
مقدمه
کتاب اگر فقط برای سرگرمی باشد، به نظرم هیچ ارزشی والایی به انسان نمیافزاید. البته هرچند همین سرگرمی ساده هم خود بهتر از هر نوع خوشگذرانی پوچ دیگری است، چون اگر در ادامه انسان را به سمتی هدایت کند که باعث شود او مطالعه را از سطح سرگرمی به سطوح بالاتری ارتقاء بخشد، خود کاری بس ارزشمند است.
ما میخواهیم زخمهایمان را مداوا کنیم، آنها را بپوشانیم و در نهایت به دست فراموشی بسپاریمشان، اما من با خواندن ادبیات فهمیدم که تنها با همین زخمهاست که میتوان روح زیبایی داشت و میبایست به وجود آنها افتخار کرد. اگر کسی هست که در اعماق وجود او، کمترین دردی وجود ندارد، او هنوز در دوران طفولیت به سر میبرد، روحهای بزرگ از آن کسانی هستند که دست روزگار، بیشترین ضربه را بر پیکرهی آنها وارد کرده است و این سنگتراش هنرمند عجب زیبا روح انسانی را میتراشد.
ادبیات اگر بتواند این نقشهای برجسته که بر اثر امواج روزگار به وجود آمده را صیقل دهد، زخمها را نه تسکین بلکه به روشی با دم مسیحایی خود شفا دهد اما ردی از آن را بر وجود شما باقی بگذارد، آنگاه میشود گفت رسالتش را درست انجام داده است. کتابی که فقط شما را سرگرم میکند چون یک بازی کودکانه میماند، درست است که شادی، هیجان و تجربهی جدیدی را به شما هدیه میدهد اما اگر درد را در شما بیدار نکند، اگر باعث نشود به طور عمیق در افکارتان فرو نروید و اگر شما را به جهان اندیشه دعوت نکند، پس هنوز باید راه درازی را طی کنید و البته اگر این چنین کتابهایی را بیهوده میدانید، یا هنوز خیلی جوان هستید و یا اینکه روح شما نیاز دارد تا در این کورهی روزگار، بیشتر پخته شود.
وقتی کتابهایی پیدا میکنم که اشارهی مستقیمی دارند به زخمهای روحی من و باعث میشوند که بتوانم بار دیگر، تجربههای این زندگی مشقتبار را، از نگاه دیگری بنگرم و ببینم که من توانستهای از پس این همه سختی گذر کنم، احساس خوشبختی میکنم و از اینکه میبینم که در چنین تجربههای دشواری تنها نیستم، بسیار خرسند میشوم.
در جایی در مجازی متن جالبی نوشته بود:
میگردی بین فلسفه میگردی، لا به لای ادبیات میگردی، درون سینما میگردی، میان موسیقی میگردی، بلکه فیلسوفی تو را یافته باشد، ادیبی تو را نوشته باشد، فیلمسازی تو را ساخته باشد و موسیقیدانی تو را نواخته باشد. آدمی تشنهی جرعهای درک شدن است؛ میخواهد خودش را بخواند و ببیند و بشنود.
آری، انگار بالزاک بخشهایی از زندگی من را ساخته و نواخته و نوشته است و من میتوانم خودم را بارها در هر صفحه از کتاب او و بین سطر سطر آن بخوانم و بازتاب روح خود را در آثارش به تماشا بنشینم.
سفر من با بالزاک هنوز تمام نشده است و چه مایهی خوشبختی که چنین نویسندگانی وجود دارند و از خود کتابهایی باقی گذاشتهاند که چون چراغی نور را بر ذهن تاریک ما میتابانند. حال این سومین کتابی است که از او میخوانم، باعث شد تا بار دیگر میل به نوشتن پیدا کنم و همچنان که قبلا هم گفتم، قصد من صرفاً معرفی نیست، بلکه هدف بیشتر بیان همذات پنداریهایی است که حین مطالعه آنها را احساس میکنم و دلم میخواهد که دیگران هم بتوانند از این گنجینه که در دل داستانهای بالزاک نهفته است، استفاده کنند.
