بخش‌هایی از متن که زیر آن خط کشیده شده‌است نقل قول مستقیم از ادعاها و بهانه‌های آمریکاست. گرچه بسیاری از سایرِ مواردِ بیان‌شده نیز تنها طبق گزارشات آمریکایی‌ها منتشر شده‌است.
علیرضا قادری. ورودی 92 کارشناسی و 96 کارشناسی ارشد هوافضا
Flight: IranAir 655
Date: 3 July 1988
Origin: Bandar Abbas, Iran
Destination: Dubai, UAE
Aircraft: Airbus A300B2-203
Registration: EP-IBU
Fatalities : 290
Survivors: None
Mayday Season 3 Episode 6
با توجه به فرارسیدن سالگرد شلیک ناو هواپیمایی وینسنس[1] به پرواز 655 ایران ایر از نوع ایرباس A300، از بندرعباس به دبی، در این شماره اندکی تغییر رویه خواهیم‌داد و به بررسی این اتفاق تلخ می‌پردازیم. در این مقاله هدف کشف علت و مقصر سانحه نیست؛ بلکه سعی داریم تا هر آن‌چه از این اتفاق روایت شده‌است شرح دهیم. با توجه به حساسیت سیاسی این سناریو، هیچ شخصی نمی‌تواند درستی یا نادرستی هر بخش از این سناریوها را بدون اسناد متقن، انکار یا تائید نماید. بیشتر روایت این اتفاق توسط آمریکایی‌ها منتشر شده‌است و متأسفانه از طرف ایران تقریبا هیچ‌گاه هیچ سناریو فنی با دلایل و اسناد علمی ارائه نشده‌است و فقط به بعد احساسی و سیاسی مسئله بسنده‌شد.
در گزارش‌های منتشرشده از ایران نه‌تنها تلاشی برای رد علمی و فنی ادعاهای آمریکایی‌ها انجام نشد؛ بلکه به‌هیچ‌وجه به ادعاهای طرف آمریکایی اشاره هم نشد. شاید همین کم‌کاری از طرف ایران باعث شده باشد تا باورهای جامعه عمومی در دنیا، سناریو آمریکایی را قبول کند. آن‌چه مسلم است سناریو آمریکایی‌ها کاملاً قابل‌قبول نیست و به نظر می‌رسد تحریف‌های متعددی در آن انجام شده‌باشد؛ اما با توجه به عدم به چالش کشیده‌شدن توسط ایرانیان، بهترین و قابل‌قبول‌ترین سناریو شناخته می‌شود.
پرواز 655 برای ما ایرانیان یادآور خاطره‌ای تلخ و فراموش‌نشدنی می‌باشد که منجر به مرگ 290 نفر از هم‌وطنانمان شد. در ادامه به شرح رویدادهای این سانحه به نقل از سری مستندات Mayday خواهیم پرداخت. در بخش ابتدایی متن تنها به روایت گزارشات و ادعاهای موجود که اکثرا از منابع آمریکایی بوده خواهیم‌پرداخت و سپس تحلیل شخصی نویسنده ارائه می‌گردد.
در سال 1984-1988 در جریان جنگ بین ایران و رژیم صدام حسین در بغداد، جنگ به خلیج‌فارس هم کشیده شده‌بود و بهترین اهداف برای دو طرف نفت‌کش‌هایی بودند که از خلیج‌فارس به سمت اقیانوس هند درحرکت بودند. هر دو طرف سعی داشتند تا با حمله به نفت‌کش‌ها، از رسیدن منابع مالی به‌طرف مقابل جلوگیری کنند (هرچند این حملات به نفت‌کش‌ها را ابتدا عراقی‌ها آغاز نموده‌بودند.) پس از بالا رفتن قیمت نفت به دلیل ناامنی مسیر حرکت نفت‌کش‌ها، در سال 1988 نیروی دریایی آمریکا گروهی متشکل از 30 ناو جنگی به منطقه اعزام کرد تا امنیت را برای نفت‌کش‌های عبوری از منطقه برقرار کند. ادعا شده‌بود که در آن زمان قایق‌های تندروی سپاه ایران، ماهانه به تا 13 کشتی حمله می‌کردند. (بدیهی است طرف عراقی نیز حداقل همین تعداد حمله و حتی بیشتر را داشته‌است.)
