بهزاد بالغی. ورودی 88 کارشناسی، 92 کارشناسی ارشد و 95 دکتری هوافضا
باید که داستان را به دو نیمه تقسیم کرد. دونیمه‌ای که هر کدامش به‌تنهایی زخمی بر جانمان بود و هرکداممان را تا مدتی از دایرۀ روزمرگی خارج کرد؛ اما آنچه من بدان می‌اندیشم، دو مقولۀ جدا از هم است. یکی آنکه چه می‌شود که این‌طور می‌شود؟، چه سلسله‌ای از وقایع و سوانح اتفاق می‌افتند که در پایان چنین فاجعه‌ای رخ می‌دهد؟ و دوم آنکه چه می‌شود که از این فاجعه پس از سه روز مطلع می‌شویم؟ این دو هرکدامش به‌تنهایی داستانی بلند می‌خواهد. اینجا به داستان نخست بیشتر می‌پردازیم.
بگذارید داستان را آن‌طور که برایمان روایت شده‌است، یک بار دیگر به زبان خودمان روایت کنیم:
(1) آمریکا بامداد جمعه یکی از فرماندهان ارشد نظامی ما را در خاک عراق و در حین یک سفر دیپلماتیک ترور می‌کند؛ رئیس‌جمهور آمریکا هم تهدید می‌کند که اگر انسان پاسخی دهد، حمله‌ای گسترده به چندین نقطۀ داخل خاک ایران در انتظارش خواهدبود.
(2) شبانگاه سه‌شنبه تدارکات و تغییرات در مواضع نیروهای خودی به تناسب تهدید آمریکا انجام شده و سطح آمادگی نیروها به شرایط حداکثری تغییر می‌کند. برای مثال حوالی دوازده شب، یک سایت پدافندی متحرک از نوع ToR-M1 به رینگ پدافندی تهران اضافه شده و در محدودۀ جنوب آن قرار می‌گیرد. این سامانۀ پدافندی توانایی خوبی برای مقابله با موشک‌های کروز دارد.
(3) محدودۀ قرارگیری این سامانه در نزدیکی خطوط هوایی پروازهای بلندشده از فرودگاه امام خمینی تهران قرار دارد. این سامانۀ پدافندی امکانات و تجهیزات کافی برای تشخیص و طبقه‌بندی نوع هدفی که در صفحۀ رادار خود مشاهده می‌کند (از قبیل سامانه تشخیص دوست از دشمن – IFF و سامانۀ تشخیص نوع هدف) را ندارد؛ البته همچنان این سایت از وجود یک دوربین EO/IR برای استفاده در شرایط اضطراری بهره می‌برد. یک سوال مهم این است که با این وجود چرا این سامانه برای استقرار در نزدیکی یک فرودگاه بین‌المللی که محل برخاست و فرود پروازهای متعدد است، انتخاب شده‌است؟
(4) اپراتورهای این سایت پدافندی پیش از این تجربه حمله هوایی به خود را داشته‌اند و از نیروهای باتجربه محسوب می‌شوند که در این شرایط برای قرارگیری در منطقه‌ای حساس انتخاب شده‌اند.
(5) ما بامداد چهارشنبه با موشک‌باران یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، به این ترور پاسخ می‌دهیم؛ چند ساعت پس از این حمله، رئیس‌جمهور آمریکا از تهدیدش عقب می‌نشیند.
(6) احتمال انجام یک عملیات تقابلی از سوی آمریکا در میان نیروهای مسلح ما بسیار بالا پیش‌بینی می‌شود. برخی رادارهای هشدار اولیه هشدار می‌دهند که جنگنده‌هایی از پایگاه آمریکا در امارات به سمت ایران بلند شده‌اند؛ از سوی دیگر، در چند مورد اطلاعاتی مبنی بر مشاهدۀ موشک‌هایی کروز روی زمین ایران توسط دیده‌بان‌های محلی گزارش شده‌است.
(7) با توجه به گزارش‌ها، وضعیت به شرایط جنگی تغییر می‌کند و این به اطلاع کلیه سامانه‌های پدافندی کشور می‌رسد.
(8) علیرغم اعلام شرایط جنگی بر فضای کشور، برنامه پروازی پروازهای مسافربری و تجاری بدون تغییر باقی می‌ماند و پروازها طبق روال همیشگی در جریان است؛ برای مثال همان سایت پدافندی موردنظر، تا پیش از تغییر وضعیت به وضعیت جنگی، مواردی از پروازهای تجاری را در صفحه رادار خود مشاهده کرده‌است و واکنشی به حضور آن‌ها نداشته‌است. به نظر می‌آید مسئولین قرارگاه پدافند کشور، این تصمیم را به بعد از ایجاد اطمینان کامل از وجود تهدید جدی برای نقاط حساس کشور موکول کرده بوده‌اند.
(9) پس از گذشت مدت زمانی از تغییر به وضعیت جنگی و با صحت‌سنجی اخبار و اطلاعیه‌های از قبل رسیده در رابطه با حملۀ جنگنده‌ها و موشک‌های کروز به نقاط حساس داخل کشور، وضعیت هشدار از وضعیت جنگی خارج می‌شود؛ نیروها همچنان در حالت آمادگی باقی می‌مانند.
