سورپرایز

حسن شهیدی. ورودی 97 کاشناسی هوافضا

یک روز پنج‌شنبۀ حدود دو ماه پیش بود که وزیر محترم قصد سوپرایز کردن ما را داشت و عموم مردم به‌واسطۀ اخبار جدیدی که از اینترنت ملی می‌آمد، ترس این را داشتند که اینترنت کاملاً قطع شود و...

ولی آخر شب دیدیم که این سوپرایز چیزی نبود جز پست‌پلاس؛ البته نه، ببخشید اسمش این نیست، اسم اصلی ثبت‌شده در توییتر «پپه[1]» (پهپاد پست هوایی) یا به عبارتی سجاد[2] است. البته من خودم اسم توصیه‌شده توسط رضا رفیع _یکی از طنزپردازان صداسیما_ یعنی «پست‌کش» را بیشتر ترجیح می‌دهم.

برگردیم به زمان شنیدن خبر، وقتی که این خبر اعلام شد حس سردرگمی عجیبی داشتم. حس شک، مثل کسی که پست برایش کالایی را آورده؛ اما نمی‌داند که برود پایین جلوی در یا برود بالای بوم! حس اشتیاق، مثل یک پسربچۀ پنج‌ساله که کادوی تولد خود را باز می‌کند؛ اما داخل آن چیزی به‌جز یک بشقاب نیست. حس خماری، مثل کسی که منتظر است مواد مخدر برای او از آسمان نازل شود[3]. حس لرز از سوز سرما، مثل کسی که گازشان هنوز وصل نشده و منتظر است که یک کپسول گاز با پست‌پلاس برایش فرستاده‌شود[4]...

اما سوال واقعی این است: «آیا به چنین چیزی نیاز داریم؟»

اول از همه بهتر است اشاره کنم به حادثۀ سیل اخیری که در آن تمامی راه‌های ارتباطی یک روستا بسته بود و چند عدد پهپاد بودند که جان ده‌ها نفر را از مرگ حتمی نجات دادند و اگر بیشتر به عقب برگردیم، حادثۀ آتش‌سوزی پلاسکو که پهپادها به آتش‌نشانی کمک شایانی کردند تا گستردگی آتش را تشخیص دهند. فرض کنید قرار است یک محمولۀ پزشکی که می‌تواند جان یک نفر را نجات دهد، بین دو بیمارستان جابه‌جا شود. به نظر نمی‌رسد بهینه‌ترین راه انجام این کار با ماشین اورژانس باشد، آن هم در شهری مانند تهران (شاید آن سلبریتی‌ای که داخلش است راضی نباشد یا شاید یکی لاستیک آن را پاره کرده‌باشد[5] ویا یکی دوست نداشته‌باشد که به آن راه بدهد) و گزینۀ دیگر یعنی پیک موتوری هم عاقلانه نیست و البته باز هم سرعت لازم را ندارد و همچنین همۀ این فرضیات بر این اساس استوار است که مسیر مورد نظر صعب‌العبور نباشد.

به فرض که این پهپاد به‌دردبخور بود و در دسترس، حالا چطوری قرار است از آن استفاده کنیم؟

برای این پروژه دو فاز تعریف شده که در فاز اول قرار است این پهپاد به دست گروه‌هایی مانند هلال‌احمر، آتش‌نشانی، پلیس، اورژانس و ... برای انجام اموری همچون پایش، ارسال دارو، جنگل‌بانی و ... سپرده شود. (البته تا همین الان هم این کار تا حدی انجام شده‌است.)

فاز دوم پروژه مربوط به همان چیزی است که ما انتظار آن را داشتیم؛ یعنی جابه‌جایی محموله‌های پستی با پهپاد. اما طبق شنیده‌ها، پرنده‌ای که قرار است در فاز دوم استفاده شود، با پرنده‌ای که برای اولین بار به عنوان پهپاد پست‌پلاس معرفی شد و در کلیپ مشاهده کردیم کاملاً متفاوت است. البته به این مسئله هم باید اشاره شود که برای فاز دوم موانع زیادی پیش روی این طرح هست و حالاحالاها رفع این موانع ممکن نیست. با این حال این عمل یکی از ترفندهای همیشگی در شرکت‌هاست که تا رسیدن به هدف اصلی بسیار بزرگی که دارند، در اواسط راه، یک خروجی ارائه می‌کنند تا خبر از فعالیت‌هایشان در آن حوزه بدهند.

