محمد شوکتیان. ورودی 91 کارشناسی و 95 کارشناسی ارشد هوافضا
به عنوان نویسندۀ این متن به هیچ‌وجه علاقه نداشتم یک سانحۀ تلخ و یک فاجعه، بهانۀ صحبت من در مورد پدافند باشد؛ اما با این وضعیت حتی برای پیگیری بهتر اخبار به عنوان دانشجوهای هوافضا، شاید بهتر باشد بیشتر در مورد سامانه‌ای که موشک از آن شلیک شد و شبکه‌ای که پدافند را مدیریت می‌کند اطلاعات داشته‌باشیم.
برای فهم یک سامانۀ پدافندی باید اول با شبکۀ پدافند و جایگاه یک سامانۀ پدافند موشکی در این شبکه آشنا شد. شبکۀ پدافند هوایی اساساً بر اساس یک شبکۀ کامل از تمامی ابزارهای دفاع از مرزهای هوایی در برابر تهدیدات تعریف می‌شود. این شبکه از تجهیزات شناسایی مثل رادار، شناساگرهای حرارتی، دیده‌بان‌های انسانی و ...؛ در کنار آن، تجهیزات دفاعی از توپ‌های ضدهوایی تا سیستم-سلاح‌های برد بلند و حتی جنگنده‌های آماده برای اسکرامبل[1]تشکیل می‌شود. وظیفۀ این شبکه پایش 24 ساعتۀ فضای کشور تا فاصله‌ای دورتر از مرزهای هوایی و در صورت نیاز اقدام علیه تهدیدات است. پایش فضای کشور با مجموعه‌ای از رادارهای مختلف در سراسر کشور با دقت، برد و ارتفاع‌های پایش مختلفی انجام می‌شود.
[1] Scramble
با مشاهدۀ یک تهدید در حال نزدیک شدن به مرزهای هوایی کشور توسط هر کدام از رادارهای هشدار سریع یا جستجوی فعال در کشور، مشخصات هدف شناسایی شده، به مرکز فرماندهی و کنترل ارسال شده و نوع هدف بررسی می‌شود. بعد از بررسی نوع هدف، در صورت تأیید شدن تهدید، متناسب با نوع تهدید اقدام به مقابلۀ با آن می‌شود. اقدام برای مقابله با تهدید بنا بر تشخیص، می‌تواند با ارسال جنگنده یا ردگیری و انهدام موشکی انجام شود.
و اما رینگ پدافندی! رینگ پدافندی مجموعه رادارها و سیستم-سلاح‌های موجود در اطراف یک منطقه مورد حفاظت است. این منطقه می‌تواند محدود به یک سایت حساس یا مجموعۀ حفاظت از یک شهر بزرگ مثل تهران باشد. بسته به نوع سامانه‌های دفاعی در اختیار شبکه پدافندی، انواع سیستم-سلاح‌های موجود در اطراف منطقۀ مورد حفاظت قرار داده می‌شود. رینگ پدافندی شامل تجهیزات ارتفاع پست مانند توپ‌های ضدهوایی در اطراف منطقه مورد حفاظت و سیستم-سلاح‌های موشکی با بردهای مختلف می‌شود. سیستم-سلاح‌های متفاوتِ قرارداده‌شده در رینگ پدافند، متناسب با برد هر سیستم، نسبت به منطقۀ مورد حفاظت قرار داده می‌شود. مثلاً یک سامانه با برد درگیری 20 کیلومتر، در 20 کیلومتری منطقۀ مورد حفاظت مستقر می‌شود. به‌صورت کلی سامانه‌های مستقر در رینگ پدافند یک منطقۀ حساس، شامل سامانه‌های برد کوتاه، برد متوسط و برد بلند می‌شود.
و موشک کروز! تعریف و کاربرد موشک کروز در این متن تشریح نمی‌شود؛ اما فقط یک ویژگی مهم دارد و آن هم پرواز ارتفاع پست است. اهمیت این مورد در قابلیت‌های رادار مشخص می‌شود. تعداد زیادی از رادارها به‌دلیل کروی بودن زمین و وجود عوارض طبیعی، قابلیت تشخیص اهداف ارتفاع پست را در فواصل دور، ندارند. اگر به تاریخچۀ حمله‌های اخیر آمریکا مثل حمله اخیر این کشور به سوریه نگاه کنیم، اهمیت استفاده از موشک‌های کروز به‌خوبی قابل مشاهده است.
