
در عصر هوش مصنوعی، شاید نوشتن، معرفی و صحبت دربارهی یک کتاب کمی مسخره به نظر آید و شاید هم حماقت محض باشد. در شرایطی که هوش مصنوعی میتواند دهها برابر بهتر، مفیدتر و زیباتر، کتابی را خلاصه و معرفی کند، این سوال برایم پیش میآید که تلاش تو برای نوشتن در مورد یک کتاب خاص، آیا فایدهای هم دارد؟ آیا اصلا مخاطب امروزی تمایل و کششی دارد که حتی به این متن که توسط یک ذهن انسانی ناکامل نوشته شده، نگاهی بیندازد؟
راستش پاسخی برای این سوالات پیدا نمیکنم، حتی نمیدانم در آینده قرار است چه بر سر نوشتنم، آن هم زیر سایهی هوش مصنوعی بیاید. اما فقط با این ایده میتوانم خود را تسکین بدهم که این فعالیتها و این تلاشهای انسانی، شاید آخرین روزنههای نور امید در یک زندگی سرتاسر مصنوعی و ماشینی باشد. این که به خود قوت قلب میدهم که هنوز هم در بین میلیونها انسان که توسط شبکههای مجازی هیپنوتیزم شدهاند، میتوانم تا حدودی به صورت مستقل فعالیت و فکر کنم و مطلبی حتی با اشتباهات انسانی بنویسم.
از طرفی به این موضوع پی بردهام که نوشتن در مورد کتابها باعث میشود تا سرعت خواندنم را کاهش بدهم و بیشتر در میان سطرها و کلمات زندگی کنم. در جهان شتابزدهی امروزی، انگار برای همه چیز مسابقهای برپا شده است و آدمی که بیشتر میدود و سرعتش را چند برابر میکند، انگار در دید مردم احترام بیشتری دارد. و موضوع آنجا سیاهتر میشود که حتی همان اندک فعالیتهایی که قرار است ما را کمی عمیقتر کنند و معنا و طعم اصیل زندگی را به ما بچشانند هم وارد این مسابقهی مسخره شدهاند. همین کتاب خواندن ساده شده است یک بازی برای برنده شدن، و هر که بیشتر کتاب بخواند، قهرمان این مسابقه است. اما من میخواهم جزو این بازیگران و بازیکنان نباشم و خود را از این رقابت نابرابر بیرون بکشم و فکر میکنم یکی از راههای فرار از این مخمسه، نوشتن در مورد کتابی است که آن را مطالعه میکنم و این کار باعث میشود من دقیقتر، آهستهتر و بهتر بخوانم و یا حتی مجبور باشم برای فهم بیشتر، بارها به صفحات اول کتاب برگردم و دوباره بخوانم.
باباگوریو دومین کتابی است که از بالزاک میخوانم، هرچند تاثیرات کتاب اولی که از او خواندم(چرم ساغری) خیلی در اعماق وجودم رسوخ کرد و شدیدا روحم را تحت تاثیر قرار داد اما داستان باباگوریو هم دست کمی از یک شاهکار تمام عیار ندارد و واقعیتهای اجتماعی را به مانند یک سیلی محکم به صورت آدمی میکوبد.
هر دو کتاب را با ترجمهی آقای اعتمادزاده خوانده و خب ترجمهی باباگوریو به مراتب روانتر از چرم ساغری است، البته نه اینکه ترجمه ایراد داشته باشد بلکه این ادبیات غنی و پیچیدهی بالزاک است که باعث میشود مترجم هم مجبور شود به متن اصلی وفادار باشد و همان جملات عمیق را به فارسی ترجمه کند.
در مورد صحبت دربارهی این کتاب نگران لو رفتن داستان نباشید، من سعی کردهام طوری در مورد این کتاب بگویم که تمام داستان بیان نشود و باز این تمایل در شما باشد که به سراغ آن بروید.
۱
بالزاک نویسنده کتاب بابا گوریو، داستان را با یک نماد شروع میکند، مهمانخانهای که در محلهای متوسط رو به پایین قرار دارد که از چند طبقه تشکیل شده که هر طبقه و ساکنان آن، نمایندهی قشری از جامعهی فعلی آن زمان فرانسه میباشند که البته شامل زمان حال هم میشود.