در اوایل جولای 1988 ناو وینسنس بعد از مأموریتی طولانی به سمت بندری در بحرین درحرکت است که چند روزی به استراحت بپردازد. دراین‌بین به فرمانده ناو خبر می‌رسد که احتمالاً قایق‌های ایرانی در حال آماده‌سازی حمله به یک نفت‌کش هستند و از ناو آمریکایی درخواست کمک شده‌است. کاپیتان راجرز[2]فرماندۀ وینسنس، هلیکوپتر مجهز Ocean Lordرا به منطقه اعزام میکند تا وضعیت را بررسی کند. چندی بعد هلیکوپتر گزارش می‌دهد که قایق‌های سپاه هیچ عمل تحریک‌آمیزی انجام نمی‌دهند و خطری وجود ندارد. در همین حال که Ocean Lord بیش‌ازحد به قایق‌ها نزدیک می‌شود مورد هدف شلیک قایق‌های سپاه ایران قرار می‌گیرد. کاپیتان راجرز سریعاً دستور می‌دهد که هلیکوپتر به ناو بازگردد و بلافاصله دستور می‌دهد وینسنس طبق قوانین نظامی آمریکا در رابطه با پاسخ به تهدیدات نظامی، با هدف پاسخ به شلیک ایرانیان به سمت محل درگیری اعزام شود و حالت جنگی به خود بگیرد. این اولین باری بود که خدمه ناو وینسنس حالت جنگی واقعی را تجربه می‌کردند. طبق قوانین آمریکا، کاپیتان راجرز فقط وقتی مجاز به شلیک به اهداف ایرانی است که احساس کند خطر جدی برای ناو وجود دارد. بلافاصله کاپیتان راجرز اجازه درگیری با قایق‌های ایرانی را از فرمانده کل منطقه دریافت میکند.
دراین‌بین که هرلحظه ممکن است جنگی در تنگۀ هرمز رخ دهد، حدود 90 کیلومتر دورتر، در فرودگاه بندرعباس، پرواز 655 ایران ایر خود را برای یک پرواز برنامه‌ای عادی به سمت دبی آماده میکند. کاپیتان محسن رضایی 37 ساله باسابقۀ بیش از 10 هزار ساعت پرواز، کاپیتان این پرواز می‌باشد. پرواز 655 به دلیل مشکل خروج از کشور یکی از مسافران حدود 30 دقیقه تأخیر داشته‌است. همین تأخیر ساده نقش کلیدی در اشتباه گرفته شدن این پرواز توسط وینسنس داشته‌است.
در منطقۀ جنگ، ناو وینسنس شروع به شلیک با هدفِ پاسخ به شلیک اولیۀ ایرانیان به هلیکوپتر به سمت قایق‌های ایران میکند. قایق‌های سپاه هم در جواب شروع به شلیک می‌کنند؛ اما برد سلاح‌های ایران کوچک‌ترین تهدیدی برای وینسنس ایجاد نمی‌کند. دراین‌بین در اتاق کنترل وینسنس همه در حال بررسی تحرکات اطراف هستند. در این حال هر شی‌ء متحرکی به سمت ناو یک خطر تلقی می‌شود. تنها هواپیما موجود در منطقه هواپیما گشت‌زنی P3 ایران بود. پس از تماس وینسنس با هواپیما P3 و اعلام وضعیت، خلبان هواپیما P3 ایران، خود را عضو نیروی گشت‌زنی دریایی ایران معرفی میکند و اعلام میکند که فاصلۀ خود با ناو آمریکایی را حفظ خواهدکرد. کاپیتان راجرز نگران است که این هواپیمای گشت‌زنی، در حال طرح‌ریزی حمله‌ای هوایی توسط جنگنده F14 ایران می‌باشد. در همین بین پرواز 655 ایران ایر از فرودگاه بندرعباس شروع به پرواز میکند. طبق ادعا آمریکایی‌ها رادارهای فوق پیشرفتۀ ناو وینسنس امکان شناسایی اندازه و نوع هواپیما را ندارند؛ لذا گروه کنترل وینسنس با استفاده از سیستم IFF اقدام به شناسایی دوست یا دشمن میکند. خروجی سیستم IFF، چهار کد عددی است. کد 1،2،4 نمایانگر هواپیماهای نظامی است. پرواز 655 کد 3 را ارسال میکند. بنا بر ادعا مسئول رادار در آن روز، مشاهده کد 3 به‌تنهایی دلیل قانع‌کننده‌ای برای غیرنظامی بودن هواپیما نیست. به همین دلیل او به بررسی لیست پروازهای مسافری برنامه‌ای منطقه می‌پردازد؛ اما هیچ پروازی برای زمان موردنظر پیدا نمی‌کند. بنابر ادعای آمریکایی‌ها تنظیم اشتباه ساعت مسئول رادار با زمان بحرین و نیم ساعت تأخیر پرواز باعث شده تا خدمۀ وینسنس پرواز 655 را در لیست پرواز پیدا نکنند.