۱
بنظرم بالزاک بیشتر از آنکه یک نویسنده باشد، هم زمان، یک شاعر و یک نقاش چیره دست است، تصورش چقدر میتواند شگفت انگیز باشد که یک نفر با قلمی ساده که در دست دارد، دو اثر را با هم و هم زمان خلق کند! واو که چقدر میتواند هیجانانگیز باشد و انسان را به مرز جنون و شیدایی بکشاند. کتاب او بیشتر به یک نمایشگاه، یک گالری شباهت دارد که زن را، این موجود ظریف که اوج هنر و خلاقیت پروردگار است، را با نازکترین طبعها و با جادوییترین قلم موها، به تصویر کشیده است. شما اینجا میتوانید نقاشی را که به سبک شاعرانهای کشیده شده را تماشا و بخوانید و همانطور که ممکن است تماشای یک تابلوی نفیس، ساعتها شما را به خود مشغول سازد، هر صفحه از این کتاب را که میخوانید، مجبورید برای هضم این همه بلاغت، دست از مطالعه بکشید و مدت زمانی را به خود فرصت دهید تا آن همه آشوب، آن همه بیقراری را که در دلتان ایجاد شده است را، قدری التیام بخشید و این همان نبوغ بالزاک نام دارد گرچه شاید عدهای بگویند او پر گویی میکند، اما من نظرم چیز دیگرست و اتفاقاً زیادهروی برای شاعران، نقاشان و کسانی که هنر استفاده از کلمات را بلدند، هیچ عیب نیست، مگر کسی از دیدن رقص زنان زیبا و کمر باریک، با سینههای بلورین، آن هم در حالت مستی، خسته میشود که اگر این باشد باید به سلامتی او شک برد یا شاید آدمهایی که چشمهی احساساتشان خشک شده باشد این زیبایی را هیچ گاه درک نکنند. هر چند من مثل بالزاک، پادشاه کلمات و جملات جادویی نیستم و در بیان این همه عظمت از بضاعت کمی برخوردارم و به نظرم این خود مایهی شرمساری است اما با همین سرمایهی اندک و با همین فقر کلمه، باز دوست دارم او را به همگان معرفی کنم، زیرا، هر که به این مجلس عشقبازان بیاید و هر چه هم تقاضا برای این شراب ناب باشد، باز هیچ قدحی خالی از این شراب مردافکن، نخواهند ماند.
۲
اگر تجربهای در مورد خوردن یک جام شوکران ندارید، اگر تا به حال قلب شما به بینهایت تکه تقسیم نشده است و اگر به این افتخار میکنید که روح شما هیچ حساس نیست و نمیتوان آن را تسخیر کرد، پس چگونه میتوانید ادعای انسان بودن کنید اگر که عشق شما را به هیچ شکل در بر نگرفته است! اما باز هیچ دیر نخواهد بود، برای روحهای بزرگ که به غفلت در خواب هستند، باز ناقوسهایی خواهند نواخت و آنها را هوشیار خواهند کرد. آری، برای قلبهای حساس، خواندن کتابهای بالزاک خطرناک است، چرا که هر لحظه بایستی، زهری را بنوشید که آرام آرام در پنهانیترین قسمت وجودتان رسوخ می کند، و شما میخواهید به یکباره این جام را سربکشید و بیش از این شکنجهای جانفرسا را تحمل نکنید، اما این جملات چنان شیرینی تلخی دارند که زبان و دهان و گلو را میسوزانند و عواطف را به آتش میکشند و من میدانم که با هر صفحهای که از این کتاب میخوانم، چند قدم به مرگ نزدیکتر میشوم.
۳
زنبق دره نه یک رمان و نه یک داستان، بلکه یک منظومهی شعر است که وقتی با آن همراه میشوید، بال در میآورید و به پرواز مشغول میشوید. جملهها چنان چشم نوازند که گاهی گفت و گوی بین دو دلدار، دل از شما میبرد و گاهی دوست دارید برخی از پاراگرافها را بارها بخوانید، انگار که نویسنده از زبان شماست که دارد با معشوق سخن میگوید و آیا این زیبا نیست داستان طوری پرداخته شده که انگار شما هم سهمی در این ماجرای عاشقانه دارید!