افرادی که در این مهمانپذیر سکونت دارند، هر کدام خود حامل داستانی هستند که به موازات ماجرای اصلی و جهت تکمیل آن، نویسنده به شرح آنها میپردازد . اما تقریباً همه چیز حول دو شخصیت از افراد این مهمانپذیر شکل میگیرد که یکی باباگوریو و دیگری جوانی به نام راستینیاک است.
۲
بابا گوریوی پیر یکی از ساکنان این مهمانپذیر، مردی که در حاشیهی این ماجرا قرار گرفته است اما انگار کل داستان پیرامون او شکل میگیرد. داستان مردی ثروتمند که پله پله از آسمان خوشبختی و ثروت به زمین هبوط میکند و ما شاهد این هستیم که این حرکت از عرش به فرش، چگونه باعث میشود تا رفتار آدمها با او تغییر کند. او انگار نمایندهی تمام انسانهایی میباشد که روزگاری برای خود شوکت و جلالی داشتنهاند اما ناگهان دست سرنوشت، بیرحمانه آنها را به سمت فقر و بدبختی میکشاند و ما در این دگرگونی و تغییر وضعیت اجتماعی، میبینیم که رفتار مردم چقدر در گرو داشتههای یک انسان است و جامعه چه بیرحمانه میتواند تو را فقط و فقط با داشتهها و وضعیت مادیات مورد قضاوت قرار بدهد.
بابا گوریو که سابقاً صاحب کارخانهی رشته فرنگی و نشاسته بوده، بنا به دلایلی که در اول داستان هنوز مشخص نشده است، به مهمانخانهای با درجه کیفیت تقریبا متوسط رو به پایین که متعلق به بیوه زنی است، وارد میشود و یکی از بهترین اتاقهای (طبقهی اول) آنجا را اجاره میکند. او با اسباب و اساسیه و جهیزهی گرانبهایی از جمله ظروفی از جنس نقره و طلاکوب شده که به همراه خود آورده است، گنجهها و کمدهای مهمانخانه را زینت میبخشد.
مادام ووکر، زنی بیوه و حدوداً پنجاه ساله که صاحب مهمانپذیر است، با دیدن این ثروت کوچک و همچنین ولخرجیهایی که بابا گوریو برای آرایش روزانهی خود میکند، در ابتدا شیفتهی او میشود و تلاش میکند که او هم نیز مثل این مرد، هر روز به ظاهر خود رسیدگی کند تا بلکه شاید بتواند با دلربایی از او، در خوشبختی و ثروت این مرد، سهیم شود.
اما در مسیر این عشق سودائی که بیشتر برای رسیدن به منافع و ثروت است، مادام ووکر که سادهلوحانه در طلب یار کوشش میکند، بنا به دلایلی متضرر میشود و به جای اینکه ریشهی آن را در خود جستجو کند، انگشت اتهام را به سمت باباگوریو میگیرد و در ادامه وقتی میبیند که او با دختران زیبایی از قشر بالای جامعه رفت و آمد دارد، در میابد که این وصال شدنی نیست، پس تمام همت خود را به خرج میدهد تا از این مرد ساده دل انتقام بگیرد تا آنجا که وقتی باباگوریو ثروتش را از دست میدهد و مجبور میشود از طبقهی اول که بهترین اتاقها را دارد به طبقهی سوم با اتاقهایی بیکیفیت نقل مکان کند، ما شاهد اوج کینه و انتقام جویی صاحب مهمانپذیر هستیم تا آنجا که تمام مهمانها و افراد متفرقه که به مهمانپذیر رفت و آمد دارند، باباگوریو را دست میاندازند و مورد تمسخر قرار میدهند و این فقط به اجازهی مادام ووکر محقق شده است، زنی که در ابتدا احترام زیادی به واسطهی ثروت باباگوریو برای او قائل بود.
۳
در بین ساکنان این مهمانپذیر، ما جوانی داریم به نام راستینیاک که دانشجوی رشتهی حقوق است و با هزاران امید و آرزو، از دهات برای تحصیل به پاریس آمده است. او مثل همهی جوانهای دیگر که پا به شهرهای بزرگ میگذارند، با دیدن تجملات و زنان زیبا، شیفته و فریفتهی این زندگی پر زرق و برق میشود. خانوادهی او باید به خود سختی فراوانی بدهند تا بتوانند از پس هزینهی تحصیل او در پاریس برآیند و از طرفی راستینیاک بار مسئولیت سنگینی را بر دوش خود احساس میکند.
