
یوهان ولفگانگ فون گوته شاعر شهیر آلمانی در اظهارنظری کلیدی گفته است: «آلمانیها را که نگاه میکنید، آنها در خلوت فرهیختهترین افراد و در جمع وحشیترینها هستند!» واقع امر هم همین است! در حقیقت اگر دموکراسی را حکومت مردم و در نظر گرفتن خواست و ارادهی آنها تصور کنیم، جنایات هیتلر در جنگ جهانی دوم همه مهر تایید ملت آلمان را بر خود داشت و تا وقتی افریت شکست در جنگ بر فراز برلین پرواز نکرده بود، هیتلر برای آلمانیها مقتدا بود و رهبر. تنها کسی بود که برایش انگشتان دست را بر شقیقه میگذاشتند و از ته دل فریاد میزدند «هایل هیتلر»
اما چه اتفاقی میافتد که مردمی عموما بافرهنگ و فرهیخته به قول گوته، تبدیل به پیادهنظام فردی میشوند که رسما دیوانه است؟ در این مورد خاص انگهایی نظیر بیسواد بودن، کتابنخوان بودن و سایر شاخصهایی که در زمان اشاره به توسعهنیافتگی فرهنگی یک جامعه برمیشمارند، کاربرد ندارد. بسیاری از نازیها موسیقیدانهایی قابل و مبادی آداب و دارای کتابخانههای بزرگ بودند. تکنیکهای فیلمسازی به کار رفته در فیلم «پیروزی اراده» از لنی ریفنشتال که مانیفست تصویری حزب نازی بود هنوز هم واجد ارزشهای ناب سینمایی است و افرادی که جدیدترین سلاحهای ارتش آلمان را طزاحی و مهندسی میکردند، پایهگذار پیشرفتهای آتی بشر در بسیاری از صنایع بودند. پس چه شد که آن شد و چنین افرادی اختیار خود را به دست فردی مانند هیتلر دادند؟ بگذارید یک مثال بزنم!

۱۴ سالم بود که به عنوان یک پرسپولیسی برای اولین بار به استادیوم آزادی رفتم. امروز که فکر میکنم حتی یادم نمیآید که چگونه رفتم و چگونه برگشتم. حتی اطمینان ۱۰۰ درصدی ندارم که بازی لیگ بود یا جام حذفی! اما احتمالا بازی پرسپولیس و ابومسلم بود با مربیگری علی پروین و گلزنی مرحوم علی انصاریان از روی نقطه پنالتی! بله! من در حالی به استادیوم رفتم که در همان سن مطمئنا بیش از ۱۰۰۰ کتاب خوانده بودم و به سادگی اگر لازم بود در ابراز نظر خودم با پدر و پدربزرگ و معلم و خلاصه هر کسی که لازم بود مخالفت میکردم، حتی استادیوم رفتنم بیشتر، تجربه یک ماجراجویی و هیجان بود وگرنه قرابتی با جو حاکم بر فوتبال آن زمان نداشتم.
با همه این احوال، یک اتفاق تکاندهنده برای من افتاد. در آن بازی استقبال متوسطی از طرف طرفداران به عمل آمده بود، یک روز میانه هفته بود و هوا سرد. احتمالا چیزی کمتر از ۲۰ هزار تماشاگر به استادیوم آمده بود. در مقاطعی متناوب از بازی که فصل مشترکشان انجام رفتاری خلافنظر طرفداران پرسپولیس از سوی داور و مربی و بازیکن تیم حریف بود، ابتدا هم،همهای متمرکز از گوشهای در میگرفت و سپس مانند یک موج ویروسی که رفته رفته سهمگینتر میشود، کل ورزشگاه را در برمیگرفت. این موج، آوارِ فحشهایی رکیک به داور، مربی و بازیکنان حریف بود که پیش از جاری شدن، کلِ جمعیتِ تقریبا بیست هزار نفری را در برمیگرفت و سپس بر سر هدف خراب میشد! نکته تکاندهنده این بود که من هم یکی از آن ۲۰ هزار نفر بودم! نه یک بار و نه یک شعار، بلکه هر بار و با هر شعار!
