"درگذشته ماست را در تغار درست میکردند، اگر ماست بد بود و چربی اضافه داشت، هم ارزانتر بود و هم باید فقط در تغار نگهداری و فروخته میشد؛ بنابراین تغاری بودن ماست به معنی بد بودن آن بود"
برای متخصصان، بهویژه افرادی که در کارشان میبایست آینده را برآورد کنند، روشی انکارناپذیر وجود دارد. باید به اطلاعات و حرکتهای گذشته و رخدادهای حاضر، نگاه کنند و با توجه به تخصصی که دارند، آینده موردنظرشان را تخمین بزنند.
اما بسیاری از افراد و مدیران دولتی میگویند: انشا الله اوضاع بهتر خواهد شد. اینگونه برخورد برای افرادی که به اطلاعات و شرایط بهعنوان ابزاری برای تحلیل گذشته و برآورد آینده نگاه میکنند، فقط نوعی لطیفه است؛ بنابراین قبل از پدید آمدن نتیجه نهایی یا برآورد آینده، هزاران برونداد در فرایند و نتیجه مثبت باید خودش را بهطور مشهود نشان دهد به قول مولانا:
صد نشان باشد درون ایثار را، صد علامت هست نیکوکار را
طبق معمول اطلاعات دقیقی وجود ندارد. ولی جستجوی اینترنتی میگوید، نزدیک به 2.5 میلیون کارمند شاغل در دولت داریم. اگر کارکنان نیروهای انتظامی و نظامی، نهادهای عمومی و غیردولتی، نهادهای حکومتی، نهادهای قضایی، نهادهای قانونگذاری و دیگر سازمانها و شرکتها مانند بانکها، خصولتیها و همه آنهایی که به نحوی ردیف بودجه دارند و جزو سیستم مدیریت کشور هستند را به آن اضافه کنیم چیزی حدود 8 تا 12 میلیون نفر خواهد شد (البته این آمار با توجه به پراکندگی اطلاعات دقیق نیست و به دلیل اینکه موضوع این مقاله بههیچوجه ربطی به این اعداد ندارد، بنابراین دقیق نبودن آنهم زیاد مهم نیست). به عبارتی در کشوری زندگی میکنیم که سیستم حکومت برای مدیریت احتیاجات هر 5 ایرانی یک کارمند به خدمت گرفته است. پس دولت مدبر و امیدوار! با مدیریت این افراد که همگی از فرزندان همین مرزوبوم هستند باید بتواند احتیاجات مردم را رفع کرده و فقط نگویند اوضاع بهتر میشه! ولی چرا آنچه آنها میگویند با آنچه ما حس میکنیم در دو جهت کاملاً متفاوت است؟ برای روشن شدن این موضوع مثالی میزنم.
فقط هنگامی یک ماشین، سیستم، فرآیند خوب کار میکند که تمام اجزاء آن بهدرستی و در تعادلی بینقص کار کنند. ممکن است مشکلاتی هم پدید آید، ولی تا زمانی که بهطورکلی، تمام سیستم در تعادل و وضعیت مناسب است، کارایی و عملکرد ماشین یا سیستم قابلقبول خواهد بود. سلام مرا به ژاپن هم برسان! حال اگر اجزاء سیستم درست کار کند ولی به دلیل مدیریت نامناسب فرایندهای تعریفشده درست اجرا نشود، آیا بازهم نتیجه خوب خواهد شد؟
همه میدانیم که اتومبیل بنز، ماشینی است که تمام 30 تا 50 هزار قطعهی آن درنهایت تعادل و بینقص در حال کار هستند. حال اگر راننده ناوارد باشد و با تمام اخطارهایی که سیستم ناوبری به راننده اعلام میکند، این خودرو را با سرعت به ته دره ببرد، نتیجه مسلماً خوب نیست ولی آیا تقصیر قطعات است؟ اگر راننده به قطعاتی که مشکلدارند رسیدگی نکند و یا قطعات اصلی را با نهایت بیرحمی با قطعات بیکیفیت جایگزین کند (چون دوست دارد)، آنگاه چه میشود؟ آیا باز میتوان گفت که آن 49.900 قطعه باقیمانده کارشان را درست انجام ندادهاند؛ که نهتنها انجام دادهاند بلکه فشار قطعات ناهمگون بیکیفیت را هم باید به دوش بکشند. در زمان نوشتن این پارگراف بیاختیار یاد مدیران اتوبوسی افتادم!