و بالاخره سامانه Tor M1! اهمیت امکان درگیری با موشک‌های کروز باعث شد سال 85 همراه با خرید سامانۀ برد و ارتفاع بلند S300 از روسیه، سامانه Tor M1 هم از این کشور خریداری شود. در جریانات سیاسی کشور و تعاملات خارجی، سامانۀ S300 سال 85 به ایران تحویل داده نشد؛ اما سامانۀ Tor M1 مطابق با قرارداد، خریداری و تحویل داده شد و اپراتورهای اولیه هم در زمینۀ عملیات، نگهداری و تعمیرات در روسیه آموزش دیدند. سامانۀ Tor M1 یک سامانۀ برد و ارتفاع کوتاه با قابلیت درگیری با اهداف ارتفاع پست است.
کنار سامانۀ Tor، یک رادار با نام Kasta 2E2 هم خریداری شد که در عمل این رادار نقش هشدار سریع برای شناسایی اهداف ارتفاع پست را برای ارسال به سامانه Tor M1 ایفا می‌کند. این رادار در حال حاضر در مجموعه‌های داخلی مهندسی معکوس و بازتولیدشده و تحت عنوان رادار کاوش در حال عملیات است.
به‌صورت کلی سیستم-سلاح‌های پدافندی شامل یک رادار جستجو، یک رادار ردگیری و پرتابگر[1] موشک با قابلیت آتش مشخص هستند. وظیفۀ یک رادار جستجو، پیدا کردن محل تهدید گزارش‌شده توسط شبکۀ پدافند یا شناسایی تهدیدهای شناسایی‌نشده توسط رادارهای دیگر است. معمولاً رادارهای جست‌وجو دارای دقت کمتر، برد بیشتر و مداومت بالاتر برای روشن بودن و پایش هستند. رادارهای ردگیر، وظیفۀ ردگیری هدف یا به‌اصطلاح قفل‌کردن روی هدف را دارند. رادارهای ردگیر دقت بیشتر، برد کمتر و مداومت کمتری در روشن ماندن نسبت به رادارهای جستجو دارند.
رادار جستجو در سامانۀ Tor، یک رادار آرایۀ فرکانسی[2]با برد آشکارسازی 3 تا 27 کیلومتر است. رادار ردگیر در این سامانه هم یک رادار آرایه فازی غیرفعال[3]، با برد ردگیری 200 متر تا 24 کیلومتر است. این سامانه قابلیت کشف و شناسایی 48 هدف را به‌صورت هم‌‌زمان دارد و می‌تواند به‌صورت هم‌‌زمان با دو هدف درگیر شود و برای هر هدف هم دو موشک ارسال کند. زمان مورد نیاز این سامانه برای درگیری با هدف از زمان دریافت هدف تا زمان شلیک 8 ثانیه است.
هر خودروی سامانۀ Tor، دارای 8 موشک است. سرعت متوسط هر موشک 750 متر بر ثانیه و قابلیت درگیر شدن با اهداف نزدیک‌شونده با سرعت 700 متر بر ثانیه و اهداف دورشونده با سرعت 420 متر بر ثانیه را دارد. محدودۀ برد درگیری موشک این سامانه 5/1 تا 12 کیلومتر و محدودۀ ارتفاع درگیری هم 10 متر تا 6 کیلومتر است. بعد از روشن‌شدن و آماده‌شدن هر موشک حدود یک دقیقه فرصت برای شلیک موشک هست.
اعداد فوق در تعریف عملکرد رادار جستجو، رادار ردگیر و موشک، در حقیقت معرف پارامترهای متفاوتی نظیر، Searching zone، Tracking zone و killing zoneخواهدبود. در ساده‌ترین تعریف، killing zone بر اساس برد و ارتفاع درگیری موشک تعریف می‌شود.
در سیستم سلاح‌های مختلف عمدتاً تعداد متفاوتی خودرو برای حمل هریک از بخش‌های رادار جستجو، ردگیر و پرتابگر موشک وجود دارد؛ اما در سامانۀ Tor تمامی این تجهیزات در یک خودرو قرار دارد. تعداد اپراتورهای هر خودرو سامانۀ تور 3 نفر است. یک نفر به عنوان افسر رادار جستجو، یک نفر افسر رادار ردگیر و اجرای عملیات درگیری و یک نفر هم افسر فرماندۀ خودرو. خودروهای یک سیستم-سلاح، در یک مجموعه با نام آتش‌بار قرار دارند. متناسب با نوع سامانه، تعداد سیستم-سلاح‌های موجود در یک آتش‌بار متفاوت است. در هر آتش‌بار سامانۀ Tor، چهار خودروی رزمی وجود دارد و هر آتش‌بار دارای یک خودرو پست فرماندهی است.