هنگامی که در ورزشگاه بودم اثر این اتفاق مانند ضربه و زخمی بود که چون تازه و گرم است، خود را نشان نمیدهد، اما به خانه که رسیدم و این زخم سرد شد، تازه درد جانسوز آن را حس کردم! هزار کتاب بخوانی و آخر همراه موج عوام بشوی؟ سبک زندگیات با اکثر افراد جامعه فرق کند، اما خروجی رفتاریات نهایتا مانند آنها باشد؟! چه تاسفآور. راستی چه چیزی در آن بازی مرا اینگونه مسخ و از خود بیاختیار کرده بود؟!
چه چیزی باعث شده بود که من و آن ۱۹ هزار و نهصد و نود نفر دیگر تبدیل به بلندگوها و کپی-برابر اصل آن ۱۰ نفر لیدر در ورزشگاه شویم؟ (آنهایی که به ورزشگاه میروند، میدانند که نطفهی همه شعارها به وسیله چند لیدر بسته میشود، آنها در جایگاههای مختلف به شعاری خاص میدمند و بقیه حتی اگر صد هزار نفر باشند، بیچون و چرا و طوطیوار آن شعار را تکرار میکنند. اینطور میشود که برآیند رفتار تماشاگرانِ ورزشگاهی با صدهزار نفر جمعیت عملا حاصل نظرِ ۱۰ نفر لیدر است و نه آن ۱۰۰ هزار تماشاگر!)
من از ترس تکرار این خرابکاری از طرف خودم تا سالها به ورزشگاه نرفتم، اما در طی سالها متوجه شدم که آن روز آن جن اثیری چگونه در جسم و رفتارم حلول کرده بود! جالب اینجاست که آنچه باعث اصلاح رفتار در من (عدم تکرار اشتباه) شد، آن هزار کتابی که خوانده بودم نبود، بلکه نوعی خودآگاهی انتقادی و تحلیلی نسبت به خودم بود که فردای روز حضور در بازی در من حاصل شد. گویی در اینجا نیز «تجربه» و درس گرفتن از اشتباه به دانش تئوری و کتابخانهای برتری یافته بود.

نظریات زیادی هستند که هضمشدگی افراد در جمعیت و در نتیجه مسخ و آدم کوکیشدن افراد را تبیین میکنند. یکی از این نظریات مارپیچ سکوت است. نظریه مارپیچ سکوت میگوید:
با همین زمینه است که بسیاری از افرادی که در سال ۸۸ به احمدینژاد در شهرهای بزرگ رای دادند در میان جمعهای دوستانه جرات نداشتند رای خود به این کاندیدا را علنی کنند.
شاید در آن بازی فوتبال هم من به عنوان یک نوجوان ۱۴ ساله دوست نداشتم ناهمرنگ با جماعت به نظر برسم.
در مورد رفتار جمعی نظریههای دیگری هم مطرح شده است. نظریه انبوه خلق از گوستاو لوبون یکی از مشهورترین و روشنگرترین این نظریههاست.
منظور از انبوه خلق عده ای از افراد هستند که در عمل مشخصی یا بروز حادثه ای گرد هم می آیند و دارای ویژگی هایی چون وجود احساسات و هیجانات آنی، نداشتن تشکل و انسجام، وجود ارتباط موقت و ناپایدار میان افراد، از دست دادن حس تشیخص و پیوستن به گروه و در نهایت عدم وجود هدف قبلی و اندیشیده شده، است.
گوستاولوبون سه چیز را علت پدیده رفتار انبوه خلق (رفتار جمعی) میداند: نخست احساس قدرت شکست ناپذیری است که توجه به مجازات و ترس از مجازات را در افراد تضعیف میکند, دوم پدیده سرایت و تقلید است و سوم تلقینپذیری زیاده از حد است. ضمن اینکه جمعی بودن رفتار باعث میشود که هیچکس مسئولیت پیامدهای این رفتار را نپذیرد و خود را صرفا «یکی از هزاران» بداند. بسیاری از مسئولان ارشد حکومت نازی در محاکمات نورنبرگ خود را صرفا «ماموری معذور» میدانستند.
به همین سیاق به عنوان یک نوجوان ۱۴ ساله، ترس از انزوا و طردشدگی، تقلید، تلقینپذیری و نترسیدن از عواقب کار و شانه خالی کردن از مسئولیت آن به دلیل جمعی بودن این رفتار از جمله عوامل احتمالا موثر بر رفتار من بودهاند.