بنابراین لطفا اول گواهینامه بگیرید، بعد در هنگام خوابآلودگی و عصبانیت و هنگام صحبت تلفنی با رئیستان که شما را پشت فرمان نشانده، رانندگی نکنید حتی اگر ماشین شما بنز باشد.
کارایی یک سیستم با اندازهگیری خروجی آن طی مدتزمانی مشخص سنجیده میشود. به نظرم نگاهی به خروجی برخی از وزارتخانهها و نهادهای دولتی خالی از لطف نباشد. از آنجاییکه بههیچوجه قصد سیاه نمایی یا منفی نگری ندارم بنابراین موارد بارزی که با دیدن نام آن وزارتخانه به ذهن میرسد را مطرح میکنم.
لطفاً فقط مفهوم کلی را مدنظر داشته باشید؛ و آن سنجیدن نتیجه عملکرد برای برآورد آینده است. (مثلاً آیندهای بهتر)!
وزارت نفت: سالهای سال خام فروشی، عدم سرمایهگذاری روی صنایع پایه، از دستدادن بازارهای خارجی، عدم بهینهسازی مصرف انرژی، اختلاسها، دکلهای گمشده، زنجانیها، فراریها و پروژههای ناتمام و قیمت حاملهای انرژی... حالا هم که طرح شکستخورده فروش نفت به مردم (سلف). جالب بود رئیسجمهور میگفت "چون نفت ما رو کسی نمی خره، بیایید نفت آینده را بخرید که تودهنیای به امریکا باشه" (خب برادر، مردم بخرن به کی میخوان بفروشن) بعد تو همان روز وزیر نفت میگفت انرژی تجدید پذیر بهسرعت در حال رشد است و دوران نفت به پایان خود نزدیک میشود. خدایی روتون میشه توی روی هم نگاه کنید!
وزارت صنعت، معدن، تجارت: بسیار جالب است، صنعت به دلیل واردات بیرویه (اینو خودتون میگین، تفصیر ما نندازین!) و عدم برنامهریزی کلان رو به ورشکستی کامل است. این دو مقوله (صنعت و واردات) در کجا مدیریت میشود؟ همین وزارتخانه. یعنی طی این سالها فقط گل به خودی میزدیم. آیا نیازی هست به انحصار خودروسازها، از بین رفتن صنایع مادر و دیگر موارد اشارهای بکنم؟ در وبسایت رسمی این وزارتخانه گزارشی چاپشده با این عنوان " واردات بیرویه کالاهای چینی صنایع داخلی را با رکود مواجه کرده است". فکر کنم با ما شوخی دارن.
وزارت راه و شهرسازی: حداقل کار ایشان تأمین مسکن و مشاركت در ساماندهی بازار سرمایه در امر زمین و مسكن بود که وضعیت آن کاملاً معلوم است. دیگر لزومی ندارد که در مورد وضعیت راهها، حملونقل عمومی و توسعه شهری صحبتی بکنم؛ که سکوت سرشار از ناگفتهها است. اگر باور ندارید به سایت این وزارتخانه بروید و بخش مأموریتها و چشمانداز را بخوانید.
وزارت نیرو: از برنامه دوم توسعه قرار بود که کارایی نیروگاهها سالانه 5 درصد افزوده شود و مسئله برقدزدیها، هدررفت سیستم توزیع و بهینهسازی انرژی (برق) حل شود که نتیجه آن کاهش هزینه برق برای مصرفکننده و کاهش مصرف انرژی اولیه است. من نمیدانم این طرح مجانی کردن برای 30 میلیون نفر (حالا وزارتخانه میگه 7 میلیون و همینطورهم داره آب میره) رو دیگه کجای دلمون بزاریم. اگر زحمتتون نیست، یک کاری کنید که آب برای خوردن داشته باشیم و یک لامپ هم بالا سرمون روشن باشه. این ما را بس.
وزارت کار و امور اجتماعی، وزارت رفاه و تأمین اجتماعی و وزارت تعاون: من دیگر حرفی ندارم. فقط کلمات موجود در نام این وزارتخانهها را دوباره بخوانید و اگر وضعیت را خوب دیدید خدا رو شکر کنید.
