یک شب به اتفاق دوستی در پارک قدم میزدم که دیدم مادری به همراه فرزند خردسالش از روبرو میآیند. آن کودک معلولیت داشت و نمیتوانست درست راه برود و مادر مراقبش بود. شاید در نگاه اول این موضوع اهمیت خاصی نداشت اما بعد ناگهان در پس این صحنه من جز عشق چیز دیگری ندیدم و چنان عظمتی در آن پیدا بود که دوست داشتم ساعتها غرق در نگاه به این مادر و فرزند بشوم.
مادری که چنان پرتوی عشق و حمایت خود را روی فرزند معلول خود افکنده بود که برق آن، من غریبه را که از آن حوالی میگذشتم گرفت. چنان که میخواستم به پای این زن بیوفتم و به او سجده کنم. البته که آنجا این خدا بود که داشت به کودکش که همان انسان ناقص است عشق میورزید. جالب این که در بین تمام جانداران روی زمین، تنها انسان است که میتواند حتی به یک کودک معلول عشق بورزد و خب این همان وجه تمایز بین انسان و مابقی موجودات است.
میگویند خدا را با عقل نمیشود شناخت و مادامی که انسان روی پلهی عقل ایستاده باشد، هیچ درکی از خدا بهدست نمیآورد. تنها زمان میشود به معرفت خدا رسید که آدمی از روی پلهی عقل گام بردارد و روی پلهی عشق قرار گیرد. آنگاه میتواند خدا را نه با چشم سر بلکه با چشم دل ببیند. به تعبیر دیگر باید دیوانه بود و عقل را به دور انداخت تا بتوان با خدا صحبت کرد.
حضرت علی امام اول شیعیان میگوید:
تا مردم گمان نکنند دیوانه ای ایمانت کامل نمی شود.
و در جایی دیگر در کتاب تمهیدات از عینالقضات همدانی خواندم که میگفت:
با خدا دیوانه باش و با مصطفی هوشیار.
حال این حرفها چه ربطی به زن داشت؟ ربطش این است که تنها یک دیوانه میتواند به کودک معلول خویش عشق بورزد، موجودی که شاید تا آخر عمر به کمک دیگران نیازمند باشد و حتی به عنوان عصای پیری هم نمیشود روی آن حساب باز کرد.
تنها یک دیوانه میتواند نه ماه رنج بارداری را تحمل کند، تنها یک دیوانه میتواند درد زایمان را تحمل کند، تنها یک دیوانه میتواند از یک کودک، چه سالم و چه معلول، شبانهروزی مراقبت کند و او را به سن بلوغ برساند. تنها یک دیوانه میتواند باعث ادامهی نسل بشر شود. و این دیوانگی همان عشق است و اگر با چشم دل بنگری، جهان فقط با نیروی عشق چرخش میچرخد و اگر به هر جا نگاه کنی، جلوهی الله را خواهی دید و به غیر از او چیزی نخواهی دید.
آنجا که بابا طاهر هم چنین میگوید:
به صحرا بنگرم صحرا ته وینم
به دریا بنگرم دریا ته وینم
به هر جا بنگرم کوه و در و دشت
نشان روی زیبای ته وینم
همانطور که گفتم، با عقل نمیشود خدا را شناخت، بلکه باید روی پلهی عشق قرار گرفت و جالب است که خدا از همان ابتدا زن را روی پلهی عشق قرار داده است که اگر غیر از این بود، جهانی شکل نمیگرفت و نسل بشر تا به امروز ادامه پیدا نمیکرد. اگر میگویند زنان عقل ندارند، درست میگویند، زیرا که آنان چیزی ارزشمندتر دارند که همان عشق است و خوشا سعادت که آدمی دیوانه باشد.
پس اشتباه نیست اگر بگوییم که زن خدای روی زمین است، چون بخشی از خصلت خدا را در وجود خود دارد که بزرگترین آن همان عشق میباشد. و شاید اشتباه نباشد که بگوییم که خدا هم زن است زیرا که از طریق زن، عشق را به فرزند خود انتقال میدهد و چون مادری او را در آغوش و حمایت خویش میگیرد.
