشتم. در واقع من زندانی یک سیستم بردهداری نوین بودم و خیال میکردم که فردی آزاد هستم. آن سیستم، به ازای هشت ساعت کار مبلغ ناچیزی به اسم قانون کار پرداخت میکرد که عملا با آن فعالیت خاصی نمیشد انجام داد و من میبایست کل زندگیام را حول همان پول ناچیز برنامه ریزی میکردم و این یعنی محدودیت. من هم یک زندانی بودم با این تفاوت که زندانم کمی بزرگتر بود و البته از مزایای یک زندانی برخودار نبودم. وسعت زندانم از خانه تا محل کارم بود، یعنی با درآمدی که داشتم، فقط میتوانستم بین همین دو محیط رفت و آمد کنم. این حقوق حتی کفاف اجارهی یک خانهی مستقل را نمیداد و من اگر میخواستم به غیر از خانهی پدری، در جای دیگری زیست کنم، مجبور بودم یک آغل سگ که فقط بتوان در آن خوابید را اجاره کنم، حال بماند که خرج خورد و خوراک و پوشاک را دیگر نمیدانستم چگونه باید از قِبل این حقوق ناچیز تامین کرد. دقیقتر که شدم، دیدم زندگی یک زندانی به مراتب از من آزاد بهتر است و بیشتر شرافت دارد، او هیچ دغدغهی مسکن، خوراک و پوشاک ندارد و از سر اجبار هم کار نمیکند، در صورتی که من بایستی سخت به کاری مشغول میشدم که هم زمان، استرس، تنش و اضطراب را به من تحمیل میکرد.
قسمت غمانگیز ماجرا آنجاست که تو وقتی در این شرایط سخت به سر میبری، هیچ کس را نمیشناسی و یا پیدا نمیکنی که تو را یاری دهد، یعنی با خود میگویی اگر به زندان بروم خواهم مُرد و زندگی برایم پایان میپذیرد!
اما بعدها که از این جهنم بیرون آمدم، فهمیدم که زندان آنقدرها هم که فکر میکردم جای بدی نیست. هرچند که هم اکنون هم زندگیام دست کمی از یک زندانی ندارد و شاید هم از مزایای کمتری برخوردار باشم. آدم مادامی که پول و درآمد کافی نداشته باشد، به صورت خودکار محدود میشود، درست مانند یک زندانی.
بعدها با خود گفتم که زندان چه جای خوبی برای زیستن است، شما نه دغدغهی نان داری و مکان. همه چیز نظم دارد. نانت را سر وقت میدهند و خوابت هم به موقع است. بابت مریضی هم هیچ هزینهای پرداخت نمیکنی. حالا اگر در زندان مجبور به کاری هم باشی که چه بهتر و وقت را بهتر میگذرانی. به نظرم اگر در زندان همیشه کتابی برای خواندن باشد، تا پایان عمر میشود در آن زیست کرد و البته اگر هم نباشد، هر یک زندانی که در آن میبینید، خود یک کتاب زنده و گویاست و میتوان داستان و زندگینامهاش را شنید و از تجربیات او سود جست.
میگویید در زندان از سفر کردن محرومیم اما وقتی در آزادی به خاطر نداشتن پول نمیشود به سفر رفت، پس این دو هیچ فرقی باهم نمیکنند. همچنین شاید برای یک مرد زندان یعنی محرومیت از لذتهای زنانه اما همانطور که پیشتر گفتهام، هرچیزی قیمت و بهایی دارد و ما که سالهاست از زنان و لذتهایش بیبهره بودهایم، باز این محرومیت را توان که تحمل کنیم. اما مسائل دیگری هم هستند که شاید زندان را تحمل ناپذیر کنند، مثلا ممکن است مردی همسر و فرزند و یا معشوقهای داشته باشد و یا از بابت والدین، خواهر و برادر خود دلتنگ شود و خب میشود به او نیز حق داد. ولی به نظر من هر چیزی که در دنیای مادی ذهن انسان را به خود مشغول دارد، برای او حکم یک زندان را دارد. خانواده، همسر، فرزند، معشوق، دارایی و هزاران مثال دیگر. آزادی یعنی تعلق نداشتن هرچند که به ظاهر آزاد باشی. البته من هیچ وقت عشق ورزیدن را نفی نمیکنم اما عشق مادی به جای اینکه ما را به آزادی بیشتر برساند، بیشتر به دست و پای ما بند میزند و راه را بر ما میبندد. همین است که میبینیم که چه زود عشقهای آتشین سرد میشوند و عاشق و معشوق در زندانی که خود آن را آراستهاند، گرفتار میشوند.
