
در یادداشت قبل یعنی «عوامل موفقیت در زندگی» گفته شد که هوشُ، پشتکار و ارتباطات عوامل موفقیت هستند و در تشریح مورد آخر یعنی «ارتباطات» تصریح کردم که «قدری برونگرایی و هوش اجتماعی» برای ایجاد ارتباطات کفایت میکند. با این حال در کنار این ۲ مولفهی ایجابی باید یک عامل مهم سلبی در شکست ارتباطات و در نتیجه عدم موفقیت را به دقت در نظر بگیریم: «غرور»
به قول ارسوط انسان یک موجود اجتماعی است و زندگی او در کنار دیگران معنی مییابد. تاریخ و تمدن نیز نشان میدهد که انسان باقی نمی ماند و پیشرفتی حاصل نمیشد اگر انسان اهلِ تشریک مساعی نبود.
حتی زمانی که همه چیز بر کام انسان و وفق مراد او باشد «تنهایی و تنهاخوری او» مانع از کامیابی حقیقی میشود. هیچ کس نمیگوید اگر رابینسون کروزوئه در جزیرهی متروک خود ساکن یک هتل ۵ ستارهی همچنان متروک بود وضعیت سختِ او در آن جزیره آسانتر و قابلِ تحملتر میشد. اما چه چیزی غرور را میسازد؟
کودکی که به دنیا میآید در چند سال اول زندگی خود به دلیلِ رشدِ محدود، یک نگاه خود مرکز پندارانه به اطراف و اکناف خود دارد که به زبان تخصصی روانشناسی «اگوسنتریک» بودن کودک نامیده میشود. در این حالت کودک به دلیل ظرفیت ذهنی و شناختی محدود، صرفا همه چیز را از زوایهی دیدی خود میبیند و درکی از دنیا و مافیهای آن از نقطهنظرِ دیگران ندارد. این خلا ناشی از عدم شکلگیری نظریهی ذهن در کودک است. نظریهی ذهن به توانایی نگاه به موضوعات از نقطهنظرهای دیگران اطلاق میشود که قدرت همدلی و درک را در فرد افزایش داده و در نتیجه باعث زندگی مسالمتآمیزِ فرد با اجتماع میشود.

اگر اگوسنتریک بودن یک کودک ۴ ساله طبیعی است، تداوم این وضعیت در یک بزرگسال قابل قبول و سازنده نیست. اگوسنتریک بودن یک بزرگسال یکی از پایههای غرور است که منجر به شکست فرد میشود.
یکی دیگر از منابع شکلگیری غرور مربوط به تربیت است. پدر و مادر و اطرافیان فرد به هر دلیلی فکر میکنند که فرزندشان تخم دو زرده میکند و از وسط آسمان نازل شده است. ابلهانهتر آنکه چون به حکم طبیعت و غریزه این فرزند برای پدر و مادر عزیز و قابل تحسین است چنین انتظاری را به شکلی بیجا از دیگران هم دارند که در روابطِ این فرزند دلبند با دیگران خود را نشان میدهد. بنابراین نازپرورده بودن یکی دیگر از پایههای شکلدهندهی غرور است.
منظور از جوامع سنتی و اسطورهای جوامعی است که نژاد، قوم و دین در آن دارای ارزش است. منظور از ارزش آن است که برخورداری و انتساب به نژاد، قوم و دین خاصی ارزشی را به شما اضافه میکند و به همین نسبت، عدم برخورداری از آنها ارزشی را از شما کم میکند.
چنین عاملی متاسفانه در ایران بسیار رایج است و زمزمههایی که از آن میشنویم بسیار هشدار دهنده است: «شما تخم مغولهای....شما عربهای... شما فارسهای... شما ارمنیهای....» مخرب بودن این عامل در قدرت همهگیر شدن و اشاعه آن است؛ مانند یک شعار کمرمق شروع میشود و با همراهی دیگر همگروهیها (همنژاد و هممذهب) طنینی دهشتناک پیدا میکند.