در همین رابطه، گابريل تارد جرم شناس و جامعه شناس فرانسوي است که در پي شناخت علل افزايش تخلفات و جناياتي که توسط توده هاي تحريک شده انجام مي گيرد در سال 1890، قوانين تقليد را نوشت.

نقطه عزیمت نظریه تارد، تاکید بر این مسئله است که آیا عامل اصلی جنایات (رفتارهای نادرست) بر پایه طبیعت زیستی افراد است و یا منشا اجتماعی دارد؟ تارد با بررسی طبیعت جنایتهای مختلف، تقلید را علت واقعی و اساسی وقوع جرایم اجتماع اعلام کرد. تقلید یک رویداد در نتیجه نوعی ارتباط بینفردی و نیاز به اجتماعی بودن در انسان است. اگر من در خانه فوتبال را نگاه میکردم و از تلویزیون صدای شعارهای رکیک را میشنیدم احتمالا از پای تلویزیون با آنها همنوا نمیشدم، بنابراین همراه شدن من با شعارهای تماشاگران در حین حضور در ورزشگاه در نتیجه برقراری نوعی ارتباط اجتماعی و همنوایی با سایر تماشاچیان در نتیجهی پاسخ به نیازهای روانی و اجتماعی من بود. تلاشی بود برای فرار از انزوا و پیوستن به یک «دسته» ولو آن دسته، دستهی خلافکارها باشد!

با این تفاسیر مردمی که در آلمان از هیتلر حمایت میکردند، گرفتارِ تقلید، تلقین، همنوایی کورکورانه و بیمسئولیتی ناشی از حضور در جمع شده بودند، چنانچه بسیاری از به اصطلاح جنبشهای اجتماعی در ایران نیز چیزی جز تکرار این تراژدی نبوده است. حرکتهای ظاهرا مردمی که ناظران در ابتدا تصور میکردهاند که سرنخ امور در دست مردم است، اما مردم مانند مشتی مترسک توسط لیدرها کنترل میشدهاند و صرفا مجری ارادهی این لیدرها به صورت ناآگاهانه بودهاند.
ظاهر مردمی این رفتارها حتی سیاستمداران را هم به اشتباه میانداخته است. چندی قبل از انقلاب عدهای از مسئولان شاه را با هلیکوپتر بر فراز یک راهپیمایی عظیم مردمی میبرند که بر علیه او ترتیب داده شده بود. شاه مریض (شاه سرطان داشت) از این انبوهِ معترض خوف میکند و خود را میبازد. گویا شاه گفته بود: «نمیتوان این همه معترض را که کشت».
احتمالا شاه هرگز به استادیوم فوتبال نرفته بود و یا اگر رفته بود به رفتار تماشاچیان دقت نکرده بود... اگر دقت میکرد، درمییافت که پشت هیاهوهای صدهزار تماشاچی، ۱۰ نفر لیدر وجود دارند. لیدرها مانند دستگاه زیراکس عمل میکنند. آنها تماشاچیان را به مقلدان خود تبدیل میکنند. خود را در تماشاچیان تکثیر میکنند و از این طریق «زیاد» جلوه میکنند. یک ورزشگاه صد هزار نفره که افکار و منویات ۱۰ نفر را مقلدانه و کورکورانه تکرار میکند، یک ورزشگاه صد هزار نفره نیست، یک ورزشگاه ۱۰ نفره است و سادهدل آن کسی است که فریب ظاهر قضیه را بخورد. شاه سادهدل بود و گمان کرد این یک ورزشگاه ۱۰۰ هزار نفره است!
باری. هر جامعهای تنها زمانی شکوفا میشود که مردمش مقلد نباشند. فردگرا باشند و استقلال رای داشته باشند. اگر از من بپرسید که یک جامعه ۸۰ میلیونی قدرتمندتر است یا یک جامعه ۸ میلیونی؟ بدون درنگ خواهم گفت یک جامعه ۸۰ میلیونی و البته بلافاصله اضافه خواهم کرد که: «به شرطی که این ۸۰ میلیون کُپی کمرنگ و ملعبه دست و مقلد ۸ نفر نباشند!»
در این رابطه بخوانید: چرا دموکراسی به درد ایران نمیخورد؟