۴
اگر نام نویسنده را از روی جلد این کتاب بردارید و آن را به یک فرد مشتاق مطالعه بدهید و برایش از داستان دلانگیزش بگویید و در نهایت از او بخواهید که بعد اینکه کتاب را خواند، حدس بزند که چه کسی این شاهکار را نوشته است، با اطمینانی راسخ به شما خواهم گفت که اگر آن شخص خود من باشم که بایستی با توجه به متن کتاب حداقل جنسیت نویسنده را حدس بزنم، قطعاً خواهم گفت این منظومهی شعر را یک زن خوش ذوق و قریحه به نظم درآورده است اما در کمال شگفتی وقتی مطلع میشویم که چنین نیست و این الماس خوش تراش کار دست یک مرد است، اول دچار شک و تردید میشویم و آن را باور نمیکنیم اما بعد مجبوریم به چنین استعدادی ایمان بیاوریم و آن را مورد ستایش قرار دهیم از آن جهت که میبینیم که چطور یک مرد توانسته است از کنه روح یک زن باخبر شود و چنان از زبان او سخنوری کند که گویی خود یک زن است که چنین ماهرانه از جانب زنان دهان به سخن باز میکند.
۵
زنبق دره، دومین کتابی است که در من غمی ژرف و عمیقی را ایجاد میکند و اولین آن هم مربوط میشود به کتاب ژان کریستف که به هنگام مطالعه و رسیدن به آن قسمت که ماجرا از حد توان احساسات من خارج بود، دیگر نتوانستم به خواندن ادامه دهم و مجبور شدم یک شب را تا به صبح بخوابم، درست مانند وقتی که همهی مصیبتهای دنیا به یکباره بر سر شما خراب شده و گریه امانتان نمیدهد و تنها یک چیز میتواند التیامتان دهد و از نو شما را برای زندگی آماده کند و آن هم یک خواب عمیق شبانه است.
جالب است که بدانید چه در کتاب ژان کریستف و چه در زنبق دره، تنها یک موضوع مشترک است که باعث غم و اندوه بیشتر از حد توان من میشود و آن هم به تصویر کشیدن رنجهای یک زن است که در نهایت بدون هیچ گونه کامیابی از زندگی، به مرگ ختم میشود. آری انگار عظیمترین غمهایی که به یک مرد میرسد، از جانب زنان است و متقابلا برای زنان هم از جانب یک مرد فراهم میشود. انگار جهان باید با رد و بدل کردن غم میان زن و مرد به تعادل برسد و هیچ از این بابت هم خم به ابروی خویش نمیآورد. اگر این را زودتر میفهمیدم و اگر توانش را داشتم، سر دنیا کلاه میگذاشتم بدین گونه در زندگی سعی میکردم از پس هیچ رنج و غمی نروم و چون یک عابد، در معبدی پنهانی میزیستم، تارک دنیا میشدم و خود را از هرگونه رویاروی با تمام زنان جهان محروم میکردم حتی اگر قیمت آن سوختن در شهوت و محرومیت دائمی باشد، مگر نه این که خود همین تولد و بودن در این جهان مادی، بزرگترین گناه و عذاب ماست، پس چرا باید در این جهنم، خود را به طبقات پایینتر و پستتر برسانیم، مگر همین مصیبت برایمان کافی نیست، پس چرا باز بیشتر آن را از دستان و آغوش یک زن یا یک مرد به هدیه قبول کنیم؟
مصیبت اصلی برای مردان و خصوصاً مردان از آنجا شروع میشود که به اجبار و به جبر زمانه و جهان مادی، میبایست رشد اولیه خود را از زمان شکل گیری نطفه و تا رشد کامل جنین را در رحم یک زن تجربه کنند و عذاب اصلی درست لحظهی تولد است، همان موقع که ناف را میبرند و ما را در آغوش یک زن که به او مادر هم میگویند میگذارند و شکنجه زمانی به اوج میرسد که از سر عشق، اولین تبادلات عاشقانه میان نوزاد و مادر شکل میگیرد، اولین نگاه ما که تازه چشم به جهان گشودهایم به نگاه آسمانی یک زن گره میخورد، اولین لمس و نوازشهای شورانگیز و اولین تجربهی عشق زمینی وقتی که او سینهی پر مهر و لطیفش را به دهان ما میگذارد و عصاره و شهد عشق را به این موجود ضعیف که هیچ توانی از خود ندارد، بدون هیچ چشم داشتی ارائه میکند. آه که ما گول میخوریم و از همان اول عشق یک زن را به ازای دریافت تمام رنجها و غمهای دنیا پذیرا میشویم به گمان این که فکر میکنیم اینگونه خوشبختتر خواهیم بود اما این شاید بزرگترین دروغ زندگیمان باشد و زمانی حقیقت بر ما آشکار میشود که باز به اجبار و به جبر مجبوریم درد فراق را تجربه کنیم حال بیآنکه خود بدانیم، در زمان وصال برای روزهای جدایی، توشه از زندگی برمیداشتیم به این خیال که فکر میکردیم در این جهان همه چیز ابدی است لیک بعد فهمیدیم که هرچیز بهایی دارد و لطف قیمتی، آنچه امروز به ظاهر به رایگان میدهند باز فردا میبایست بهایش را به همراه دیرکردش، پرداخت کنید. آری عشق یک زن بسیار شیرین و وصفناپذیر است اما به همان اندازه بهایی گزاف دارد.