به قول مترجم :
دو راه در پیش پای اوست:
یکی استفاده از نفوذی که زنان در گردش امور اجتماعی دارند و راه دیگر طغیان است؛ ولی نه طغیان بر ضد نظام اجتماعی موجود، بلکه بر ضد کسانی که همهی ثمرات و فواید آن را به خود اختصاص دادهاند و راه را بر کسانی که شاید اشتهای نیرومندتری هم دارند بستهاند.
۴
نویسنده پس از آنکه مقدمهی داستانش را با معرفی ساکنان مهمانپذیر شروع میکند و طبقات آنجا که خود انگار به مثابهی طبقات اجتماعی پاریس هستند را شرح میدهد، آرام آرام شما را وارد داستان پیچیدهای میکند که هر یک از بازیگران آن، در آتش شهوت خواستههای خود میسوزند و در این بین فرقی هم بین غنی و فقیر وجود ندارد. آن که بی هیچ است میخواهد به ثروت برسد و آن یکی که از ثروتی برخودار میباشد، باز نسبت به جایگاه و داشتهی دیگران، حسادت میورزد، به دنبال خودنمایی و تجملات بیشتر است. ما با جامعهای بیمار سر و کار داریم، مردمانی که به هر قیمت میخواهند به خواستههای خود برسند، حتی اگر قرار باشد انسانیت را زیر پا بگذارند و رذالت و پستی را تا به بینهایت ادامه بدهند. جامعهای فاقد ارزش و شعور که چون حیوانات یک جنگل، به جان هم افتادهاند.
حال میبینیم که بازیگران اصلی این درام را زنان تشکیل میدهند. زنانی که به واسطهی زیبایی و ثروت، قادر به انجام هر جنایتی هستند، زنانی که روح خود را به شیطان فروختهاند تا در ازایش، فساد و فحشا را گسترش دهند و البته هر کسی که هم بخواهد پلههای ترقی را در چنین لنجزاری بپیماید، باز نیاز به یکی از همین زنان شیطان صفت دارد تا به او درسهای نانوشتهای بدهند تا برای رسیدن به آرزوهای خود، هر چه بیشتر درنده خوتر باشد.
در این بین، راستینیاک برای کسب موفقیت تقریباً به خود شیطان مراجعه میکند، یعنی دختر عمویش که یکی از همان زنان زیبا، ثروتمند و هوسباز پاریس است و کلید ورود به بهشت زمینی در دستان اوست. زنی که با وجود داشتن همسر، باز دلش در بند عشق مرد دیگری است و او را در حضور شوهرش میپذیرد و این که زنی به غیر از شوهر خود، حق دارد معشوقهای هم داشته باشد و حتی خود شوهر این زن، این حق را بر او میپذیرد و گاهی فضا را خالی میگذارد تا این دو عاشق و معشوق باهم راحت باشند و از طرفی خود این شوهر نیز برای خود معشوقی دارد، رسم و قانونی نانوشتهای است که این اجازه را به مردان و زنان پاریسی میدهد که به صورت آزادانه و خارج از عقد، پیوند و چهارچوب زناشویی و به دور از هر گونه عفتی، روابط آزادانه و به ظاهر عاشقانهای داشته باشند، انگار ازدواج در بین اعیان و اشراف چیزی بیشتر از یک قرارداد اجتماعی نیست که زن و مرد را به اجبار پایبند به زندگی در زیر یک سقف میکند، در صورت که بین آنها هیچ گونه تعهدی وجود ندارد و تنها پول است که این رابطه را رسمیت میبخشد و این نوع زیستن همه چیز را در نگاه آدم، به لجن میکشاند.
