سرمقالۀ شمارۀ چهل و سوم
مریم قیدی. ورودی 93 کارشناسی و 97 کارشناسی ارشد هوافضا
اینجا خاورمیانه، صدای من را از ایران می‌شنوید.
پردۀ نخست (معترض به معیشت را آشوبگر بنامیم)
اول شخص، روز روشن، کف خیابان
بنزین گران شده‌است و دو نرخی. خبر همین است. نرخ قیمت بنزین 1.5 و 3 برابر شده‌است. من اقتصاددان نیستم. ابداً نه می‌توانم و نه قصد دارم در مورد درستی یا نادرستی این تصمیم صحبت کنم. شخصاً یک مصرف‌کننده‌ام. باید برای حمل‌ونقل شخصی و عمومی‌ام بهایی پرداخت کنم و این تازه مستقیم‌ترین چیزی است که بعد از گرانی بنزین تأثیرش را بر مخارجم احساس می‌کنم. یک عدۀ دیگر هم بودند از این مصرف‌کنندگان. جماعتی که خبر گرانی ناگهانی به‌نوعی طاقتشان را طاق کرد و صبرشان را لبریز. به خیابان‌های شهرشان آمدند برای اعتراض. فریادشان بلند شد. شاید هم بنزین بهانه‌ای بود برای آتش‌گرفتنشان. سختی‌های چندساله روی دوششان سنگین شده‌بود و ترس از آیندۀ نامعلوم خود و فرزندانشان سکوت تلخشان را شکست.
متوجه نشدیم چه شد. لااقل من هیچوقت متوجه نشدم چه شد که عدۀ نه چندان اندکی (!) از این معترضین چند روز بعد دیگر نبودند. اصلاً آنقدر سخت و سنگین و غیرقابل هضم است این واژۀ مرگ که نمی‌دانم چه جورِ دیگری باید عنوانش کرد. فریاد نگرانی‌شان را سر دادند و در بگیر و ببند‌های این روزها کشته شدند. آن عده می‌گویند این‌ها و این عده می‌گویند آن‌ها کشتند. به همین راحتی. تعدادی، که حتی اصلاً نمی‌گویند چند نفر بوده‌است، بر زمین در خون خود غلتیدند و تنها چیزی که روزهای بعد شنیدیم فقط عدد بود و عدد، آن هم پر از تناقض. دوستان، ما در مورد یک گونی له‌شده پر از ذرت صحبت نمی‌کنیم. هر یک واحدی که به آن عدد اضافه می‌کنی یک نفر است، یک «انسان»، یک آینده که هیچوقت محقق نشد و یک زندگی که دزدیده‌شد و امیدِ چند نفر دیگر که به این نفسِ از دست‌رفته دل بسته بودند. این فضا عجیب بوی مرگ می‌دهد. بوی ترس. بوی آه انسان‌هایی که نمی‌توانی تضمین بدهی مرگ حقشان بود فقط به‌خاطر صدای اعتراضی که با صدای سنگین مرگ خاموش شد. آنقدر خاموش که چند ماه بعد بشنوی این‌ها اصلاً مردم ما نبودند. همان مردمی که جرمشان از پا افتادن بود. نفسشان دیگر بریده‌شده و جان به لبشان رسیده‌بود. مثل خیلی از ما. مردمی که فکر کنی طوری رفتند که انگار هیچوقت نبوده‌اند؛ اما اشتباه می‌کنی. آهشان در این فضا بدجوری پراکنده است. آنقدر که نمی‌توانیم بگوییم آنچه اکنون به سرمان آمده همۀ آن آه است یا هنوز هم چیزی از آن باقی مانده.
پردۀ دوم (یک ترور با بوی خون یک ملت)
دوم شخص، بامداد، فرودگاه بغداد
صبح جمعه است. یک صبحِ جمعۀ کاملاً معمولی. در خاورمیانه معمولاً تمامی صبح‌ها کاملاً معمولی‌اند. از خواب بلند می‌شوی. چشم‌هایت هنوز نیمه‌بازند که چشمت می‌خورد به یک خبر. این یکی نه چندان معمولی. یک مقام مهم نظامی کشور ترور شده‌است. غیرمعمول‌تر می‌شود وقتی متوجه می‌شوی آن کس که اذعان داشته دستور ترورش را داده‌است رئیس‌جمهور آمریکاست. دروغ چرا هم ناراحت می‌شوی و هم می‌ترسی.