وزارت امور اقتصادی و دارائی: ایجاد و رسیدگی به نظام پولی و بانکی و اقتصاد کشور که خیلی حرفهای قشنگی است ولی علیالحساب بهره بانکی بالا، مسئله وامها، دلار، و این موارد را از من نپرس و از آقای شماره 12 بپرس. همه اینها اگر برای ما نون نداشته برای خیلیها هم اتفاقاً آب داشته با کرهی اضافه. به نظرم آقایان باید برای این وزارتخانه این اسم را انتخاب میکردند "وزارت امور اقتصادی و دارائی خودمان بهجز خاوری".
وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی: به نظر شما فرهنگ در چه چیزهایی خلاصه میشود؛ کتاب، موسیقی، رسانههای صوتی و تصویری، میراث فرهنگی، زبان فارسی، ایرانگردی. خب تو اینها که وضعیت خوب و رو به جلویی به نظر نمیرسد. تو این وزارتخانه یک سازمان حج و زیارت رونق داشت که با این داستانهای سالهای اخیر آن رتبه عالی رو هم از دست دادیم. ای عربستان بیمعرفت!
وزارت ورزش و جوانان: تکلیف جوانان که به پدر و مادرشان مربوطه و صفحههای اجتماعی (قابل توجه وزیر جوان)؛ ولی تا آنجایی که میدانم در تمامی رشتهها نهتنها جایگاه خود را در رتبههای جهانی از دست میدهیم بلکه دائم در حال جریمه شدن، ممنوعالورود شدن و غیره هستیم. برای فساد گسترده در فوتبال و عدم تخصیص منابع لازم برای مابقی ورزشها هم یک بوق بزن.
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری: اگر فکر کردید که این وزارتخانه باید آیندهی شغلی فارغالتحصیلان در تعریف رشتههای تحصیلی در نظر داشته باشه، سخت در اشتباهید. چون این وظیفه وزارت کار و امور اجتماعی است و به دلیل فرایندهای دقیق و مدون موجود این دو در کار هم دخالت نمی کنند. در ضمن این وزارتخانه تحقیقی که ندارد انجام دهد، فناوری هم که به لطف وزارتخانه مربوطه از چین میآید؛ بنابراین فقط باسواد کردن مردم میماند، آنهم از نوع عالی. دانشگاههای تقلبی، عدم سیستمی برای استعلام مدارک تحصیلی تقلبی، بی تکلیفی مافیای کنکور، فروش سوالات کنکور و فروش پایانامه هم به این وزارتخانه ربطی ندارد. همین است که هست، میخواهی درس بخون نمیخواهی برو سربازی.
وزارت آموزشوپرورش: در این مورد منتظرم فردا صبح زنگ بزنم و سؤال کنم.
وزارت امور خارجه: به 36 کشور میتوانیم سفر کنیم و فقط 6 کشور آن بدون ویزاست و 30 تای دیگر در زمان رسیدن باید ویزا بگیرید. باور کنید ترکیه نهتنها بهترینشان بود، بلکه اسم بعضی از کشورها رو از رو هم نمیتوانید بخوانید، چهرسد به اینکه بشناسید. از سوی دیگر اگر در خارج از ایران زندگی کرده باشید میبینید که رفتن به سفارت ایران میتواند چه کابوسی برایتان باشد. توی ترکیه سفارت ایران هزینه خدماتش را به یورو میگیره ولی مثل ریال با شما رفتار میکنه و خدمات میده. در ضمن سلام منو به تحریمها و برجام هم برسونید. عوضش وزیرش خیلی خوشرو و خندان و انگلیسی هم بلده. باور کنید این مورد را از ذوقم گفتم چون قبلش خب ندیده بودیم.
وزارت جهاد کشاورزی: توی کشاورزی نوین که موفق نبودیم، محصولات کشاورزی، گوشت و مرغ هم که همیشه تو بحرانیم. بهجز تأمین گوجهفرنگی در محله رئیسجمهور قبلی. خودکفایی گندم هم که فقط چند سال تونستیم نگهداریم. این 30 نفر هم که برای اختلاس گرفتن فقط برای این بود که بگویند نباید این وزارتخانه رو دست کم بگیرید. گل شبدر چه کم از لاله قرمز دارد. ولی جا دارد از زحماتی که برای توزیع گوشت یخی با کارت ملی انجام شد و قیمت گوشت هم آخر کنترل نشد تقدیر بشود چون امکان نداشت بتونی با کارت ملی دو بار گوشت یخی بخری، سیستم کاملاً یکپارچه طراحیشده بود.