دختر عمو به راستینیاک میگوید:
بسیار خوب، آقای دوراستینیاک، با این دنیا همانطور که شایستهی آن است رفتار کنید. شما میخواهید به جائی برسید، من به شما کمک خواهم کرد. شما به عمق فساد زنان پی خواهید برد. شما خودپسندی حقیر مردان را اندازه خواهید گرفت. با آنکه من کتاب این دنیا را خوب خوانده بودم، باز صفحههایی بود که به نظرم نرسیده بود. الان دیگر همه را میدانم. شما هرچه با خونسردی بیشتری حساب کنید دورتر خواهید رفت. بیرحمانه ضربه وارد کنید، همه از شما خواهند ترسید. بگذار مردان و زنان برای شما اسبهائی باشند که به منزل میتازانید تا جانشان درآید؛ به این ترتیب به قلهی آرزوهای خود خواهید رسید. ببینید، اینجا اگر زنی نباشد که به شما توجه کند، شما چیزی نخواهید شد. این زن باید جوان و ثروتمند و متشخص باشد. ولی اگر یک احساس واقعی در شما بود، مثل گنج آنها را پنهان نگهدارید! هرگز نگذارید آن را حدس بزنند، وگرنه از دست رفتهاید. دیگر شما جلاد نخواهید بود، بلکه قربانی هستید. اگر زمانی عاشق شدید، راز خود را خوب نگه دارید! و تا خوب ندانید پیش چه کسی قلب خود را باز میکنید، چیزی نگوئید. برای آنکه قبلا این عشق را که هنوز وجود ندارد از خطر حفظ کنید یاد بگیرید که به هیچکس اعتماد نداشته باشید.
و درست اینجاست که سرنوشت باباگوریو و راستینیاک به واسطهی یکی از دو دختر باباگوریو، به هم گره میخورد. بابا گوریو کسی است که همه ثروتش را به پای دو دخترش ریخته و حال خود او از جانب آنها طرد شده است. اینک این دختران که پدر خود را فراموش کردهاند، در حال رقابت با یکدیگر هستند و در این منجلاب شهوت و کثافت پاریس، دست به هر کاری میزنند تا بلکه در بازی شیطان، برگ برنده را به دست آورند.
در ادامه دختر عمو به راستینیاک میگوید:
مادام نوسینگن(یکی از دختران باباگوریو که همسر هم دارد)، این زن زیبا، برای شما به جای تابلوی مغازه به کار خواهد رفت. همینکه شما مرد مورد علاقهی او شدید، زنهای دیگر شما را دیوانهوار دوست خواهند داشت. رقیبان او، دوستان او، بهترین دوستان او سعی خواهند کرد شمارا از دست بیرون بیاورند. زنهائی هستند که هر مردی را که دیگری انتخاب کند دوست دارند، همانطور که زنهای بیچارهی بورژواها که اگر مثل ما کلاه به سر بگذارند، میتوانند حرکات و رفتار مارا هم یاد بگیرند. به این طریق شما موفقیتهائی بدست خواهید آورد. در پاریس، موفقیت در مورد زنان یعنی همه چیز، یعنی کلید قدرت. اگر زنان بگویند که شما ظرافت و هنر دارید، مردم هم باور خواهند کرد. بشرط آنکه خودتان آنها را از اشتباه در نیاورید. در این صورت میتوانید هر چیزی را بخواهید، پای شما به همه جا باز خواهد شد. آنوقت خواهید دانست که دنیا چیست: اجتماعی از اشخاص گول خورده یا فریب کار. سعی کنید نه از جملهی اینها و نه از آنها باشید.
۵
حال بازی برای این جوان دهاتی تازه شروع میشود و او رسما بعد از رشتهی حقوق که آن را تحصیل میکند، وارد دانشگاه زندگی پاریسی میشود و قصد دارد هم زمان، هر دو رشته را با هم پیش ببرد و در آنها پیشرفت کند.
اما لعنت به این بالزاک دیوانه که این گونه، با قلم خود، خنجری به قلب احساسات خواننده بیدفاع خود میزند و در بعضی موارد، باعث میشود چنان مالامال از عشق بشویم که چشمههای خشک اشک، ناگهان به جوش آیند و سیل حاصل از آن، ما را با خود به بینهایت ببرد.