بگذریم، ما را چه به این حرفهای فلسفی و عرفانی! از عشق و خانواده گفتم به این خاطر که من از این بابت هم هیچ نگرانی ندارم، نه همسری دارم و نه فرزندی. معشوقهای هم نیست که بابتش دلتنگ شوم. از طرفی زندگی برایم آشکار کرد که در نهایت نزدیکترین کسانت هم میتوانند با تو غرببه شوند، پس از بابت والدین، خواهر و برادر هم هیچ دلتنگ نمیشوم، چراکه مدت زمانیست که حضورشان در زندگیام بیاثر و کمرنگ شده است.
با این توصیفات و این شرح حال، چه در زندان باشیم و چه در بیرون از آن، مادامی که از شرایط مالی استانداردی برخوردار نباشیم، همه جا برایمان حکم زندان را دارد. مثل بیشتر مردم که فکر میکنند آزاد هستند اما اسیر یک زندگی تکراری شدهاند و فقط برای بقا تلاش میکنند بیآنکه از آن لذتی ببرند.
البته چه بسا که زندان، این نوع زیستن به ظاهر محدود، خود شکوفا کنندهی استعدادهای یک انسان باشد. آدمی انگار در تنگناها بیشتر خودش را میشناسد و به نیروی عظیم درون خود پی میبرد و چه کتابها و چه شاهکارهایی که در همین زندان نوشته شده است چه اگر غیر از آنجا بود شاید هیچ وقت پدید نمیآمدند.
بعدها وقتی در دل مشکلات به سر میبردم، این گونه خود را تسکین میدادم که در نهایت اگر اتفاقی هم رخ دهد و بخواهند من را مجازات کنند، بالاتر از زندان که نیست! پس چرا به خود این همه استرس و اضطراب وارد میکنی آن هم برای اتفاقی که هنوز رخ نداده و تازه اگر هم پیشامدی اتفاق افتد، در نهایت تو را به استراحتگاهی به نام زندان خواهند فرستاد تا مدتی را از قیل و قال دنیا به دور باشی و خودت را بازیابی کنی، شاید هم معجزهای رخ داد و دوباره آزادیات را به دست آوری!
خالی از لطف نیست ذکر خاطرهای از دوران خدمت سربازی. بخشی که من در آن خدمت میکردم کارها آنقدر خسته کننده بود که اگر حتی چند دقیقه فرصت استراحت پیدا میشد، آن را غنیمت میشمردم و نهایت استفاده را میبردم. این شامل همهی سربازهای آن قسمت میشد. در طول خدمت به علتهایی ناعادلانه و ناجوانمردانه من را به بازداشتگاه فرستادند. ابتدا از این اتفاق بسیار ناراحت بودم به این علت که میدیدم بعد از عمری زندگی آبرومندانه، حالا در لباس سربازی باید به بازداشتگاه برم و حبس را تحمل کنم، اما بعد که این بازداشتها تکرار شد، فهمیدم این لطفی از جانب خداست برای من، زیرا فرصتی بود که میتوانستم چند ساعت را با خیال راحت استراحت کنم و از کارهای طاقتفرسای خدمت سربازی، کمی فاصله بگیرم. آری این تجربه و همچنین زندگی به من آموخت، زندان واقعی آن دیوارهایی نیست که حصار دورمان را تشکیل میدهند بلکه شاید عوامل و شرایطی باشند که ما هیچ متوجه آنها نیستیم و با اینکه تصور میکنیم آزادیم اما زنجیرها به گردن و دست و پا داریم و در بین حصارهایی نامرئی، حبس شدهایم.
۱۵ تیر ۱۴۰۵