در همین بین سیستم IFF یک هواپیما با کد 2 (نظامی) را در محل پرواز 655 پیدا میکند. این هواپیما یک F14 ایرانی می‌باشد. اعلام این خبر در مقر کنترل وینسنس مثل کشیدن ضامن یک نارنجک عمل کرد و حساسیت شرایط را چند برابر کرد.
ادعای عجیب دیگر آمریکایی‌ها این است که ناو فوق پیشرفتۀ وینسنس قابلیت تماس رادیویی بر فرکانس‌های منحصراً غیرنظامی را ندارد؛ لذا تنها می‌تواند از فرکانس نظامی و فرکانس مشترک تمامی هواپیماها استفاده کند. لذا پیام زیر را 7 بار بر روی فرکانس نظامی و 3 بار بر روی فرکانس مشترک ارسال میکند. هر بار با هشدار و تهدید بیشتر و اعلام وضعیت جدید پرواز:
«هواپیمای ناشناس ایرانی! در Coarse 230 درجه و سرعت 303 مایل دریایی بر ساعت و ارتفاع 4000 پا. ناو وینسنس نیروی دریایی ایالات‌متحده آمریکا صحبت میکند. شما در حال نزدیک شدن به محدودۀ خطر اطراف ما در آب‌های بین‌المللی هستید. لطفاً هدف خود را اعلام کنید وگرنه ممکن است هدف پاسخ دفاعی ما قرار بگیرید.»
این پیام هیچ‌گاه توسط کاپیتان رضایی پاسخ داده نشد؛ چراکه به‌جز سه بار که در فرکانس مشترک ارسال شد، توسط پرواز 655 قابل دریافت نبود. بنابر نظر آمریکایی‌ها، کاپیتان رضایی همان سه بار این پیام را شنیده‌است؛ اما به دلیل نامفهوم بودن مخاطب پیام و این‌که سرعت اعلام‌شده توسط ناو وینسنس با سرعتی که در کاکپیت بود تطابق نداشت تصور هم نمی‌کرده که مخاطب او باشد. می‌دانیم که سرعت اندازه‌گیری شده توسط رادار از نوع Ground Speed است و سرعت مقابل خلبان از نوع Indicated Air Speed.
هرلحظه پرواز 655 که یک F14 تلقی می‌شد، در حال نزدیک شدن به ناو وینسنس بود و هرلحظه حساسیت شرایط بیشتر می‌شد. کاپیتان راجرز نگران بود که با نزدیک شدن هدف و از دست دادن زمان، دیگر امکان ساقط کردن خطر را نداشته‌باشد. استرس تمام خدمه ناو را فراگرفته‌بود. راجرز از مقر فرماندهی کل مجوز می‌گیرد که اگر هواپیما از شعاع 20 مایل دریایی نزدیک‌تر شد و به هشدارها پاسخی نداد هدف شلیک قرار بگیرد. در همین بین راجرز باید در رابطه با درگیری با قایق‌های تندروی سپاه هم تصمیم‌گیری کند. یکی از سلاح‌های 5 اینچی وینسنس دچار اختلال می‌شود و نمی‌تواند به قایق‌ها تیراندازی کند؛ لذا راجرز فرمان Full Rudder Turn می‌دهد تا با سلاحِ سمتِ دیگرِ کشتی به درگیری با قایق‌ها بپردازد. در همین زمان ناگهان کد IFF 2 از بین می‌رود و فقط کد 3 (غیرنظامی) بر سیستم IFF باقی می‌ماند. راجرز تحت‌فشار استرس شدید، در دوراهی حساسی اسیر شده‌است. از طرفی شلیک به هدفی که ممکن است غیرنظامی باشد و از طرفی هدف قرارگرفته شدن توسط موشک‌های پیشرفتۀ F14 ایرانی.