نکتهی جالب این جاست که خدا تمام خصوصیات و صفات زنانه را در خود دارد که به نظر مهمترین آن حسادت زنانه است. همانطور که یک زن مردش را فقط برای خود میخواهد و چشم دیدن هیچ رقیبی را ندارد، خدا هم خیلی بیشتر از یک زن حسد میورزد و بندهاش را فقط برای خودش میخواهد و دوست دارد توجه آدمی فقط به او باشد. و برای همین است که شریکی برای خود قائل نیست و کافران را به عذابی سخت وعده میدهد، هرچند که این عذاب نه آتش جهنم بلکه همان عدم توجه معشوق است. یک زن وقتی خیانت میبیند بزرگترین اتفاق این است که مردش را از عشق خود محروم میکند. پس خدا چون یک زن حسود است و چشم دیدن خدایان دروغین زمینی را ندارد.
اما بنظرم در نهایت ما زمانی خوشبخت خواهیم بود که عقل را به کناری بگذاریم و دیوانگی پیشه کنیم، انگار خدا انسانهای عاقل را زیاد دوست ندارد. هرچه کودکی دیوانهتر، عشق مادرانه بیشتر.
ما با عقل خویش جهان را بیش از حد پیچیده کردهایم در صورتی که نیاز به این همه علم نبود. خدا زمین را طوری برای انسان آفرید که به کمترین زحمت، نیازهای خود را برآورده کند. درست مثل کودکی که به وقت نیاز و گرسنگی، مادر پستان به دهان او میگذارد، بدون اینکه تلاش زیادی انجام داده باشد. این را سنکا فیلسوفی اهل رم، که در سالهای اول میلادی میزیست هم گفته است، در کتاب مکتوبات رواقی او در نامههای خود به دوستش چنین مینویسد:
طبیعت آنمایه بیانصاف نبوده است که زیستن را بر جملهی جانوران آسان کند، لیک از بهر آدمیان بیبهره از فنون فراوان ناممکن سازد. آنچه طبیعت از ما طلبد زیاده نیست؛ هیچ چیز نیست که از بهر بقای ما ضروری باشد و به مشقت یافت شود. پای به جهانی نهادهایم که همه چیز از پیش در آن مهیّاست. ما خود با خوار داشتن آنچه آسان بهدست میآمد کارها بر خویشتن دشوار ساختیم. خانه و جامه و آلات گرم ساختنِ جسم و خوراک و به راستی هرآنچه امروز مشقّتی بزرگ است خود مهیّا بود، رایگان، و به اندک تقلّایی فراچنگ میآمد، زیرا که کس بیش از حد نیاز خویش برنمیگرفت. این همه را ما خود گرانبها و شگرف ساختیم، خود خواستیم به مدد فنون پیچیده و متعدد فراهم آیند.
جالب اینجاست آن زمان که سنکای فیلسوف میزیست علم به حد اکنون(سال۲۰۲۶ میلادی) پیشرفت نکرده بود ولی سنکا آن را در همان حد هم زیادی میدانست و معتقد بود انسان به واسطهی استفادهی بیشتر از علم، کار خود را به جای اینکه آسان کند، بسی سختتر کرده و به جای خود زیستن، درگیر تجملات زندگی شده است.
پس میبینیم که خدا چون مادری دلسوز، جهان را طوری برای کودک خود او آفریده است که او در همه حال، با کمترین تلاش از نعمتها برخوردار باشد اما سختی زمانی شروع شد که انسان نخواست نقش خدا را به عنوان مادر خود قبول کند و خود دست به کار شد. حالا ما ماندهایم و هزاران خدایی که عقل آنها را درست کرده و ما چون بردگانی که حلقه برگردن داریم، بردهی علم و تکنولوژی و پیشرفت شدهایم و حتی یک روز هم نمیتوانیم بیآنها زندگی کنیم. اینجاست که خدا که زنی حساس و حسود است، دلش میشکند و ما را از رحمت خود محروم میکند و پس از آن است که در دریایی از مشکلات غرق میشویم.
اینجاست که این سخن را که در کتاب قلندر و قلعه، زندگینامهی عارف بزرگ سهروردی خواندم برایم معنا پیدا میکند:
دیوانه باش، تا غم تو، دیگران خورند!
و از طرفی اگر در این جهان آشفته، آشفته هستی این را باید دانست که:
دوست دارد یار این آشفتگی
کوشش بیهوده به از خفتگی
و در آخر:
خواهی که شوی محرم اسرار بزرگان
رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز
نه درس به کار آید و نه علم ریاضی
نه قاعده مشق و نه مستقبل و ماضی
نه هندسه و رسم و مساحات اراضی
خواهی که شوی مجتهد و حاجی و قاضی
رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز
صد سال اگر درس بخوانی همه هیچ است
۱۶ مرداد ۱۴۰۵