(10) تغییر شرایط جنگی از طریق قرارگاه مرکزی پدافند هوایی کشور به اطلاع مراکز فرماندهی و کنترل منطقه‌ای و کوچک‌تر می‌رسد و از آن طریق سایت‌های پدافندی در جریان تغییر شرایط قرار می‌گیرند.
(11) سایت پدافندی ToR-M1 اضافه شده به رینگ پدافندی تهران، از تغییر شرایط به غیرجنگی مطلع نمی‌شود؛ این سایت به سیستم یکپارچه پدافندی کشور متصل نیست و برای مدتی هم ارتباطش را با مراکز فرماندهی و کنترل خود از دست داده‌است، همچنان در شرایط جنگی باقی می‌ماند و منتظر رسیدن موشک‌های کروز به مناطق تحت حفاظت خود است. یک سوال مهم در این رابطه این است که آیا این عدم متصل بودن به سیستم یکپارچه پدافندی کشور ذاتی بوده است یا این ارتباط در آن لحظات دچار مشکلاتی شده بوده است؟ و چه راه‌حل‌های جایگزینی برای تصمیم‌گیری در شرایط قطع ارتباطی این سامانه با مراکز فرماندهی و کنترل خود در شرایط اضطراری در نظر گرفته شده بوده است؟
(12) به نظر می‌آید از زمانی که شرایط جنگی به این سایت اعلام شده‌است هم پروازی در محدودۀ راداری وی مشاهده نشده‌است.
(13) این سایت پدافندی برای شرایطی که با مراکز فرماندهی و کنترل در ارتباط نباشد، طراحی نشده‌است؛ به این معنا که وظیفۀ ذاتی این سیستم آتش‌بار است و امکانات و تجهیزات کافی برای تشخیص و طبقه‌بندی نوع هدفی که در صفحۀ رادار خود مشاهده می‌کند را ندارد.
(14) با توجه به گزارش‌های اولیه‌ای که از شلیک و مشاهدۀ موشک‌های کروز به سمت مناطق حساس ایران ارسال شده‌بود، در حوالی زمان پیش‌بینی‌شده برای رسیدن موشک‌های کروز به مناطق جنوبی تهران و حمله به موقعیت‌های حساس آن منطقه، اپراتورهای سایت پدافندی در صفحه رادار خود هدفی را مشاهده می‌کنند.
(15) از ابتدای اعلام وضعیت آماده‌باش به سایت‌های پدافندی تا این زمان نزدیک به شش ساعت زمان سپری شده است؛ خستگی معمولا منجر به کاهش توان دریافت و تحلیل درست داده‌ها و افزایش احتمال عدم تصمیم‌گیری درست در انسان می‌شود.
(16) تنها راه ارتباط (رادیویی) این سایت با مراکز فرماندهی و کنترل بالاتر از خود قطع است؛ هیچ گزینۀ جایگزینی برای بررسی نوع و میزان تهدید هدف مشخص‌شده در صفحۀ رادار با مراکز فرماندهی وجود ندارد و نمی‌توانند دستور لازم برای درگیری یا عدم درگیری با سامانه را دریافت کنند.
(17) از دوربین EO/IR تعبیه شده در سامانه برای تشخیص نوع هدف توسط اپراتور استفاده نمی‌شود؛ برداشت تیم اپراتوری سامانه از سایر علائم موجود (از قبیل سرعت و جهت حرکت هدف و وضعیت تغییر ارتفاعی آن) آن‌ها را به این نتیجه می‌رساند که با یک تهدید جدی از نوع موشک کروز مواجه هستند. یک سوال مهم در این رابطه این است که آیا دوربین EO/IR سامانه از سلامت کافی برای استفاده بهره‌مند بوده است؟ در این صورت چرا اپراتور از این سیستم که می‌توانسته است به شناسایی وی از هدف کمک کند، استفاده نکرده است؟
(18) شلیک اول و پس از چند ثانیه شلیک دوم به سمت هدف انجام می‌شود...
(19) پس از شلیک و تا ساعتی بعد، اپراتورهای سامانه همچنان باور داشته‌اند که با یک موشک کروز درگیر شده‌اند.
یافتن پاسخ برای مساله‌ای که بتوان به‌خوبی آن را بیان کرد، کار سختی نخواهدبود؛ این چنین است که روایت‌ها هرچه کامل‌تر و بهتر و دقیق‌تر انجام شوند، نیاز به تحلیل‌ها را کم می‌کنند و خود با خواننده حرف خواهند زد. گاه در روایت‌ها باید وقایع را در موعدهایی مشخص از هم جدا کرد تا لایه‌های دفاعی بهتر خود را نشان دهند؛ ما اینجا با سلسله‌ای از لایه‌های دفاعی نداشته یا کار نکرده روبرو بودیم؛ می‌توانیم موارد شماره‌گذاری شده (3)، (8)، (11)، (16) و (17) را دوباره بررسی کنیم. همچنان می‌دانیم که این روایت از دانسته‌ها نیز احتمالی است و روایت‌های دقیق‌تر و بهتر، ابعاد این حادثه را بهتر مشخص خواهندکرد.