با عبور پرواز 655 از حاشیه 20 مایل دریایی، حالا راجرز اجازه شلیک دارد؛ اما شلیک را با امید پاسخ دادن هواپیما به تعویق می‌اندازد. ناگهان خبری جدید به دست راجرز می‌رسد که تمام معادلات ذهنی او را عوض میکند. مسئول Tactical Coordinator مقر کنترل وینسنس فریاد می‌زند که هدف در حال کاهش ارتفاع و شیرجه به سمت ناو می‌باشد. (پس از سانحه و بررسی جعبه سیاه ناو، آمریکایی‌ها اعتراف کردند که نه‌تنها پرواز 655 هیچ‌گاه کاهش ارتفاع نداد، بلکه تمام مدت در حال افزایش ارتفاع بوده‌است.)
به بیان سناریو از دید راجرز برمی‌گردیم. هواپیمایی که احتمالاً F14 است به پیام‌ها پاسخ نمی‌دهد و دقیقاً به سمت ما درحرکت است و حالا در فاصله ناچیز 15 مایلی شروع به کاهش ارتفاع کرده‌است. طبق تصورات ذهنی راجرز، ممکن است خلبان قصد داشته‌باشد که موشکی به سمت ناو شلیک کند یا که خود را به ناو بکوبد و ناو را نابود کند. راجرز به یاد حادثه‌ای در سال گذشته برای همکار خود می‌افتد. یک سال قبل یک جنگندۀ عراقی، دو موشک به ناو آمریکایی استارک[3] شلیک میکند. 37 نفر از خدمه کشته می‌شوند و ناو صدمه سنگین و جدی می‌بیند. ایالات‌متحده، فرمانده ناو را مقصر شناخت که در زمان مناسب با استفاده از موشک، جنگنده را ساقط نکرد. کاپیتان ناو استارک استعفای اجباری داد و تمام امتیازات و اعتباراتش را از دست داد. راجرز از تکرار تاریخ در مورد خودش ترسیده‌بود. در همین حال Tactical Coordinator مجدداً تکرار میکند که هواپیما در حال افزایش سرعت و کاهش ارتفاع 1000 پا در هر مایل بوده و فاصلۀ 9 مایلی ناو قرار دارد.
در این لحظه سرانجام راجرز دستور آماده‌باش و شلیک دو موشک سیستم ضدهوایی را صادر میکند. طبق گفتۀ راجرز او مرتب اقدام به تماس با هواپیما میکند و در تمامی لحظات انگشتش را روی دکمه Hold Fire قرار داده‌بود تا اگر پیام پاسخ داده‌شد موشک را در هوا منهدم کند. طبق روایت شخصی‌اش، او تمام لحظات آرزو می‌کرد که پاسخی دریافت کند و موشک را منهدم کند.
در ساعت 9:54:43 موشک به هواپیما برخورد میکند و در ناو آمریکایی همه خوشحال از پیروزی و خنثی کردن خطر به جشن می‌پردازند. بنا بر اتفاق، گروه خبری و رسانه‌ای صحنه‌های واقعی بر روی عرشه را ضبط کرده‌است.
طولی نمی‌کشد که بدترین خبر ممکن به راجرز می‌رسد. هواپیما مسافری بوده‌است و تعداد زیادی جسد بر روی آب شناور است. تمام جامعۀ جهانی منتظر پاسخ از نیروی دریایی آمریکا هستند.
تحلیل ادعاهای آمریکایی‌ها: (ازنظر نویسنده)
- عدم وجود نام پرواز 655 در لیست پروازهای برنامه‌ای:
آمریکایی‌ها معتقدند 30 دقیقه تأخیر پرواز 655 و 30 دقیقه اختلاف‌زمانی ایران با زمان کشتی (بحرین) باعث شد تا هواپیمای مسافربری در آن لحظه در لیست پروازها نباشد. این ادعا از خدمه یک ناو فوق حرفه‌ای که مدعی پیشرفته‌ترین تکنولوژی دنیا هستند مضحک است. حتی در هوانوردی عمومی تمامی زمان‌های مورداستفاده زمان UTC است که امکان ایجاد چنین اشتباهی را از بین می‌برد. این‌که چرا در داخل کشتی از زمان محلی بحرین استفاده می‌شده و خدمه هم به این موضوع توجه نکرده‌اند قابل‌قبول نیست.