آری، بالزاک نقش زن را چنان تردستانه، چنان هوشمندانه و چنان زیبا در داستانهای خود نشان میدهد که آدمی خیال میکند که این خود خداست که در کالبد یک انسان به زمین آمده است تا گاهی مثل یک فرشته، پاک و معصوم و گاهی چون خود شیطان، بد ذات و پلید باشد و با زبان آدمی با بندگان خود حرف میزند که در نهایت همه را وادار میکند او را ستایش و پرستش کنند. انگار همه چیز باز دست همین زن است، اینکه حتی یک مرد بخواهد خود را به شیطان تفویض کند و روح خود را به او واگذارد، باز نیاز دارد که یک زن و البته نه هر زنی، بلکه پاکدامنترین آنها بایستی این جواز را برایش صادر کند حتی اگر این به قیمت تمام زندگی آن زن باشد.
راستینیاک حال رسماً وارد دانشگاه پاریس شده است. او که در ابتدا محو نور این زندگی پر زرق و برق شده و همه چیز برای او که همیشه در فقر به سر برده، رنگ و بویی تازه و جذاب دارد، زنان جوان و بزک کردهای که هیچ وقت مثل آنان را ندیده و سفرههای رنگین که در مقایسه با آن چه خود در مهمانپذیر میخورد بسیار شگفتانگیز است، همهی اینها به او نوید یک آیندهی پر رونق را میدهد اما با همهی این تفاسیر، روح او هنوز جوان و پاک است و همین باعث میشود که کمکم بفهمد که همهی این تصاویر شگفتانگیز جز سرابی بیش نیست و آنچه که او در ظاهر زیبا میبیند، در باطن چقدر سیاه و پلید است.
۶
گاهی جریان فساد و جنایت چنان شما را با خود همراه میکند و چنان همهی زشتیها را زیبا جلوه میدهد که اگر نویسنده بخواهد به واسطهی یکی از شخصیتها داستان، جلوی یک جنایت و فاجعه را بگیرد، ناخودآگاه در دل آرزو میکنید که ای کاش چنین اتفاقی هرگز نیوفتد و آن شخص نتواند مانعی برای وقوع جرم شود، این گونه است که بالزاک، حتی در روایت این درام، طبع نازک شما را دستخوش نوعی پستی و رذالت شیطانی میکند بیآنکه حتی خود متوجه آن شوید گو اینکه شما دقیقاً همان شخص بودید که در ابتدای کتاب، این نوع فریبکاری را جزو زشتترین گناهان میپنداشتید و آن را ملالت میکردید ولی حال دوست دارید همچون پادشاهی که در جایگاه ویژه تماشاگران یک ورزشگاه نشسته و بهترین شرابها را مینوشد و از طرفی دلرباترین زنان را در مجاورت خود دارد، شاهد آن باشید که چگونه شخصیتهای داستان به مانند گلادیاتورهایی نگونبخت، گلوی یکدیگر را میدرند چنان که خون مثل آتشفشان از رگها بیرون زند تا به واسطهی این وحشیگری، چند دقایقی را به خوشی بگذارنید!
اینک این شما و این شاهکار زیبا!
۷
اما لعنت به این کتابها، اینها اصل مخدران و مخربتر از هر افیونی که در جهان پیدا میشود. وقتی که مشغول آنها هستم، وقتی که کلمات چشمان بیفروغم را نوازش میدهند و وقتی که نور را در تاریکخانهی قلبم میتابانند، آن قدر بر سر ذوق میآیم که دلم میخواهد به جای تمام مرغان سحرخیز، برای تمام مردم جهان، آواز بخوانم، چهچه بزنم و فریاد شادی سر بدهم. اما اگر بدانید من این خوشبختی موقت و کوتاه را به چه قیمت بدست میآورم، دیگر دوست نخواهید داشت همچون من، چنین تجربهای را کسب کنید. بله، قیمت این شادی زیاد است آقا جان، آنقدر که وقتی که نئشگی آن از سرم میپرد، به عمق سیاه این مغاک خوفناک زندگی، پرت میشوم و همهی آن لذتها و خوشبختیها، به ناگهان زمانی از دستم لیز میخورند و در درزهای این زمین سرد، فرو میروند. آنجاست که جای همهی آن خوشیها را چیزی جز غم، اندوه و افسردگی نمیگیرد. از من میشنوید، خودتان را هر چه زودتر و تا دیر نشده، از دست کتابها نجات دهید، باور کنید هیچ نمیارزد آدم برای چند لحظه خوشی، تا مرز فروپاشی، پیش رود.
۲۳ تیر ۱۴۰۵