گفته میشود در شهر کورها «یک چشم» پادشاه است. در یک جامعهی جهان سومی مواردی مانند تسلط نسبی بر زبان انگلیسی، سفر به چند کشور خارجی، پوشیدن لباس برند، داشتن یک خودروی کرهای شاسی بلند، مایهی فخر و مباهات و غرور است در صورتی که در یک جامعهی شکوفا و رشید اتکا به چنین مواردی مایهی مضحکهی فرد را به دنبال دارد.
نمونهی این مسئله را در بعضی از ایرانیان مهاجرِ سابقا پرادعا میبینیم که در مواجهه با افراد خارجی دارای ضعف اعتمادبهنفس پوده و با زبان دست و پا شکستهشان از عهدهی یک ارتباط رسمی و خشک و خالی هم بر نمیآیند. همچنین این مسئله در رویدادهای ورزشی به خوبی خود را نشان میدهد.
مثلا یک رویداد ورزشی را که اصولا برای سرگرمی و آشنایی ملتهاست بدل به جنگی خونین میکنیم و بعد از پیروزی ورزشی در یک مسابقهی والیبال یا فوتبال از عباراتی مانند «به زانو در آوردن»، «در هم کوبیدن» استفاده میکنیم.
هم مرد سالارانی که هنوز از واژه مهوع «ضعیفه» برای خطاب قرار دادن زن استفاده میکنند و هم فمینیستهایی که وجود مردان در خلقت را غیر ضروری تلقی میکنند از دوستنداشتنیترین افراد در دنیای امروز هستند. این تازه با این فرض است که آنها را در ادعاهای جنسیتیشان ریاکار ندانیم. بسیاری از مردسالاران و فمینیستهایی را میشناسم که اصولا مردستیزی و زنستیزیشان آگاهانه یا نااگاهانه جنبهی فرافکنی داشته و از قضا در زندگیشان به چیزی غیر از جنس مخالف فکر نمیکنند.
به هر حال پندارهی تصور جنسی یکی از منابع غرور بوده و آثار بسیار شومی دارد. فردی با چنین تصور ذهنی اگر مذکر است در چارچوب خانواده اولیهی خود دچار مشکل میشود، چون احترامی برای مادر و خواهر خود قائل نیست. در محیطِ کار، در روابط آموزشی و خصوصی فرد با دوست، معلم، همکار و همسرِ خود که جنس مخالف دارند دارای ارتباطی مخدوش خواهد بود که طرد و عدم موفقیت او را در عرصههای مختلف زندگی به دنبال دارد. و همین داستان برای جنس مونث نیز صدق میکند.

فرد عاقل مثلها و حکایات را جدی نمیگیرد. با این حال از آنجا که این ضربالمثلها به وفور تکرار میشوند و در نگاه اول بدیهی و حکیمانه به نظر میرسند قدرتی فوقالعاده گمراهکننده مییابند. مثلا «مرد که گریه نمیکنه»، «اعتراف به اشتباه، اشتباه بزرگتریه». چنین مثلهایی فرهنگ و ذهنیت یک نسل را میسازند و از نسلی به نسل دیگر در قالب هنجارها و «بایدها و نبایدها» منتقل میشوند.
غافل از اینکه مردی که گریه نکند نمیتواند بخش مهمی از احساسات خودش (غم و غصه) را بیان کند و همین باعث میشود تا زیر این پوستهی سختِ غرورانگیز، ارتباطات مخدوش و زندگی ناموفقی داشته باشد.
یا فردی که فرهنگ عذرخواهی کردن و پذیرش اشتباه را ندارد، عملا روابط خودش را در کوچهی تنگ و بنبستی بنا میکند که با کوچکترین لغزش و اشتباهی راهی برای بازگشت به رابطه و ترمیم آن باقی نمیگذارد.