باور کنید هر بار که این مقاله رو می خوانم صدها مثال و مورد به نظرم میرسد که میگویم ای کاش میتوانستم آنها را هم بنویسم. ولی چهکنم که مثنوی هفتاد من خواهد شد.
نکته: این را با اطمینان و از صمیم قلب بگویم که منظور از این نوشته بههیچوجه نادیده گرفتن زحمات کارمندان، متخصصان و مدیران این مجموعهها نبوده و نخواهد بود که شاید اگر تلاش و مسئولیتپذیری این افراد نبود، اصلاً مجالی برای نفس کشیدن هم نبود و زندگی به همین شکل فعلی یک افسانه بود. دوران کرونا و تلاش بیوقفه و خستگیناپذیر کادر درمان کشور این ادعا را ثابت میکند. بخشی از سالهای کاری بنده نیز در همین سیستم دولتی سپریشده است و چه بسیار متخصصین و کارشناسانی وجود دارند که متأسفانه ذیل مدیریتی اینچنین، نتیجهای درخور تلاششان دریافت نمیکنند.
فکر کنم کمی توانسته باشم منظورم رو از اندازهگیری عملکرد و نتیجه انتقال بدهم؛ اتلاف منابع این کشور شامل و نه محدود به منابع طبیعی، ظرفیتهای جغرافیایی، منابع انسانی و غیره ما را در این وضعیت کنونی گرفتار کرده است و نشانههایی از بهتر شدن نیز دیده نمیشود.
درحالیکه داشتم این مقاله را تهیه میکردم بهصورت کاملاً اتفاقی نوشتهای از آقای محمدرضا شعبانعلی به دستم رسید. بهقدری این نوشته با این مقاله همسو بود که به نظرم رسید همین، بهعنوان نتیجه مطرح شود.
منبع: صفحه اینستاگرام mrshabanali تاریخ 16/6/99:
" کافه اروپا کتابی است که زندگی در اروپای شرقی را در سالهای پس از فروپاشی شوروی روایت میکند. زمانی که نیمی از اروپا میکوشد از زیر سایهی سنگین و خفهکنندهی کمونیسم بیرون بیاید و دوباره نفس بکشد.
نزدیک به سه دهه از آن مقطع زمانی گذشته؛ اما روایت زیبا و جذاب دراکولیچ از آن دوران، هنوز شیرین و خواندنی است. دورانی که به سبب وضع قوانین محدودکنندهی فراوان، تقریباً همه مجرماند. دورانی که بسیاری از امکانات، فقط در اختیار حاکمان است. دورانی که نمیدانی از میان ناکارآمدی دولتی یا خصوصیسازی فسادآمیز، کدام به نفع جامعهات خواهد بود. دورانی که داشتن یک کارتبانکی بینالمللی برای خیلیها رویاست. دورانی که همزمان با نشان دادن پاسپورتت، باید احساس شرمندگی کنی و خجالت بکشی. دورانی که برای داشتن سادهترین لوازمخانگی، باید به یک قاچاقچی تبدیلشده یا دست به دامان یک قاچاقچی شوی. اگر دوران کمونیسم و پساکمونیسم و تاریخچهی اروپای شرقی برایتان جذاب است، احتمالاً این کتاب را دوست خواهید داشت. کتاب را نازنین دیهیمی ترجمه کرده... چند سطر از کتاب را برایتان میآورم:
در آن دوره آیندهای در کار نبود. فقط حرف از آیندهای بهتر زده میشد که منظور از آن پیشرفت و بهتر شدن شرایط زمان حال بود و مردم از حفظ میدانستند که این پیشرفت متشکل از چه چیزهایی خواهد بود: سلطهی بیشتر، هراس بیشتر، شاید غذای بیشتر...
آیندهای که نتوانی برایش نقشه بکشی، آزادانه مسافرت کنی، شغل بهتری پیدا کنی یا برای آیندهی بهتر فرزندانت برنامهریزی کنی، خیلی به آینده شباهت ندارد "
در آخر دوباره برمیگردم به جمله اول: اوضاع بهتر خواهد شد! به نظرم وقتی اوضاع بهتر خواهد شد که نشانه و شاخصهای بهترشدن در تمامی زمینهها نهتنها به ثبات برسد بلکه رو به بهتر شدن نیز برود؛ و برای دیدن این نشانهها بههیچوجه نیاز به دانش خاصی نیست.
فقط کافی است امید را در چشمان مردم ببینی و نه در گفتههای دولتمردان مدبر و امیدوار!
علی خدامرادی
16/شهریور/1399