[1] Launcher
[2] Frequency array
[3] Passive phase array
فرماندهی شبکۀ پدافندی ایران به عهدۀ قرارگاه خاتم‌الانبیا تحت نظر ارتش است. سامانۀ Tor، زمان خریداری بنا به تشخیص و صحبت‌های انجام‌شده در اختیار سپاه پاسداران قرار می‌گیرد و اپراتورهای این سامانه هم برای آموزش از این مجموعه انتخاب می‌شوند. در زمان شناسایی یک تهدید توسط شبکۀ پدافند هوایی، مرکز فرماندهی و کنترل بنا بر نوع هدف، آتش‌بار سیستم-سلاح مناسب را در موقعیت مناسب مشخص می‌کند. دستور درگیری به پست فرماندهی آتش‌بار مدنظر ابلاغ شده و سپس پست فرماندهی متناسب با جهت هدف و محل استقرار خودروهای رزمی و عوامل دیگر، تصمیم می‌گیرد کدام خودرو با هدف مدنظر درگیر شود. پس از ابلاغ هدف و دستور آتش به فرماندهی خودرو، فرایند شناسایی، ردگیری و درگیری توسط خودرو رزمی اجرا می‌شود.
طبق داده‌های آماری پس از اجرای آتش، متناسب با مانورپذیری هدف، سطح مقطع راداری، سرعت پرواز هدف و... احتمال برخورد موشک بررسی می‌شود. عمدتاً برای موشک اول، احتمال برخورد بین 60 تا 70 درصد است و با شلیک موشک دوم این عدد به 95 درصد می‌رسد. به همین دلیل معمولاً برای اهداف شناسایی‌شده دو موشک شلیک می‌شود. در فرآیند شلیک نیز، موشک زمانی شلیک می‌شود که در هنگام ورود هدف به محدودۀ killing zone، برخورد موشک به هدف انجام شود. یعنی در هنگام شلیک موشک، الزامی به رسیدن هدف به محدودۀ برد موشک نیست.
و اما جنگ الکترونیک! در مقولۀ جنگ الکترونیک علیه سامانه‌های پدافند هوایی، دو نوع فرآیند جنگال مطرح می‌شود:
· اخلال
· فریب
فرآیند اخلال، از طریق ایجاد نویز بر روی رادارهای سیستم-سلاح و اخلال بر عملکرد رادار اجرا می‌شود. به عنوان مثال صفحۀ رادار به‌صورت کامل سفید می‌شود یا تعداد خیلی زیادی هدف روی صفحه ظاهر می‌شود. فرآیند اخلال قابل اجرا بر روی چند سامانه از طریق یک پاد جنگ الکترونیک است و معمولاً قبل از یک عملیات برای پوشش و حفاظت چند فروندی استفاده می‌شود. مشخصاً در زمان اجرای فرآیند اخلال، مشخص می‌شود که یک تهدید به مجموعۀ سامانه‌ها نزدیک شده و همچنین حتی در صورت اخلال نیز روش‌های عملیاتی مختلفی برای جلوگیری از ایجاد مشکل برای سامانه و مقابله با تهدید وجود دارد.
فرآیند فریب به گونه‌ای اجرا می‌شود که پاد جنگ الکترونیک، یک هدف مجازی را در صفحۀ رادار ایجاد می‌کند. عملیات فریب معمولاً به عنوان محافظت از خود اجرا می‌شود و صرفاً قابل اجرا برای یک سامانه و یا چند سامانه در یک خط دید است.
تمامی فرآیند فوق در شبکه پدافند، از شناسایی تا ابلاغ درگیری و اجرای فرآیند ردگیری و انهدام، در یک شبکه منسجم و در اتصال با مرکز فرماندهی و کنترل (مرفوک) و سیستم-سلاح‌های دیگر مستقر در نقاط مختلف کشور اجرا می‌شود؛ اما نکتۀ حائز اهمیت در اجرای فرآیند فوق، صرفاً در آشنایی اپراتورها به نکات فنی و اهداف محدود نمی‌شود. قطعاً در فرآیند آموزش نکات متفاوتی از جنس منطق‌های تصمیم‌گیری، تمرکز بالا، آموزش برای تصمیم در شرایط سخت و پرتنش و ... باید در نظر گرفته شود. حال با آشنایی بهتر نسبت به فرآیند اجرای آتش، از شناسایی تا انهدام و آشنایی با محدوده عملیاتی سامانۀ Tor می‌توان دید صحیح‌تری را نسبت به سانحۀ تلخ بوئینگ 737 پرواز PS752، مطرح کرد و به عنوان دانشجویان مهندسی هوافضا، در مواجهه با خبرها و گزارش‌های ضد و نقیض و غیر فنی، احساسی یا سیاسی عمل نکرد. می‌توان با مطرح کردن سوالات درست به تشریح سانحه پرداخت.
پاسخ به این سوالات هرچند باعث تسکین درد جان باختن هم‌وطنانمان و تغییر در سرنوشت مسافران بی‌گناه پرواز بوئینگ 737 نخواهدشد؛ اما با پیگیری منطقی و صحیح برای پاسخ می‌تواند باعث جلوگیری از تکرار این فاجعه شود.