صحبت از موانع پیش روی این طرح شد؛ باید گفت که پهپاد مورد نظر ما برای اجرایی‌شدن در فاز دوم، مشکلات بسیار زیادی دارد که می‌توان به مشکلات ایمنی، امنیتی، عملکردی و ... اشاره کرد. به‌طور مثال لحظه‌ای به تحویل‌دادن بسته فکر کنید، نشستن و برخاستن یک پهپاد با چهار ملخ تیز و برنده که همچون یک شمشیر با سرعت زیادی در حال چرخیدن است، در یک محیط شلوغ و پررفت‌وآمد شهری، چه خطراتی ممکن است ایجاد کند؟ اصلاً فرض می‌کنیم نشست و کسی هم آسیب ندید، مشخص نیست پهپاد چگونه می‌تواند امضای مشتری را بگیرد. فرض کنیم امضاء را هم گرفت، از کجا معلوم مشتری اصلی بسته را دریافت کرده‌است؟ از کجا معلوم در بین راه که محموله و پهپاد در حال نزدیک شدن به مقصد هستند، نوجوان بازیگوشی پهپاد و محموله را با هم ساقط نکرد؟ از طرفی ارسال با پهپاد هزینۀ بسیار زیادی دارد و طبیعتاً ارسال یک نامه فدایت بشوم با تمبر 1000 تومانی با یک پهپاد چند صدمیلیونی از نظر اقتصادی به‌صرفه نیست. جدای از آن خیلی از مناطق در شهری همچون تهران پرواز‌ممنوع هستند و تا کنون پست هم برای گرفتن مجوز هیچ اقدامی نکرده و می‌توان این نتیجه را گرفت که فاز دوم را قرار نیست حالاحالاها روی آسمان تیرۀ تهران مشاهده کنیم.

سؤال بعدی اینجاست که این فکر بکر از کجا به ذهن وزیر جوان افتاد؟ ایدۀ خودش بود یا حین گردش در توییتر به چشمش خورده‌بود؟ در اینجا باید گفت که در خارج از کشور در این زمینه فعالیت‌های جدی‌تر و گسترده‌تری در حال اجراست، مثل پهپاد اورژانسی که در موقعیت‌های اضطراری فردِ دچار سکتۀ قلبی شده را با اعمال شوک الکتریکی احیا می‌کند و یا پهپادی دیگر که کار آن جابه‌جاکردن یک عضو اهدایی مانند کلیه است که می‌تواند جان انسان‌های زیادی را نجات دهد. به‌طور کلی، امروزه پهپادها در زمینه‌های مختلفی به‌کار گرفته می‌شوند؛ اما بحث ما از پست شروع شد و من هم قصد دارم همچنان در این زمینه مطلب را ادامه دهم.

در سال 2013 برای اولین بار، ارسال محمولۀ پستی توسط پهپاد در استرالیا انجام شد. در بین شرکت‌هایی که به‌دنبال ارسال بستۀ پستی با پهپاد بودند، شرکت Flirety به سرعت از بقیۀ شرکت‌ها پیشی گرفت و پرواز آزمایشی را با تحویل کتاب‌های درسی آغاز کرد. در حال حاضر این شرکت به تحویل محمولۀهای پستی و کمک‌های اضطراری مانند غذا و دارو می‌پردازد. عملکرد چنین شرکت‌هایی ما را امیدوار می‌کند که در چندسال آینده شاهد اتفاقات جذابی در این زمینه در کشور خود باشیم.

شرکت Flirety درهمان سال‌های اول کار خود به فعالیت در آمریکا روی آورد و برای اولین بار یک محمولۀ پستی شامل کمک‌های اولیه را به این روش در آمریکا جابه‌جا کرد. این پرواز که بدون کنترل شخصی و با مسیر از قبل تعیین‌شده انجام گرفت، با موفقیت به زمین نشست و محموله را به مقصد رساند. چندسال گذشت تا شرکت‌های آمریکایی مستقل از شرکت Flirety برای اولین بار به ارسال بسته به کمک پهپادها روی آوردند. در حال حاضر شرکت آمریکایی آمازون، پروازهای آزمایشی پهپاد را برای حمل بسته‌های پستی در آمریکا انجام می‌دهد. حال می‌توانید بهتر پیچیدگی این پروژه و اهمیت بالای آن را درک کنید.