پس با خود میگویم خوشا آن حیواناتی که نه در رحم مادر، بلکه در تخمی رشد میکنند و هیچگاه مادر خویش را نمیبینند و کاش ماهم و باز ما مردان، در تخمی رشد میکردیم و هیچگاه از عشق زنانه هیچ نمیدانستیم و این گونه چه خوشبخت میزیستیم! اما انگار آمدنمان به این جهان و رشدمان همه در گرو تجربهی همین عشق است که چنان تا اعماق وجودمان رسوخ میکند که به وقت محرومیت از عشق، تمام روح و روانمان به کلی فلج میشود و باز باید همین دم مسیحایی عشقی زنانه، نور زندگی را دوباره بر رگهای خشکیدهمان، تزریق کند.
۶
داستان با سوالاتی شروع میشود که من سالهاست که آنها را با خود حمل میکنم و البته هنوز جوابی برای آن نیافتهام.
کدام نقص جسمی یا روحی موجب میشد که مادرم از من روی بتابد؟
آخر، آیا من میوهی وظایف زناشوئی بودم که تولدم به تصادف روی نموده باشد، یا بچهای بودم که زندگیاش ننگی به شمار رود؟
این سوالاتی است که فلیکس در ابتدای شروع روایتش بیان میکند، او را که سرنوشت از محبت خانواده محروم کرده و حال هیچ نمیداند که چیز مانع شده است که مادرش او را فرزند خود نداند و مهر و محبتش را از او دریغ میکند و همین دریغ ورزیدن عشق از جانب خانواده او را مجبور به تحمل رنجهایی میکند که هیچ لایغ آن نیست. او که مانند نهالی کوچک و ضعیف است که در نخستین سالهای رشد خود، نیاز به توجه و مراقبت دارد اما میگذارند چون یک گیاه وحشی در بیابان، به صورت خودرو رشد کرده و کودکی را پشت سر بگذراند و البته که همین روند پیش زمینهای میشود که تا او با دیدن یک زن خاص، یک عشق سودایی در او شکل گیرد. و این یک زن، نه دختری جوان، بلکه زنی دارای شوهر و دو فرزند است و ما در ادامه داستانی را میخوانیم از شرح عشق سودائی بین فلیکس و یک زن متاهل به نام هانریت که البته این زن با تمام فداکاری خود سعی میکند از حدود و مرز زناشوئی عبور نکند و تمام خود را وقف فرزندان و شوهر بیمار خود کند و از آن طرف ما فلیکس جوانی را داریم که میخواهد به جبران همهی آن کمبودهای عاطفی، عشق را در وجود هانریت پیدا کند.
البته که همین مقدمهی کوتاه از این داستان شاید کفایت کند و بعد باید خود بروید و ببینید که روح یک زن به چه اندازه میتواند بزرگ و زیبا باشد.
۷
این کتاب را هم با ترجمهی آقای محمود اعتمادزاده خواندم. ترجمه خوب است هرچند به خاطر اینکه نویسنده از جملاتی با مفاهیم عمیقی استفاده کرده و باز من در حین مطالعه نیاز به فرهنگ لغتی داشتم تا بتوانم حجم زیادی از لغات را برای خودم معنا کنم، باید بگویم که متن این کتاب چنان ژرف است و با اینکه بعضی از جملات را مجبور بودم چند بار بخوانم، اما اعتراف میکنم که باز نتوانستم آن را به تمام درک کنم. همچنین این طور نیست که بخواهید کتاب را با سرعت بخوانید یا حداقل برای من این طور بود که مجبور بودم برای درک هر صفحه، به خود زمان بدهم و خب این باعث شد با وجود حجم کم کتاب، خواندنش به درازا بکشد.
پ.ن : تصمیم داشتم به سراغ چهارمین کتاب از این نویسنده بروم اما چنان از درون احساس فرسودگی میکنم که نیاز دیدم که کمی از داستانهای بالزاک دوری جویم تا شاید غمی که به من داده است را کمی التیام بخشم.
۱۱ تیر ۱۴۰۵