- شناسایی کد IFF نظامی در سیستم دوست و دشمن:
درست درزمانی که پرواز 655 در حال برخاست از باند فرودگاه بندرعباس بود، هواپیما F14 ایرانی در حال تاکسی بر روی باند بوده‌است. بنابر نظر متخصصان آمریکایی، سیستم IFF به‌صورت مستقل و دستی توسط اوپراتور محل خاصی را اسکن می‌کرده‌است. پس از برخاست پرواز 655، جست‌وجوگر این سیستم بر روی فرودگاه بندرعباس باقی ماند و به همین دلیل پس از 90 ثانیه کد هواپیما نظامی را گزارش می‌دهد. مجدداً این‌چنین اشکال نرم‌افزاری و عدم تعلیم خدمه برای استفاده درست از این سیستم را هیچ‌کس نمی‌تواند در رابطه با نیروی دریایی آمریکا بپذیرد.
- ادعای کاهش ارتفاع در لحظات آخر:
بنا بر نظر متخصصان روان‌شناسی نیروی دریایی آمریکا، پدیده‌ای به نام Scenario Fulfillment برای مسئول Tactical Coordinator مقر کنترل اتفاق افتاده‌است. او در شرایط اضطراب و استرس، سناریو را به‌طوری‌که انتظار آن را دارد، دیده‌است و بدون تائید مشاهده‌اش به فرمانده گزارش داده‌است که هواپیما در حال کاهش ارتفاع است. بنابر روایت راجرز، آخرین قطعۀ پازل که باعث شد تصمیم شلیک را اجرایی کند همین گزارش بود.
این بهانه به‌هیچ‌وجه از خدمه یک ناو فوق پیشرفته که تحت سخت‌ترین آموزش‌های بدنی و روانی قرارگرفته‌اند قابل توجیه نیست.
- ادعای عدم پاسخ پرواز 655 به پیام‌های وینسنس: همان‌طور که گفته شد پیام فقط سه بار بر روی فرکانس عمومی ارسال شد. سیستم IFF علاوه بر گزارش نوع هواپیما، کد انحصاری Squawk Code هواپیما را هم به خدمه وینسنس نشان می‌داد؛ اما به‌هیچ‌وجه در پیام‌های عمومی این کد خطاب قرار داده نشد. فقط کافی بود تا در یکی از پیام‌ها، کد 6760 که منحصر به پرواز 655 بود خطاب قرار گیرد تا کاپیتان رضاییان عکس‌العمل نشان دهد؛ اما این اتفاق نمی‌افتد چراکه در پروتکل‌های نیروی دریایی آمریکا خطاب قرار دادن squawk code الزامی نبوده‌است.
نتیجۀ تحقیقات:
دادگاه نظامی آمریکا رای نهایی خود را به شرح زیر اعلام میکند.
هیچ کم‌کاری یا اشتباهی از طرف خدمه ناو آمریکایی انجام نشده‌است و راجرز با توجه به داده‌های غلطی که به او رسیده‌است و زمان کمی که داشته درست تصمیم گرفته‌است. همچنین گفته شده‌است ایران نیز در این سانحه مقصر است که هواپیما مسافربری خود را بدون هیچ هشداری در محدوده جنگی و خطرناک فرستاده است.
این ادعا که ایران نباید پرواز 655 را بدون هشدار در چنین منطقه خطرناکی می‌فرستاد اشتباه نیست؛ اما بخش دیگر این گزارش به‌نوعی مضحک است چراکه حداقل باید به این نتیجه می‌رسید که راجرز تصمیم درست را گرفت با اطلاعات غلط که می‌دانیم این اطلاعات غلط از طرف خدمه همان ناو آمریکایی به دست آمده‌بود که مجدداً انگشت اتهام را به خدمه مقر کنترل ناو برمی‌گرداند.