گفتن ندارد که تمام اخبار آن روزت می‌شود انعکاس این خبر و خط‌ونشان‌های دو طرف و حرف و حرف و حرف و تو تمام ذهنت پرشده‌است از یک فکر که آخر چرا حواستان نیست، 10 نفر انسان مرده‌اند. فارغ از هرچه که بودند ونبودند، فارغ از همۀ بحث‌ها و هیاهوهایی که می‌شنوی، در این میان 10 تن به تکه‌تکه‌هایی از گوشت و استخوان تبدیل شده‌اند و در میانشان انسانی بود که تصور می‌کنی تمام تلاشش را کرد که مردم کشورش زیر آتش جنگ جان ندهند. مردمی که زیر هر اتفاقی که به ذهنت می‌رسد و نمی‌رسد دارد نفسشان گرفته می‌شود و کسی حواسش نیست. روزت پر می‌شود از بو و سرت پر از صدای مرگ. یادت می‌آید ترست از این است که نمی‌دانی فوت این 10 نفر خبر از بریده‌شدن نفس چند «انسان» دیگر را می‌دهد. یادت می‌آید ترست از «داغ» است. چیزی که در این مُلک زیاد دیده‌ایم.
پردۀ سوم (خاکسپاری گروهی)
دوم شخص، شب، مراسم تدفین
می‌نشینی و در اتومبیل را می‌بندی. راه نیفتاده‌اید که پدرت می‌گوید:
- تو کرمان 50-60 نفر مردن.
+ ها؟ برای چی؟
- تو تشییع جنازه.
+ تشییع جنازه کشته داده؟ مگه جنگه؟
- تو شلوغی جمعیت موندن زیر دست و پا.
هیچ نمی‌گویی. فقط بهت برت می‌دارد. ناباورانه به عددی که شنیده‌ای فکر می‌کنی. 50-60 یعنی چی؟ 50 نفر، 53 نفر، 59 نفر یا 60 نفر؟ واحد به واحد چیزی که در موردش صحبت می‌کنیم یک حلقه است از انسان‌های دیگری که حالا دور هم نشسته و خاک غم بر سر می‌ریزند. اصلاً برایت قابل هضم نیست. مگر مردن به این مفتی و سادگی است؟ این تعداد به دلیل شلوغی جمعیت فوت شده‌اند و همین؟ پس شمایی که خاکسپاری چنین فردی را برگزار می‌کردی آنجا چه‌کاره بودی؟ هیچ پیش‌بینی نکرده‌بودی که با توجه به شلوغیِ تشییع این چند روز در تمام شهرها، جمعیت خاکسپاری چند برابر خواهدبود؟ هیچ نپرسیدی خاکسپاری یک نفر جان چندین نفر دیگر را بگیرد یعنی چه؟ ببینم فقط اگر شلوغی جمعیت در منای عربستان کشته بدهد نشان بی‌لیاقتی و عدم ایمنی است و فریاد دارد؟ آن‌هایی که خودمان به کشتن می‌دهیم چه؟ فدای سرمان؟!
پردۀ چهارم (خطای انسانی)
دوم شخص، گرگ و میش، آسمان
صبح با این صدا از خواب بیدار می‌شوی: «پاشو، جنگ شده.» صدایی که جدی و شوخی قاطی‌ست و ترس و ابهام با هم در آن موج می‌زند. نگاهت را باز می‌دوزی به صفحۀ موبایلت. در انتقام به ترورِ چند روز پیش یک پایگاه هوایی امریکایی در عراق مورد هدف قرار گرفته‌است. هنوز درست از شوک در نیامده‌ای، نمی‌دانی چه شده‌است و تازه داری می‌گویی: «نه. جنگ که نمی‌شود.» که خبر معمولی بعدی می‌خورد توی صورتت. پرواز PS752 هواپیمایی اوکراین چند دقیقه بعد از برخاستن در نزدیکی فرودگاه امام خمینی(ره) سقوط کرده‌است. با 167 مسافر و 9 خدمه که شاهدان می‌گویند همه فوت شده‌اند. خیلی طول نمی‌کشد که یک‌به‌یک نام هم‌دانشگاهی‌هایت را می‌بینی که به عنوان شریفی‌های حاضر در پرواز منتشر می‌شود. بله... می‌دانم. تمام آن 176 نفر انسان بوده‌اند و مرگشان دردناک؛ اما هرچه تلاش می‌کنی نمی‌توانی انکار کنی دیدن فوت هم‌دانشگاهی‌هایت تأثیر دیگری دارد. آدم‌هایی که شاید تک‌تکشان را از نزدیک نشناسی؛ اما جنس دغدغه‌شان، شورشان به زندگی و تلاشی که برای رغم زدن فردایی بهتر کرده‌اند را خوب می‌شناسی و دیده‌ای. ذهنت پر می‌شود از فکر آدم‌هایی هم سن و سال خودت که می‌دانی شب و روزشان را به هم دوخته‌بودند تا برسند به آنجایی که بودند و باز موتور زندگی را روشن کنند برای تلاشی دیگر و امیدی دیگر در نقطه‌ای دیگر از این کرۀ خاکی.
