خواندن ۳ دقیقه·۵ سال پیش

روحِ بی‌خوابِ تلخ‌اندیش

معرفی کتاب بر قله‌های ناامیدی

«شاعر کیست؟ غم‌زده‌ای که اندوه ژرفش را در دل نهان می‌دارد؛ اما لب‌هایش چنان شکل می‌بندند که وقتی آه و فغان بر آن‌ها جاری می‌شود، چون نغمه‌ای دل‌انگیز به گوش می‌آید.»[1]

امیل چوران[2] فیلسوف-ادیب رومانیایی است که در سال 1911 چشم به جهان گشود.

بعد از اتمام دانشگاه و هنگامی که چوران بیست‌و‌یک سال داشت، دچار بی‌خوابی (یک بی‌خوابی هفت ساله!) شد. حاصل این بی‌خوابی، اولین کتاب او یعنی برقله‌های ناامیدی بود.

بر قله‌های ناامیدی در سال 1934 منتشرشد و جایزۀ بهترین نویسندۀ جوان را برای چوران به ارمغان آورد. چوران در مقدمه‌ای که به ترجمۀ زبان فرانسوی بر این کتاب می‌نویسد، می‌افزاید: «نوعی رهایی و انفجاری نجات‌دهنده»، که اگر نبود، بی‌تردید به شب‌هایش پایانمی‌داد.

این کتاب برخلاف اسمش نه تنها کتاب ناامیدکننده‌ای نیست، بلکه توأم با آرامشی خاص است. کتابی است از زبان جوانی بحران‌زده و در جست‌وجوی معنا، که از هست و نیست ناراضی‌ست و می‌خواهد ما را با نگاه خود آشنا کند. زبان چوران و احساس ما به او، پارادوکسیکال[3]است،تلخ است؛ اما همراه با شیرینی حقیقت. گزنده است؛ اما دل‌نشین. سیاه است؛ اما با پذیرش سیاهی آن، راهی به سمت نور می‌یابیم.

کتاب به صورت یادداشت‌های جدا، پاره‌پاره و چند‌صفحه‌ای نوشته شده‌است که هرکدام موضوع و بحث خود را دارند و در عین حال به یکدیگر متصل‌اند.

محور اصلی یاداشت‌ها عبارت است از: 1- فلسفه‌ورزی شاعرانه 2- بی‌معنایی جهان و پذیرش آن 3- تأمل دربارۀ وجود و عدم 4-زیر سؤال بردن باورهای فلسفی و غیرفلسفی مختلف دربارۀزندگی انسان

چوران از افراد مختلفی تأثیر گرفت که یکی از آن‌ها، مارتین هایدگر[4]بود که باعث شد فیلسوفی مثل چوران، حتی قبل از اگزیستانسیالیست‌هایی[5]مانند ژان پل سارتر[6] و یا آلبر کامو[7]، با مسائلی مانند وجود و عدم دست‌به‌گریبان شود. برای مثال در همین اثر او می‌خوانیم که: «چه‌بسا وجود، تبعیدگاه و عدم وطن ما باشد.»[8]

نباید چوران را به‌مثابۀ جوانی بدانیم که می‌خواهد با نشستن و دهن‌کجی به دنیا، از زیر بار مسئولیت خود شانه خالی‌ کند. چوران در تفاوت چنین شخصی با خود می‌نویسد: «ویژگی شک‌اندیشی، در مقایسه با ناامیدی، تفننی‌بودن و سطحی‌بودن آن است. می‌توانم به همه‌چیز شک کنم، می‌توانم به دنیا پوزخندی تحقیر‌آمیز بزنم؛ اما این‌ها مرا از خوردن، خواب آسوده و ازدواج باز نمی‌دارد.» تردید یعنی بی‌قراری دربارۀ مسائل و چیزهایی که ریشه در ماهیت حل‌ناشدنی همۀسؤالات بزرگ دارد. اگرچنین سؤالاتی حل‌شدنی بودند، شکاک به حالی عادی‌تر رجعت می‌کرد؛ اما از این نظر وضعیت انسان ناامید اساساً متفاوت است. حتی با حل همۀ مسئله‌ها چیزی از بی‌قراری‌اش کاسته نمی‌شود، چرا که دلهرۀ او از ذات هستی‌اش سرچشمه می‌گیرد. ناامیدی وضعیتی است که در آن بی‌قراری و بی‌تابی نسبتی ذاتی با وجود دارد. ناامیدان نه از مسئله‌ای، بلکه از آتش و عذاب درونی خود در رنج‌اند. تأسف‌بار است که هیچ‌چیز در این جهان حل‌شدنی نیست.»[9]

در جای دیگری از کتاب می‌خوانیم: «سرشت بی‌کران کنایۀ تمام محتوای زندگی را از میان می‌برد. در اینجا منظورم کنایه‌ای ظریف و پیراسته، زادۀ نخوت و تکبری سطحی نیست، کنایه‌ای که برخی برای به رخ کشیدن وارستگی‌شان از جهان به‌کار می‌گیرند، بلکه از کنایۀ تراژیک تلخ ناامیدی حرف می‌زنم. کنایۀ ناب، جایگزین اشک، تشنج وحتی خنده‌های شرم‌آور گروتسک می‌شود.»[10]

و در نهایت اگر بخواهیم فلسفه‌ورزی شاعرانۀ او(که امضای اوست.) را از زبان خودش بشناسیم، باید به این حرف او توجه کنیم که می‌گوید: «من آه‌کشیدن را به نظام تعقل آورده‌ام.»[11]