چندی بعد یکی دیگر از بازرسان، تحقیقات جدیدی را شروع کرد و به نکته‌ای جدید اشاره کرد که می‌تواند تمام سناریو را معکوس کند و در تمام تحقیقات به آن اصلاً اشاره‌ای نشده‌است:
وینسنس درجایی بود که نباید می‌بود.
بررسی‌ها نشان می‌دهد که فرمانده کل در ابتدا به راجرز اجازه نداد که برای پشتیبانی به سمت شمال حرکت کند و فقط اجازۀ پرواز هلیکوپتر را داد؛ اما راجرز به سمت محل قایق‌های سپاه حرکت کرد. بنا بر نظر فرماندۀ کل، شرایط اصلاً بحرانی نبود، راجرز خود بافرمان ماجراجویانه خود شرایط را بحرانی کرد. درنهایت بررسی‌ها نشان داد که در زمان شلیک، وینسنس 4 کیلومتر در آب‌های ایران قرار داشته‌است. اگر وینسنس در محل خود باقی مانده‌بود، هیچ‌گاه در سر مسیر پرواز 655 هم قرار نمی‌گرفت و هیچ تهدیدی وجود نداشت.
جمع‌بندی نویسنده:
پس از مرور تمامی استدلال‌های آمریکا، می‌توان سانحه را در یک جمله بدین شکل خلاصه کرد:
«شلیک راجرز تصمیم درستی بود با توجه به داده‌های غلط رسیده به دست او از طرف خدمه و سیستم‌های کشتی و البته شرایط بحرانی که خود ایجاد کرده‌بود.»
در بالا دیدیم که داده‌های غلط ناشی از ضعف آموزش خدمه و سیستم‌های شناسایی ناقص و روحیۀ ماجراجویانۀ فرمانده ناو، باعث شد تا تمام سناریوی بالا اتفاق بیفتد. اگر بخواهیم تمام استدلال‌های آمریکا را قبول کنیم به‌ناچار مجبوریم قبول کنیم ناو وینسنس و خدمۀ آن طبلی توخالی بوده‌است و در عمل مشخص شد نه‌تنها تجهیزات کافی و مناسب ندارد، بلکه خدمۀ آن اصلاً مناسب چنین مأموریت‌هایی نبودند.
در این سناریو انتقاداتی به ایران نیز وارد است که نمی‌توان نام عامل اصلی بر آن گذاشت بلکه فقط زنجیره‌ای از رویدادهای منتهی به شلیک بوده‌است. ازجمله:
شنیدن پیام‌های متعدد هشدار بر روی فرکانس نظامی و عدم هیچ‌گونه اقدامی از طرف نیروهای نظامی و غیرنظامی ایران در راستای اطلاع‌رسانی به پرواز 655
برنامه‌ریزی پرواز مسافری در زمان و مکان اوج تنش نظامی
هواپیما F14 که بلافاصله بعد از پرواز 655 در اوج تنش اقدام به تاکسی میکند.
و در انتها، شلیک بدون هشدار به هلیکوپتر تجسس نیروی دریایی آمریکا
درنهایت بیش از هر چیز عدم عذرخواهی نیروی دریایی آمریکا و اعطای مدال افتخار به راجرز باعث عصبانیت خانوادۀ قربانیان شد. این اتفاق نشان از ذات ناجوانمردانه و کثیف سیاست جهان امروز می‌دهد که هیچ نیروی نظامی (نه‌تنها آمریکا) حتی باوجود قبول اشتباهات فنی خود، راضی به عذرخواهی از کشور دیگر نمی‌شود و برای جلوگیری از ضعف نیروهای مقصر به آن‌ها مدال اعطا میکند. مشابه این اتفاق در بسیاری از رویدادهای دنیا و کشورهای مختلف مشاهده‌شده است و جز تأسف چیزی نمی‌توان راجع به این موضوع اضافه کرد.
در آخر لازم به ذکر است به این موضوع اشاره‌کنیم که بعد از این سانحه قوانین سخت‌گیرانه‌تری در رابطه با جلوگیری از عبور هواپیماهای مسافربری در مناطق پرخطر وضع شد تا چنین اتفاق‌هایی تکرار نشود.
[1] USS Vincennes
[2] William C. Rogers lll
[3] USS Stark