علت سانحه را همان ساعات اول نقص فنی بیان کردند. کم‌وبیش دوست داری باور کرده‌باشی. هرچند می‌گویند قبل از سقوط، تماسی با برج گرفته نشده‌است، هرچند هواپیما جوان بوده‌است و به‌تازگی چک شده‌است. هرچند نخست‌وزیر کانادا اصرار دارد هواپیما با اصابت موشک سقوط کرده‌است. این را دیگر کجای دلت بگذاری؟ نه. دوست داری باور کنی نقص فنی بوده حتی اگر آن آدم‌ها با این فرض هم زنده نشوند، حتی اگر از این تمایلت به باور کردن، با کسی صحبت نکنی و مدام سعی کنی عدم قطعیت را حفظ کنی.
صبح 3 روز بعد در مترویی که دوستی خبری را می‌دهد که فکر می‌کنی ضربۀ آخر است؛ اما یادت می‌آید همیشه بدترش هم ممکن است. هواپیما با اصابت موشک سقوط کرده. چشمت دیگر جایی را نمی‌بیند. چقدر هوای مترو برای نفس کشیدن کم آمده. بیرون که می‌آیی می‌بینی نه، این ریه‌های توست که دیگر قادر به بلعیدن هوا نیست. بهت، خشم، انزجار، حس پرپر زدن 176 نفر به واسطۀ چیزی به نام «خطای انسانی» یا حتی آنچه توطئه می‌نامندش؛ به همین راحتی. حتی توطئه هم چرا باید بتواند جان این تعداد آدم را بگیرد؟ چرا باید اجازه داده باشند؟ مگر توطئه قابل پیشگیری نیست؟ اگر نیست، پرواز که قابل لغو کردن است. چرا سوراخ‌های فنی لایه‌های دفاعی این سیستم به اندازه‌ای بزرگ بوده که 176 نفر از آن عبور کنند؟ انگار آنچه بر پهنۀ آسمان هدف گرفته‌شده یک کلاغ بوده. گفتند: «تمام مسئولیت این سانحه با ماست.» و روزهای بعد باز هم شنیدی که گفتند: «انتقام خون این افراد را از امریکا می‌گیریم.» و این پرسش مثل هزاران پرسش دیگر بارها در سرت چرخید که چطور می‌شود مسئولیت فاجعه‌ای با من باشد و برای جبرانش انتقامش را از شخص دیگری بگیرم؟ خب اگر مسئولیتش با امریکاست به ما هم از ابتدا همین بگویید و اگر هم نیست که چه انتقامی؟ جانت دارد بالا می‌آید و مدام از خودت می‌پرسی اصلاً چطور تمام این‌ها را تاب آورده‌ای و هنوز زنده‌ای؟ با چیزی که در درونت آوار شده. با بهت و وحشتی که با خودت حملش می‌کنی. با صدایی از درون که مدام می‌گوید: «من دیگر هیچوقت آن آدم سابق نمی‌شوم.»
پردۀ پایانی (ما همه کشته می‌شویم)
دیگر رمقی نیست؛ اما در اینجا تراژدی تمامی ندارد. رمقی نیست که از سانحۀ اتوبوس همان چند روز بعدش بنویسی. رمقی نیست تا بگویی پلاسکو را کم‌کم همه یادمان رفت. 3 سال پیش همین روزها بود که به سوگش نشسته‌بودیم. رمقی نیست که از سانچی بنویسی یا از افرادی حدود 97 برابر پرواز 752 که هر سال در تصادفات جاده‌ای قربانی می‌شوند. دیگر برای هیچ‌کداممان آنقدر رمقی نمانده که اعتراف کنیم ما هر روز با انتظار یک فاجعۀ دیگر برمی‌خیزیم. هر روز دوستانمان را می‌شماریم که کسی از آن‌ها کم نشده‌باشد. همین‌قدر مضحک.
غم برت می‌دارد. نه، یادت می‌آید مدتی است غم اصلاً رهایت نکرده که حال بخواهد باز‌گردد. سخت است یادت بیاید دیری‌ست به خاطر نداری مرگی را که به آن بگویند «مرگ طبیعی». ما همه کشته می‌شویم. در جنگ با خودمان، در جنگ با بقیه، در جنگ با ایمنی، درجنگ با آنچه نمی‌دانیم چیست، در خطای انسانی. ما به‌راحتی و بی‌ارزشیِ له شدن یک دانۀ انار، لای چرخ‌دنده‌های زندگی له می‌شویم و فراموش.