با وجود اهمیت و جذابیت این موضوع، این تجربه در همۀ کشورها هم موفقیت‌آمیز نبوده. همین چندماه قبل بود که در روسیه پرواز آزمایشی پهپاد پستی 20 هزار دلاری، مقابل دوربین عکاسان شکست خورد و نشان داد که برای پیشرفت باید بهای زیادی پرداخت شود.

مروری بر منابع نشان می‌دهد که اغلب کشورها و بالاخص آن‌هایی که مناطق صعب‌العبور دارند، خودشان را به آب و آتش می‌زنند تا مجهز به پهپاد پستی شوند، چه کشورهای پیشرفته‌ای مانند آمریکا و چه کشورهای جهان سومی آفریقا؛ اما هنوز خیلی‌ها به این آرزو نرسیده‌اند. رساندن یک بسته داروی 100 گرمی توسط این پهپاد به یک مرکز درمانی دورافتاده یا یک بسته خون می‌تواند جان انسانی را نجات دهد. شاید به همین دلیل است که بعضی کشورهای آفریقایی در راه‌اندازی پهپاد پستی حتی از کشورهای مطرح دنیا هم پیشی گرفتند. در اکتبر 2016 دولت رواندا[6]نخستین سرویس ملی ارسال پهپاد برای تحویل خون اضطراری به مراکز درمانی را راه‌اندازی کرد. در آگوست سال 2017، دولت تانزانیا[7] وعدۀ راه‌اندازی بزرگ‌ترین سرویس پهپاد پستی در جهان برای رساندن دارو به مناطق دورافتاده را داد. در اکتبر سال 2018 سوییس[8]، یک بستۀ دارویی را در عملیاتی آزمایشی توسط پهپاد به یکی از مشتریان در جزیره‌ای در دریاچۀ ویکتوریا[9] تحویل داد و آن زمان خبر موفقیت‌آمیز بودن ارسال بسته با پهپاد، در رسانه‌ها منعکس شد و به عنوان دستاوردی بزرگ از آن یاد شد.

با همۀ این تفاسیر، اهمیت ارسال بسته، چه بستۀ پستی و چه بسته‌های حیاتی همچون دارو و خون، از این طریق بر همگان مبرهن است؛ اما دست‌یابی به این قابلیت به‌صورت عملیاتی جای کار بسیار دارد. رونمایی از این دستاورد هرچند با پیکرۀ نمایشی، کورسوی امیدی برای حرکت به سمت راه‌اندازی این طرح در مقیاس کلان بود. شاید این پیام وزیر، دعوت از جوانان و نخبگان برای رفع همین مشکلاتی باشد که پیش از این به آن‌ها اشاره شد. شاید پیام این رونمایی، دعوت از نخبگان علمی و شرکت‌های دانش‌بنیان در جهت ساخت محصولاتی با این کاربری و رفع مشکلات این مسیر باشد. شاید پیام این رونمایی، معرفی و حمایت از یک شرکت دانش‌بنیان باشد که در این برهۀ حساس و این شرایط تحریم، توانسته محصولی در تراز و حتی برتر از نمونه‌های مشابه خارجی بسازد. شاید پیام این رونمایی، ارسال پیام «ما می‌توانیم» به جوانانی باشد که در رشتۀ هوافضا تحصیل کرده و جز صنعت نظامی راهی را پیش روی خود نمی‌بینند.

[1] در پی توئیتی که وزیر جوان در آن درخواست اسم برای این پرنده داد، پپه (پهپاد پست هوایی) بیشترین لایک را دریافت کرد.

[2] از آن‌جایی که نام «پپه» بیشترین لایک را دریافت کرد؛ اما در عین حال تصمیم بر این بود تا این نام را برای این سامانه انتخاب نکنند، نامِ پیشنهادهندۀ پپه، یعنی سجاد، به عنوان نام این سامانه اعلام شد.

[3] در تهران گاهی از پهپادهایی به عنوان توزیع‌کنندۀ مواد مخدر استفاده می‌شود.

[4] با اینکه از خیلی وقت پیش مسئولان قول گازرسانی به استان‌هایی مانند سیستان‌و‌بلوچستان را دادند؛ اما کماکان با رسیدن فصل سرما هنوز خبری از گاز نیست.

[5] چندماه پیش لاستیک‌های یک اورژانس توسط همسایه پاره و باعث مرگ یک نفر شد.

[6] Rwanda

[7] Tanzania

[8] Switzerland

[9] Lake Victoria